Hiszpańska wojna domowa – wojna domowa pomiędzy lewicowym rządem hiszpańskim i wspierającymi go siłami (republikanami, komunistami, socjalistami i anarchistami), a prawicową opozycją (nacjonalistami, monarchistami, konserwatystami i faszystami ), która toczyła się w Hiszpanii w latach 1936–1939.

Obie strony wojny miały wsparcie z zagranicy, przy czym nacjonalistów wspierały bezpośrednio oddziały wojskowe przysłane przez faszystowskie Włochy i nazistowskie Niemcy, siły rządowe mogły liczyć na zagranicznych ochotników (w tym tzw. Brygad Międzynarodowych, zorganizowanych przez Komintern) oraz stalinowskiego ZSRR i Meksyku. Pomoc III Rzeszy była częściowo kredytowana, natomiast pomoc ZSRR była w pełni odpłatna i wyniosła ogółem ponad 1,5 miliarda peset. Za dostawy broni i doradców wojskowych z ZSRR rząd republikański zapłacił z rezerw Banku Hiszpanii złotem (510 ton złota – ponad dwie trzecie z czwartego wówczas na świecie zapasu złota banku centralnego) o wartości ówczesnych 500 mln dolarów (ekwiwalent ok. 14.400 mln USD 2008) – które wysłano 26 października 1936 statkiem do Odessy w ZSRR, pod nadzorem funkcjonariusza NKWD Aleksandra Orłowa. Gdy hiszpańskie zapasy złota skończyły się w listopadzie 1938, ustały również dostawy radzieckiego sprzętu wojennego dla Republiki Hiszpańskiej. W marcu 1939 wojna domowa zakończyła się zwycięstwem nacjonalistów.

Mimo iż była to wojna domowa, jej kontekst jest znacznie szerszy. Konflikt ten bywa uważany za preludium II wojny światowej.

Tło historyczne wybuchu wojny domowej

16 lutego 1936 odbyła się w Hiszpanii pierwsza tura wyborów (druga tura odbyła się 1 marca), w których Front Ludowy (socjaliści, komuniści, syndykaliści, republikanie) zdobył większość, z poparciem 34,3% przy 71,4% frekwencji, a prezydentem został Manuel Azaña z Lewicy Republikańskiej. Na skutek skomplikowanej procedury wyborczej, która obowiązywała wówczas w Hiszpanii, liczba głosów, a szczególnie proporcjonalny podział miejsc w Kortezach budził pewne kontrowersje. Ostatecznie po drugiej turze wyborów Front Ludowy uzyskał 278 miejsc w parlamencie, partie centrowe (w czasie wojny domowej część z nich poparła rząd republikański, część nacjonalistów) 55 miejsc, prawica 194 miejsca. Trzy miejsca nie zostały obsadzone. Powołany przez większość parlamentarną rząd rozpoczął funkcjonowanie 10 maja 1936 roku. W skład rządu weszli niemal wyłącznie działacze Lewicy Republikańskiej (Izquierda Republicana (IR)) Manuela Azañi.

Zarówno zwycięzcy, jak i przegrani zaczęli stosować terror w stosunku do swoich przeciwników politycznych. 13 kwietnia 1936 roku działacze prawicowej Falangi zabili sędziego Manuela Pedragala, który skazał na 30 lat więzienia działacza Falangi oskarżonego o zabójstwo sprzedawcy gazet socjalistycznych. To wydarzenie przyjmuje się za początek cyklu "zemst" ze strony organizacji lewicowych i prawicowych. W okresie do wybuchu wojny domowej w atakach z przyczyn politycznych zginęło 330 osób, a 1511 zostało rannych.

Podczas ostatniego przed wakacyjną przerwą posiedzenia parlamentu 16 czerwca 1936 roku liderzy prawicowej opozycji parlamentarnej, monarchista Calvo Sotelo i Gil Robles (CEDA), gwałtownie zaatakowali rząd republikański, zarzucając mu niepanowanie nad sytuacją w kraju. Domagali się zaprowadzenia porządku. Według rządu za sytuację odpowiedzialna była prawica, która uciekała się do przemocy na ulicach. Jak się później okazało, było to ostatnie posiedzenie parlamentu przed wybuchem wojny domowej.

6 lipca 1936 został aresztowany przywódca Falangi José Antonio Primo de Rivera. 12 lipca 1936 José Castillo, porucznik Guardias de asalto i członek Partii Socjalistycznej, został zamordowany przez skrajnie prawicową bojówkę w Madrycie. Dzień później, w nocy z 12 na 13 lipca 1936, Calvo Sotelo został uprowadzony przez grupę policjantów po cywilnemu, którymi dowodził kapitan Gwardii Cywilnej o nazwisku Condés, przy braku reakcji przydzielonej ochrony. Sotelo został zamordowany strzałem w tył głowy. Gil Robles nieobecny w domu uniknął równoległego skrytobójstwa. Następnego dnia Gil Robles oskarżył publicznie rząd o inspirowanie zabójstwa.

Morderstwo lidera prawicowej opozycji było iskrą przyśpieszającą wybuch buntu żołnierzy z garnizonu hiszpańskiego w Melilli i trzyletniej wojny domowej. Na czele powstania stanęli gen. dywizji Francisco Franco – komendant wojskowy Wysp Kanaryjskich, gen. Emilio Mola – dowódca brygady w Navarze i przebywający na emigracji w Portugalii po nieudanej próbie zamachu stanu w roku 1932 gen. José Sanjurjo. To wydarzenie miało także znaczenie propagandowe dla strony nacjonalistycznej. Zamordowanie przez służby mundurowe Calvo Sotelo zmieniło zdanie wielu ludzi, którzy wcześniej nie poparliby rebelii, co do zalet strony nacjonalistycznej.

Powstanie

W połowie lipca roku 1936-ego generał Mola rozesłał zaszyfrowany telegram do zaufanych oficerów (spiskowców), w którzy zawarł zasadniczy plan rebelii. W protektoracie marokańskim Legia Cudzoziemska i Regulares wchodzący w skład tzw. "Armii Afrykańskiej" mieli zbuntować się 18 lipca, punkt piąta rano. Następnego dnia miały się zbuntować garnizony na kontynencie. Różnica czasu miała pozwolić na opanowanie protektoratu i przerzucenie sił "Armii Afrykańskiej" do kontynentalnej Hiszpanii.

Jednak przed południem 17 lipca w marokańskim mieście Melila został odkryty plan rebelii przewidzianej na następny dzień. Jednak dowodzący miastem generał Romarales, lojalny wobec republiki nie umiał podjąć decyzji czy podjąć działanie. Spiskowcy na czele z pułkownikiem Segui'nem zareagowali błyskawicznie. W mieście pojawiły się oddziały Legii i Regulares. Również Gwardia Szturmowa zbuntowała się. Miasto zostało szybko zdobyte. Pułkownik natychmiast przesłał telegram do dowódców miast garnizonowych w protektoracie. Wszystkie oddziały w tymże się zbuntowały. Sukces był błyskawiczny. W Ceucie pułkownik Yagüe zgniótł opór robotników i milicji robotniczej w zaledwie 2 godziny.

17 lipca 1936 gen. Franco przyleciał wynajętym samolotem z Wysp Kanaryjskich do Tetuanu w Maroku Hiszpańskim. Był on postacią bardzo popularną wśród tamtejszych żołnierzy (jako zwycięski dowódca wojny z Kabylami w Maroku), a także elity wojskowej jako były komendant wyższej szkoły wojennej armii hiszpańskiej w Saragossie. Tego samego dnia Radio Ceuta w Maroku Hiszpańskim nadało komunikat, w którym padło zdanie: Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne; był to sygnał do rozpoczęcia powstania. Powstańcy szybko opanowali Maroko, gdzie na czele zbuntowanych wojsk (ogółem 115 000 żołnierzy zgrupowanych w 8 dywizjach) stanął generał Francisco Franco, a także większość północy kraju, z wyjątkiem Kraju Basków i Asturii. Przeciwnicy Republiki byli wspierani przez duchowieństwo katolickie, tradycjonalistów (karliści), liberałów, libertarian przeciwnych ZSRR i komunizmowi, nacjonalistów, liberalnych monarchistów, chadecję (CEDA), Akcję Katolicką oraz narodowo-syndykalistyczną partię Falanga. Z kolei podstawą wsparcia rządu republikańskiego były partie Frontu Ludowego (PSOE, Lewica Republikańska, Unia Republikańska, Republikańska Lewica Katalonii (Esquerra), oraz komuniści z PCE, po 17 lipca przystąpili do niego również nacjonaliści baskijscy z partii Aguirre, PNV) oraz związki zawodowe związane z anarchistami CNT i UGT.

Początkowo rząd republikański odmawiał wydania broni organizacjom robotniczym i związkom zawodowym, które się tego domagały. 18 lipca w Madrycie odbyła się wielotysięczna demonstracja domagająca się od rządu zdecydowanych działań przeciwko buntowi. 19 lipca rząd wydał decyzję o otworzeniu arsenałów i wydaniu broni.

W pierwszym etapie rządowi udało się utrzymać pod kontrolą większość terytorium kraju, gdzie próby puczu, jak np. w Madrycie, Barcelonie, Walencji czy Maladze zostały szybko stłumione. Powstanie powiodło się natomiast w Andaluzji, Leónie, Starej Kastylii (gen. Mola), Aragonii (gen. Cabanellas), a także w zamorskich koloniach.

Przebieg wojny

Początkowa faza wojny

Sierpień-wrzesień 1936.

     Tereny w posiadaniu nacjonalistów

     Postępy nacjonalistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Październik 1937

     Tereny w posiadaniu nacjonalistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Bitwa pod Brunete – bitwa między wojskami republikańskimi i narodowymi podczas hiszpańskiej wojny domowej w okolicach miasteczka Brunete, na zachód od Madrytu. Trwała od 6 lipca do 25 lipca 1937 roku. Z taktycznego punktu widzenia bitwa pozostała nierozstrzygnięta; obydwie strony poniosły znaczne straty. Jednakże straty republikanów były znacznie wyższe niż ich przeciwników i nadszarpnęły znacznie rezerwy republikańskie, dlatego też bitwę uznać należy za strategiczne zwycięstwo strony narodowej.
Komu bije dzwon (For Whom the Bell Tolls) - powieść Ernesta Hemingwaya, opublikowana w 1940. Obok powieści Stary człowiek i morze jest uważana za najważniejsze dzieło autora. Opowiada ona o oddziale partyzanckim walczącym po stronie Republikanów podczas Hiszpańskiej wojny domowej. Jest studium psychologicznym człowieka będącego świadkiem okrucieństw wojny.

Listopad 1938

     Tereny w posiadaniu nacjonalistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Zarówno Niemcy, jak i Włochy postanowiły wesprzeć zbrojnie powstańców, wysyłając niemiecki Legion Condor i włoskie Aviazione Legionaria oraz Corpo Truppe Volontarie.

Zaraz po wybuchu powstania, dla wzmocnienia sił nacjonalistycznych w samej Hiszpanii, utworzony został most powietrzny, złożony z samolotów włoskich, niemieckich i hiszpańskich, za pomocą którego udało się przerzucić wojska Afrykańskiego Korpusu Kolonialnego do Andaluzji, tworząc w ten sposób jeden z zasadniczych bastionów nacjonalistów. Był to pierwszy w historii most powietrzny, którego doświadczenia wykorzystano później w II wojnie światowej. Floty natomiast nie można było użyć, gdyż znajdowała się w rękach przeciwnych puczowi marynarzy, którzy zawładnęli okrętami w wielu wypadkach zabijając swoich oficerów. Pojawienie się wojsk marokańskich i Hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej wzmocniło siły powstańców na południu kraju i znaczenie gen. Franco w świeżo utworzonej Radzie Obrony Narodowej, która powierzyła mu dowództwo nad południowym zgrupowaniem wojsk, a następnie 12 września, nad całymi siłami zbrojnymi.

Hiszpania podzieliła się na dwa zasadnicze obszary o mniej więcej równej powierzchni i liczbie ludności, z których jeden kontrolowany był przez nacjonalistów, a drugi przez republikanów. Obszary te nie były spójne. Obszar południowy kontrolowany przez nacjonalistów oddzielony był od obszaru północnego wąskim pasem Estremadury kontrolowanym przez republikańskich milicjantów. Z kolei kontrolowana przez komunistów robotnicza Asturia (z wyjątkiem Oviedo) oddzielona była szerokim pasem nacjonalistycznym od większości obszaru republikańskiego. Dlatego też po umocnieniu się w Andaluzji jednym z pierwszych posunięć gen. Franco dowodzącego nacjonalistyczną Armią Południa było uzyskanie łączności z północą. Dokonano tego dzięki szybkiemu uderzeniu w kierunku Cáceres i Badajoz w pobliżu granicy portugalskiej.

Uzyskanie połączenia umożliwiło wykorzystanie użytych w tym celu oddziałów w formie armii manewrowej, którą skierowano w górę doliny rzeki Tag, w kierunku Madrytu i Toledo. Posuwająca się szybko latem 1936 kolumna wojsk nacjonalistycznych stanowiła zagrożenie dla republikańskiego Madrytu, a zarazem umożliwiała odsiecz dowodzonym przez pułkownika Jose Moscardo obrońcom Alkazaru gwałtownie lecz chaotycznie atakowanym w Toledo przez przeważające siły republikańskie.

Sukcesy nacjonalistów w Estremadurze zmusiły rząd Republiki do powołania w miejsce luźnych oddziałów milicji regularnej Armii Ludowej i szukania pomocy zagranicą. Począwszy od sierpnia 1936 r. republikanom pomocy udzielał komunistyczny ZSRR, wysyłając do Hiszpanii broń i ludzi (głównie dowódców), a także rewolucyjne władze Meksyku.

Obie strony konfliktu stosowały przemoc wobec przeciwników politycznych. Republikanie masowo rozstrzeliwali księży i zakonnice, frankiści rozstrzelali m.in. Federico Garcia Lorcę. Na terenach republikańskich dokonywano egzekucji duchownych oraz innych osób, które oskarżono o sprzyjanie nacjonalistom. W latach 1936–39 opanowana przez stalinowskich komunistów Milicja Ludowo-Republikańska oraz inne republikańskie formacje zabiły około 7 tys. osób duchownych – stanowiło to ponad 12% ogółu duchowieństwa w kraju. Republikanie zniszczyli lub sprofanowali ponad 20 tys. świątyń katolickich. W 1937 roku sekretarz generalny Komunistycznej Partii Hiszpanii José Diaz raportował "Hiszpania znacznie prześcignęła Sowiety w walce z Kościołem. W jej częściach, które są w naszych rękach, Kościół przestał już istnieć". Na terenach zajętych przez nacjonalistów zabijano osoby oskarżone o sprzyjanie lewicy. Zarówno nacjonaliści, jak i republikanie masowo rozstrzeliwali jeńców wojennych.

Sytuacja polityczna walczących stron

Początkowo Francja i Wielka Brytania ogłosiły zasadę nieingerencji. Do Hiszpanii jednak przybywali ochotnicy z całego świata, głównie z Europy, którzy wspomagali republikanów. Robotnicy i intelektualiści, zwolennicy komunizmu, ale także ci, którzy uważali tę wojnę za front walki z faszyzmem: liberałowie, anarchiści, socjaliści, napłynęli do Hiszpanii, tworząc tu brygady międzynarodowe. Po stronie gen. Franco walczyły natomiast oddziały ochotników, głównie portugalskich, irlandzkich (Irlandzka Brygada), francuskich, rumuńskich i białych Rosjan (rosyjski oddział wojskowy), którzy z kolei uważali tę wojnę za antykomunistyczną krucjatę. Polska zajęła stanowisko dwuznaczne. Przyłączyła się do polityki mocarstw zachodnich, uczestniczyła w pracach Ligi Narodów i Komitetu Nieinterwencji. Jednak wyraźne były sympatie rządu dla nacjonalistów. Polska sprzedała znaczne ilości sprzętu wojskowego obu stronom (Republice za około 213 mln zł a frankistom za 13 mln zł). Sprzęt był sprzedawany poprzez kraje nadbałtyckie (Estonia) i latynoskie. Sprzedawany był zarówno sprzęt przestarzały, jak czołgi FT-17 i samoloty PWS-10, jaki i nowy – samoloty RWD-13 oraz rkm Browning wz. 1928. Polski rząd starał się – ze względu na Francję – oficjalnie nie wspierać żadnej ze stron, dlatego odmówiono sprzedaży samolotów myśliwskich PZL P.11 stronie republikańskiej. Mimo znacznych rozmiarów polski handel odbywał się nieoficjalnie poprzez prywatne firmy. Polacy stanowili liczną grupę wśród Brygad Międzynarodowych (głównie byli to polscy robotnicy z Francji, pod wpływem ruchu komunistycznego). W 1936 roku Józef Stalin wysłał do Hiszpanii gen. Jānisa Bērziņša, który będąc starszym doradcą wojskowym, faktycznie dowodził armią republikańską.

Zacięte walki trwały ze zmiennym szczęściem dla obu stron do marca 1939. Wojna przybrała postać kolejnych ofensyw nacjonalistów przeplatanych strategicznymi przeciwuderzeniami republikanów. Po opanowaniu Toledo wojska nacjonalistyczne przystąpiły do ataku na Madryt od strony południowej i zachodniej. Po ofensywie w Estremadurze i dolinie Tagu były jednak zbyt wyczerpane, aby osiągnąć sukces. Z drugiej strony republikanie chaotyczne oddziały milicji republikańskich dość sprawnie przeorganizowali w regularną Armię Ludową.

Walki na przedpolach Madrytu, zwane niekiedy bitwą o Madryt (październik 1936 – marzec 1937), nie przyniosły rozstrzygnięcia i przybrały postać wojny pozycyjnej. Wówczas nacjonaliści postanowili dokonać przełamania frontu na północny wschód od Madrytu, w rejonie Guadalajary. Ofensywa nacjonalistów, zwana niekiedy bitwą pod Guadalajarą przeprowadzona w marcu 1937 została jednak zatrzymana przez republikanów.

Chcąc przełamać patową sytuację na froncie, dowództwo republikańskie postanowiło wówczas wykonać tzw. pierwsze przeciwuderzenie strategiczne w kierunku miasteczka Brunete, na zachód od Madrytu. Operacja ta, zwana bitwą pod Brunete (lipiec 1937), mimo początkowych sukcesów zakończyła się zatrzymaniem ofensywy i strategiczną klęską republikanów. Po bitwie pod Brunete front w rejonie Madrytu ustalił się i pozostał niezmieniony aż do końca wojny.

Dowództwo nacjonalistyczne, mimo odniesionego zwycięstwa, nie widziało jednak możliwości zdobycia stolicy w bezpośrednim ataku. Postanowiło więc przenieść działania na znajdujące się na północy kraju ważne z gospodarczego punktu widzenia rejony przemysłowe, będące w rękach republikańskich: okręg Bilbao oraz Asturię. Tam bowiem znajdowały się kopalnie, huty i zakłady metalowe stanowiące zaplecze zaopatrzeniowe armii republikańskiej.

Zdobycie tych obszarów przez nacjonalistów uzależniło rząd republikański i armię republikańską od dostaw z zagranicy. Utrata Bilbao i odmowa przez socjalistycznego premiera Largo Caballero dokonania czystek wobec niewygodnych dla Stalina ugrupowań i milicji lewicowych w Katalonii, spowodowały zorganizowany przez rezydenta NKWD Orłowa za pośrednictwem PCE upadek rządu republikańskiego Caballero i zastąpienie go rządem Juan Negrína. Caballero był autentycznym przywódcą robotniczym opartym o struktury partii socjalistycznej, Negrin był marionetką w rękach Komunistycznej Partii Hiszpanii, intelektualistą bez zaplecza politycznego w typie określanym przez Lenina jako użyteczni idioci. Negrín reprezentował często myślenie życzeniowe oderwane od realiów frontu oraz bezwzględnej wojny domowej. Mimo katastrofalnej sytuacji na froncie opowiadał się za kontynuowaniem wojny, sam spędzając wiele czasu za granicą. Pozostawiając faktyczną władzę komunistom i sowieckiemu NKWD Negrin firmował republikę aż do madryckiego zamachu stanu płk. Segismundo Casado w marcu 1939.

Po opanowaniu Asturii i Kraju Basków z przemysłowym Bilbao, nacjonaliści zdobywali stopniowo coraz większe obszary kraju. Specyfiką hiszpańskiej wojny domowej było kluczowe znaczenie kontroli nad większymi miastami i centrami komunikacyjnymi. W rezultacie, kontrola nad miastami i centrami komunikacyjnymi miała znacznie większe znaczenie, niż powierzchnia opanowanego terytorium. Ponadto, ze strategicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie miała kontrola nad centrami gospodarczymi i przemysłowymi stanowiącymi bazę zaopatrzeniową frontu.

Sytuacja panująca w kierownictwie strony narodowej była w miarę unormowana i poza początkowymi tarciami na tle ideologicznym i formalnym między falangistami (faszystowskimi republikanami) i karlistami (prawicą monarchistyczną) (m.in. problem hymnu, flagi, etc.), nie dochodziło tutaj do poważniejszych konfliktów, wskutek autorytetu gen. Franco. Ponadto, obydwa główne ugrupowania nacjonalistyczne łączyły przywiązanie do tradycyjnego systemu wartości, wrogość do rewolucji, a zwłaszcza niechęć spowodowana jej antyreligijnym charakterem.

Natomiast pozycję republikanów osłabiały także silne konflikty i walka o władzę między partią komunistyczną a pozostałymi partiami, w tym utrzymującą kontakt z trockistami, antystalinowską marksistowską partią POUM i anarchistami z CNT-FAI. Konflikty te zakończone zostały rozprawą komunistów z "wrogami na lewicy", wzorowaną na współistniejących wówczas w Związku Radzieckim czystkach stalinowskich. Przekazanie 2/3 zasobu złota Republiki w depozyt ZSRR powodowało bezpośrednie uzależnienie rządu republikańskiego od decyzji Stalina, dysponenta hiszpańskiego złota. Czystkami sterował bezpośrednio rezydent sowieckiego NKWD w strefie republikańskiej Aleksander Orłow. Znani działacze anarchistyczni i sympatyzujący z POUM byli zabijani. Początkowo stalinowscy komuniści ograniczali się do skrytobójczych morderstw dokonywanych przez "nieznanych sprawców". Tak zginął między innymi jeden z najpopularniejszych działaczy hiszpańskiej rewolucji, autentyczny przywódca katalońskich robotników Buenaventura Durruti. Lider POUM Andras Nin został po aresztowaniu i torturach zamordowany przez podporządkowaną NKWD tajną policję Republiki. Praktycznie całe kierownictwo niestalinowskich partii i organizacji politycznych stanowiących ważne zaplecze republiki zostało wymordowane.

Później opanowana przez stalinowców Milicja Ludowo-Republikańska dokonywała masowych zbrodni niemal jawnie. Rozstrzeliwano nawet zwykłych żołnierzy frontowych podejrzewanych o "nieprawomyślność". Jedną z niedoszłych ofiar komunistów był walczący jako ochotnik późniejszy burmistrz Berlina Zachodniego i kanclerz Federalnej Republiki Niemiec – socjalista Willy Brandt. Inną znaną postacią, która niemal cudem uniknęła śmierci z rąk stalinowskich oprawców był brytyjski ochotnik w oddziałach POUM Eric Arthur Blair (znany później jako George Orwell), który opublikuje swoje wspomnienia z wojny hiszpańskiej w książce W hołdzie Katalonii (Homage to Catalonia), a doświadczenia z czasów wojny domowej wpłyną na kształt Folwarku zwierzęcego i Roku 1984. Ernest Hemingway, sympatyzujący z Republiką poświęcił hiszpańskiej wojnie domowej powieść Komu bije dzwon, która odegrała istotną rolę w przełamywaniu nastrojów izolacjonizmu w Stanach Zjednoczonych.

Okres równowagi i przełom w wojnie

Żołnierze XI Brygady Międzynarodowej w bitwie o Belchite 1937 (Czołg T-26 produkcji radzieckiej).

Republikański sztab generalny pod koniec roku 1937 postanowił sprawdzić nową doktrynę działań kierując następną ofensywę wojsk Republikańskich na miasto Teruel. Celem ofensywy było zatrzymanie planów nacjonalistów, którzy zamierzali po raz kolejny uderzyć na Madryt. Ofensywa rozpoczęła się 15 grudnia 1937 roku. Republikanie byli pewni zwycięstwa. Siły nacjonalistów w mieście liczyły tylko 3 900 uzbrojonych ludzi z 52 Dywizji, prawie 40% z nich nie było żołnierzami, a dodatkowo wsparła ich ludność cywilna, czyli w sumie około 10 000 tysięcy ludzi. Republikanie mieli po swojej stronie element zaskoczenia i początkową przewagę. Po pierwszych sukcesach, wskutek silnego oporu nacjonalistów, starcie przekształciło się w walki uliczne, gdzie trzeba było zdobywać każdy dom, każdą pędź ziemi. Dowódca obrony miasta poddaje się 8 stycznia 1938 roku - wydawać by się mogło, że republikanie wygrali. Wcześniej w wigilię rozdawane były odznaczenia i awanse, jednak sytuacja republikanów nagle pogorszyła się.

31 grudnia 1937 roku nacjonaliści zajęli kilka stref niedaleko miasta. Przez styczeń republikanie ze zmiennym szczęściem walczyli o utrzymanie swojej zdobyczy. 7 lutego siły nacjonalistów ruszyły do generalnej kontrofensywy. Ich cel był prosty - zamknąć wokół miasta pierścień okrążenia. 13 dni później zamknęła się pętla wokół miasta. 14 000 żołnierzy republikańskich zostało pojmanych. 22 lutego ostatnie oddziały republikańskie wyszły z Teruelu.

Pod koniec roku 1937 wzrost potęgi militarnej nacjonalistów stał się już oczywisty. Mieli oni już po tyle samo ludzi pod bronią co Republikanie (600-700 tysięcy) i nadal powiększali swoje szeregi nowymi żołnierzami. Lotnictwo nacjonalistów zostało zreorganizowane i zyskało zdecydowaną przewagę w powietrzu. Zdarzało się, że całe dywizjony samolotów republiki uciekały przed zdecydowanym atakiem kilku myśliwców nacjonalistów. Marynarka nacjonalistyczna również się rozrastała dzięki pracy stoczni oraz pomocy włoskiej.

Wiosną 1938 roku nacjonaliści rozpoczęli przygotowania do ofensywy na froncie aragońskim. Specjalnie sformowana z elitarnych oddziałów nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowała się na pozycjach wyjściowych na początku marca. Jej przewaga była dla Republikanów zaskoczeniem. W chwili przystąpienia do ataku liczyła ponad ćwierć miliona żołnierzy, ponad tysiąc dział, około pół tysiąca samolotów oraz tyle samo czołgów (źródła różnie podają wielkość tej formacji ale większość jest co do tych liczb zgodna). Ósmego marca 1938 roku ofensywa rozpoczęła się zmasowanym bombardowaniem artyleryjskim i lotniczym. Artyleria nacjonalistów zasypała wczesnym rankiem republikanów gigantyczną ilością pocisków. Ostrzał był tak potężny i dobrze kierowany, że okopy republikanów znikały w oczach, żołnierze republikańscy ginęli masowo grzebani w ziemi. Po przerwaniu ostrzału natarcie rozpoczęły bataliony pancerne wchodzące w skład wojsk nacjonalistycznych oraz Legionu Condror, dowodzone przez niemieckiego pułkownika (później generała) von Thome, wbijając się klinem w linie republikańskie napotykając słaby opór. Za nimi ciągnęły szpice nacjonalistycznej piechoty składającej się z zaprawionej w bojach hiszpańskiej legii cudzoziemskiej wchodzącej w skład "Korpusu Marokańskiego" dowodzonego przez generała Yagüe'ego.

Nacjonalistyczna Armia Manewrowa pierwszego dnia zajęła 30 kilometrów terenu. W ciągu zaledwie 2 tygodni wbiła się klinem na odległość prawie 100 kilometrów. Korpus z Maroka atakował po lewej stronie rzeki Ebro. Korpusy z północy kraju atakowały na południowym i środkowym odcinku frontu. Lotnictwo republikańskie nie było w stanie osłaniać swoich jednostek na ziemi. Nacjonaliści byli już panami przestworzy. Po zaledwie trzech tygodniach walk szpice Armii Manewrowej dotarły do morza nieopodal miasta Vinaroz. Korpusy Nawarski i Aragoński zajęły elektrownię wodną dostarczającą energię dla przemysłu w Barcelonie. Karliści doszli do morza w Wielki Piątek 1938. Tym samym "zwycięski miecz Franco" przeciął republikańską Hiszpanię na dwie części.

Bitwa nad Ebro i końcowa faza wojny

Po dotkliwej klęsce w Aragonii republikański sztab generalny podjął decyzję o przeprowadzaniu ataku znad rzeki Ebro w kierunku pozycji republikańskich w centrum Hiszpanii. Ofensywa rozpoczęła się 25 lipca 1938 roku. Na polu spotkali się dwaj starzy przeciwnicy spod Teruelu. Generał Yagüe po stronie nacjonalistów i komunistyczny generał Líster po stronie republikańskiej. Republikanie mieli początkowo szczęście, oddziały nacjonalistów wpadały w panikę, zaskoczone ruchem zaczepnym. Wydawać by się mogło, że republikanie osiągną swój cel, dotrą do strefy centralnej kontrolowaną przez republikę. Generał Líster popełniał podobne błędy jak w bitwie pod Teruelem. Tymczasem Yagüe niemal od razu odkrył co jest celem głównego ataku sił republikańskich - miasteczko Gandess'a gdzie znajdowały się dobre pozycje do wyprowadzenia bezpośredniego ataku w celu połączenia z centrum. Jednak i tym razem okazało się, że nacjonaliści górują nad przeciwnikiem dyscypliną, wyszkoleniem, wolą walki i dowódcami. Generał Yagüe rozkazał aby dywizja piechoty znajdująca się o ponad 45 kilometrów od miasta wzmocniła jego obronę, w samym mieście były tylko słabe jednostki piechoty i bataliony Guardia Civil. Republikanie nacierali nieubłaganie. Jednak dywizja wykonała rozkaz, wykonując bardzo męczący dla niej marsz. Rozkaz nadszedł wcześnie rano a straże przednie dywizji dotarły do miasta o zmroku. Reszta dywizji przybyła w nocy, wzmocniona o świeże oddziały falangi, karlistów i regulares. Kiedy następnego dnia siły republikańskie podchodziły pod miasto, nie spodziewając się większego oporu nacjonalistów, zostały przywitane morderczym ogniem ze wszystkich dział z miasta i górującego nad nim Wzgórza 481. To był koniec ofensywy. Republikanie całkowicie wytracili impet. Gandess'y nie zdobyli. Po ściągnięciu posiłków nacjonaliści przeszli 3 sierpnia do kontrofensywy i po ciężkich trzymiesięcznych walkach, w tym 7 natarciach, do 16 listopada zlikwidowali przyczółek, wypierając oddziały republikańskie za rzekę.

Klęska była spowodowana nie tylko nierozwagą dowódcy ale także tym, że republikanie popełnili standardowy a zarazem katastrofalny błąd - przecenili swoje możliwości i zaatakowali zbyt wiele celów na raz, nie skoncentrowali sił na dogodnym celu. Znacznie poważniejszym błędem niż przecenienie swoich możliwości był atak na rejon stacjonowania doborowych formacji Armii Manewrowej a także samo ukształtowanie terenu, był on dobry do obrony jak i dostawy dla atakujących musiały być transportowane przez mosty na rzece Ebro, a stanowiły one idealny cel dla nacjonalistycznych bombowców, posiadających znakomitą osłonę myśliwców, nie na darmo nacjonaliści posiadali tam dominację w powietrzu (można śmiało powiedzieć, że była ona miażdżąca), podobnie jak na całym froncie.

Kiedy ostatnie republikańskie oddziały uciekły z pola walki nad Ebro, nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowała się na pozycjach wyjściowych nad Ebro z zamiarem uderzenia na Katalonię. Nacjonaliści zgromadzili jeszcze potężniejsze siły niż w kampanii Aragońskiej. Armia Manewrowa liczyła w chwili ataku: ponad 330 tysięcy żołnierzy, ponad tysiąc dział, ponad 1200 samolotów (nie licząc Legionu Condor) oraz ponad 500 czołgów.

Ostrzał artyleryjski rozpoczął się 23 grudnia 1938 roku, niektóre źródła mówią o 24 grudnia. Nacjonaliści ruszyli do ataku na całej szerokości frontu. Włoski CTV nacierał razem z Karlistami na środkowej części frontu, Korpus Marokański nacierał wzdłuż wybrzeża a Korpusy: Aragoński i Nawarski nacierały na północy. Republikanie nie byli w stanie po wyczerpaniu swoich sił nad Ebro stawić czoła doskonale zorganizowanym, wyposażonym i doświadczonym siłom. Zaledwie dwa i pół tygodnia zajęło nacjonalistom dotarcie (26 stycznia) do stolicy Katalonii, Barcelony. Następnego dnia odbyła się w Barcelonie defilada zwycięskich oddziałów nacjonalistycznych. Republikanie uciekli w stronę granicy z Francją, gdzie schronił się również prezydent Republiki Manuel Azana. Dawny lęk przed odcięciem, który spowodował załamanie się oddziałów milicji republikańskiej w początkowym okresie wojny, ogarnął teraz armię republikańską. Do tego nacjonalistyczne myśliwce ciągle ostrzeliwały uciekinierów. Wielu republikanom udał się przekroczyć granicę lecz niektórzy wpadli w ręce wojsk nacjonalistów.

Po wygraniu szeregu ważnych kampanii i bitew, w tym najważniejszej bitwy nad Ebro, nacjonaliści ostatecznie zwyciężyli na przełomie marca i kwietnia 1939. Po upadku Katalonii 6 lutego 1939 prezydent Republiki Manuel Azana wyjechał do Francji, a następnie podał się do dymisji. 28 lutego 1939 Wielka Brytania i Francja uznały rząd Franco za rząd Hiszpanii. 4 marca 1939 w Madrycie został dokonany zamach stanu broniących miasta oddziałów republikańskich, kierowany przez płk. Segismundo Casado, skierowany przeciwko komunistom i rządowi Juana Negrina. 6 marca do zamachu przystąpił nominalny gubernator Madrytu gen. Jose Miaja zarządzając aresztowanie komunistów przez wojsko i przystępując do powołanej przez Casado Junty Obrony Narodowej, która miała zastąpić nieobsadzone stanowisko prezydenta. W krótkotrwałych walkach z wiernymi PCE oddziałami zostały one pokonane przez zamachowców, a premier Negrin opuścił kraj. Wedle ustaleń pomiędzy nacjonalistami a republikanami (Junta Obrony Narodowej), 27 marca miało się odbyć przekazanie lotnictwa. Jednak warunki atmosferyczne nie pozwoliły na to. Republikanie usiłowali poprzez łączników wyjaśnić sytuację ale nie od nich nie wymagano wyjaśnień tylko bezwarunkowej kapitulacji. Kwatera główna gen. Franco wydała rozkaz rozpoczęcia ostatecznej ofensywy. Płk. Casado i gen. Miaja, a także inni przywódcy Republiki udali się na emigrację, a wszelki zorganizowany opór ustał. Następnego dnia formacje nacjonalistów zaczęły posuwać się do przodu na wszystkich frontach, napotykając tysiące białych flag. Ci republikanie, którzy nie mieli zamiaru się poddać - porzucili broń i udali się w długą drogę do domów. Wczesnym rankiem 28 marca 1939 nacjonalistyczne oddziały z frontu Casa de Campo wkroczyły triumfalnie do Madrytu.

Oświadczenie gen. Francisco Franco o zakończeniu wojny domowej.

Po opanowaniu ostatnich ośrodków republikańskiego oporu nacjonaliści, kierowani jednoosobowo przez gen. Franco, wprowadzili konserwatywne rządy silnej ręki, wspierane przez Kościół, które przetrwały 39 lat. Oszacowanie strat wśród ludności cywilnej nastręcza wielu problemów. Norman Davies pisze: „Oceny liczby ofiar wahają się od 400 tys. do miliona”.. Hugh Thomas podaje liczby: ogółem ok. 500 tys. zabitych, w tym 200 tys. to polegli żołnierze obu stron, ok 245 tys ofiary politycznych represji obu stron. Stanley G. Payne straty szacuje: „Niewiele ponad 200 tysięcy zginęło w wyniku walk (niektóre źródła podają 70.000 Nacjonalistów, 100.000 lub więcej Republikanów), ale o 100.000 więcej zginęło w politycznych egzekucjach. W sumie była to liczba co najmniej 300.000 zamordowanych cywili przez obie strony”. Wydarzenia w Hiszpanii są uważane przez wielu historyków za wstęp do II wojny światowej. Wojna domowa w Hiszpanii umocniła sojusz niemiecko-włoski, jak i stała się poligonem doświadczalnym dla nowych rodzajów broni i wojsk (lotnictwo, wojska pancerne) wykorzystywanych przez obie strony. Z wojskowego punktu widzenia doświadczenie pokazało, że począwszy od hiszpańskiej wojny domowej niemożliwe jest zwycięstwo w otwartym konflikcie bez uzyskania panowania w powietrzu.