Wojna domowa w Finlandii (fiń. Suomen sisällissota) - wewnętrzny konflikt zbrojny w Finlandii w I poł. 1918 r. pomiędzy siłami Czerwonych (punaiset), wspieranych przez Rosjan, a siłami Białych (valkoiset), wspieranych przez Niemcy.

W 1917 r. autonomiczne Wielkie Księstwo Finlandii wchodziło jeszcze w skład Imperium Rosyjskiego. Rewolucja lutowa i rewolucja październikowa doprowadziły do destabilizacji i chaosu w Rosji. W tej sytuacji zdominowany przez konserwatystów fiński Senat pod przewodnictwem Pehra Evinda Svinhufvuda 6 grudnia 1917 r. ogłosili deklarację o niepodległości. Chociaż poparła ją większość ludności Finlandii, to jednocześnie deklaracja doprowadziła do rozpoczęcia rywalizacji pomiędzy lewicowym ruchem robotniczym (Socjalnymi Demokratami) a prawicowymi konserwatystami.

Oddział Białej Gwardii w Nummi

Obie strony zaczęły formować własne paramilitarne siły zbrojne, nazwane Czerwoną Gwardią i Białą Gwardią. Na początku stycznia 1918 r. doszło do politycznej eskalacji konfliktu, który przerodził się w walkę zbrojną obu stron. Po stronie Czerwonych, na czele których stał b. oficer carskiej armii Ali Aaltonen, najbardziej radykalne stanowisko zajmowały Czerwone Gwardie i Gwardie Ochrony Robotników z Helsinek, Kotka i Turku, a także niektóre Gwardie na wsi. Po stronie Białych silne wpływy uzyskali fińscy jegrzy, którzy od jesieni 1917 r. zaczęli wracać do ojczyzny z Niemiec, gdzie od 1915 r. służyli w ramach 27 Królewskiego Pruskiego Batalionu Jegrów. Biali panowali głównie w prowincji Viipuri, południowej części prowincji Ostrobothnia i południowo-wschodniej Finlandii. 15 stycznia 1918 r. głównodowodzącym Białych został b. generał carski Carl Gustaf Mannerheim. Jego kwatera główna została ulokowana w miejscowości Vaasa. 25 stycznia tego roku Senat przemianował Białą Gwardię na Fińską Białą Armię, czego nie uznali Czerwoni.

Do pierwszych poważniejszych starć zbrojnych pomiędzy obu stronami doszło w dniach 17 - 20 stycznia w prowincji Viipuri. Od 23 stycznia rozpoczęło się rozbrajanie wojsk rosyjskich, stacjonujących w Finlandii. 27 stycznia na południe od Viipuri oddziały Białych zaatakowały pociągi przewożące duże ilości uzbrojenia dla Czerwonych od bolszewików z Piotrogradu. W odpowiedzi Czerwoni 26 stycznia proklamowali rozpoczęcie rewolucji proletariackiej.

Oficerowie Czerwonej Gwardii

Jednocześnie wszystkie lokalne Czerwone i Robotnicze Gwardie zostało połączone w jedną Fińską Czerwoną Gwardię. Składała się ona w większości z ochotników spośród robotników i pracowników rolnych (było też ok. 2 tys. kobiet), podczas gdy Biała Gwardia z poborowych (ochotników było jedynie 11-15 tys.). Podstawowym mankamentem Czerwonych był brak zawodowych oficerów oraz przeszkolenia wojskowego i dyscypliny członków Czerwonej Gwardii, które prowadziły często do nie wykorzystywania sukcesów militarnych. Czerwoni zawarli sojusz z bolszewikami Włodzimierza I. Lenina, uzyskując przede wszystkim pomoc w formie uzbrojenia i wyposażenia wojskowego. Uzyskali również wsparcie ok. 4 tys. zrewolucjonizowanych b. carskich żołnierzy, którzy zdecydowali się walczyć po ich stronie.

Biali pod względem militarnym mieli przewagę nad Czerwonymi. Na czele ich wojsk stał zawodowy wojskowy gen. C. G. Mannerheim wraz ze swoim sztabem b. oficerów carskiej armii (oprócz Finów było też 84 oficerów szwedzkiej armii, którzy przybyli do Finlandii na ochotnika). Ponadto Białą Gwardię zasilili fińscy jegrzy z niemieckiej armii w liczbie ok. 1450. Byli oni elitarnymi, zdyscyplinowanymi żołnierzami, posiadającymi doświadczenie bojowe z frontu wschodniego. Wyszkolili oni kolejne oddziały jegrów Białej Gwardii. Ogółem po stronie Białych zostało sformowanych pięć pułków jegierskich, które okazały się trzonem Białej Gwardii.

Sytuacja na froncie na pocz. lutego 1918 r. (obszar kontrolowany przez Czerwonych w kolorze czerwonych, zaś Białych w kolorze niebieskim)

Rozstrzygające działania wojenne w marcu 1918 r.

Linia frontu przecięła Finlandię ze wschodu na zachód na 2 części. Południową część kraju, z centrami przemysłowymi oraz dużymi farmami rolniczymi i posiadłościami ziemskimi, kontrolowali Czerwoni, zaś Północ, o wiele mniej uprzemysłowioną, z przewagą średnich i małych farm rolniczych, Biali. Czerwona część Finlandii została nazwana Fińską Socjalistyczną Republiką Robotniczą. Rządziła nią Rada Ludowa z siedzibą w Helsinkach, na czele której stanął Kullervo Manner. Na obydwu terytoriach istniały jednak enklawy, na których przewagę miała druga strona - na północy Finlandii były to przemysłowe miasta Varkaus, Kuopio, Oulu, Raahe, Kemi i Tornio, zaś na południu miejscowości Porvoo, Kirkkonummi i Uusikaupunki. Zlikwidowanie tych obszarów stało się głównym zadaniem wojsk obu armii w ciągu lutego. Liczyły one po ok. 50-90 tys. ludzi.

Nie pochowane ciała po bitwie o Tampere

28 stycznia rozpoczęła się ofensywa Czerwonych, trwająca do poł. marca. Po jej załamaniu Biali podjęli 16 marca przeciwnatarcie w celu zdobycia silnego ośrodka przemysłowego Tampere. Walki o miasto, najkrwawsze podczas całej wojny domowej, trwały do 6 kwietnia, kończąc się całkowitym zwycięstwem Białej Gwardii. Jej straty wyniosły 700-900 zabitych i rannych, w tym 50 jegrów, podczas gdy Czerwonych 1-1,5 tys. zabitych i rannych, ale aż 11-12 tys. wziętych do niewoli. Od tej pory rozpoczął się odwrót sił Czerwonej Gwardii. 29 kwietnia Biali zdobyli Viipuri. Kolejnych 500-800 Czerwonych zostało zabitych i rannych, a 12-15 tys. poszło do niewoli.

Niemiecka interwencja w Finlandii (szare strzałki)

W międzyczasie do fińskiej wojny domowej wmieszały się Niemcy. 5 marca oddziały niemieckie z okrętów wylądowały na Wyspach Alandzkich. 3 kwietnia na Półwyspie Hanko została wysadzona 10-tysięczna Dywizja Morza Bałtyckiego gen. Rüdigera von der Goltza, zaś 7 kwietnia 3-tysięczny Oddział Brandenstein płk. Otto von Brandensteina pod miastem Loviisa na południowo-wschodnim wybrzeżu Finlandii. Obie formacje uderzyły w kierunku Helsinek, zajmując je 13 kwietnia przy wsparciu niemieckiej floty wojennej. 8 kwietnia Rada Ludowa Czerwonych zbiegła do Viipuri, zaś ostatecznie przeniosła się 25 kwietnia do Piotrogradu. Tymczasem Oddział Brandenstein, rozbudowany do wielkości brygady, 19 kwietnia zaatakował Lahti, przecinając połączenia między wojskami Czerwonej Gwardii na wschodzie i zachodzie kraju. Natomiast Dywizja Morza Bałtyckiego uderzyła na północ, zajmując 21-22 kwietnia Hyvinkää i Riihimäki, zaś 26 kwietnia Hämeenlinna.

Stanowisko karabinu maszynowego oddziałów niemieckich w Helsinkach

2 maja padło Lahti, co było w dużym stopniu wynikiem zdemoralizowania oddziałów Czerwonej Gwardii po ucieczce ich rządu do Rosji. Wielu Czerwonych z kobietami i dziećmi próbowało za wszelką cenę przekroczyć granicę fińsko-rosyjską. Czerwona Gwardia trzymała się jeszcze silnie na obszarze pomiędzy miejscowościami Kouvola i Kotka. Atak Białych doprowadził do ich kapitulacji 5 maja. Wojna zakończyła się 15 maja, kiedy oddziały Białej Gwardii zdobyły Ino na Przesmyku Karelskim, b. rosyjską bazę artylerii nadbrzeżnej. 16 maja na ulicach Helsinek, do których powrócił fiński Senat, doszło do uroczystej parady zwycięstwa. Łączne straty w fińskiej wojnie domowej wyniosły po stronie Czerwonych ok. 27 tys. ludzi, zaś po stronie Białych ok. 5,1 tys.

Obóz koncentracyjny na wyspie Suomenlinna

Podczas działań wojennych obie strony konfliktu stosowały terror. W jego wyniku 1,4-1,6 tys. Białych oraz 7-10 tys. Czerwonych straciło życie. Biali i Niemcy schwytali ponad 80 tys. Czerwonych. Większość z nich została osadzona w obozach koncentracyjnych, które powstały na wyspie Suomenlinna, w Hämeenlinna, Lahti, Viipuri, Ekenäs, Riihimäki i Tampere. Senat zdecydował o trzymaniu w nich każdego do czasu, aż nie zostanie przesłuchany. 29 maja powołano Trybunał Zdrady, który ok. 70 tys. Czerwonych oskarżył o zdradę stanu. Jednakże jedynie 555 zostało skazanych na karę śmierci, wykonaną w stosunku 113 spośród nich.

Biali rozstrzeliwujący członków Czerwonej Gwardii w Länkipohja

Po ogłoszeniu rozejmu przez Niemcy 11 listopada, w wyniku czego zostały wstrzymane działania wojenne na froncie zachodnim, wojska niemieckie 16 grudnia wycofały się z Helsinek. Był to ostatni akord związany z fińską wojną domową. Finlandia została stopniowo zunifikowana przez umiarkowane siły polityczne wywodzące się od lewej do prawej strony sceny politycznej.

Białych Finów - oprócz Niemców - podczas wojny wsparli też przedstawiciele innych narodów. Istniał Legion Polski w Finlandii, składający się z ponad 1,7 tys. Polaków z armii carskiej pod dowództwem rtm. Stanisława Bogusławskiego. Szwedzi - oprócz oficerów w sztabie gen. C. G. Mannerheima - mieli tzw. Brygadę Szwedzką, liczącą ok. 550 żołnierzy.

Linki zewnętrzne