Wojna domowa w Rosji - Polski Serwis Naukowy

Wojna domowa w Rosji – wojna domowa rozpoczęta w wyniku rewolucji październikowej w 1917 roku i ustanowienia przez bolszewików nowej władzy państwowej w Rosji. Zwolenników nowej władzy określano jako "czerwonych", a przeciwników jako "białych". Niekiedy za datę rozpoczęcia wojny uważa się datę podpisania traktatu brzeskiego (3 marca 1918) – podpisanie tego aktu rzeczywiście spowodowało narastanie oporu oraz zagwarantowało zewnętrzną interwencję i wsparcie sił Ententy po stronie "białych". Za zakończenie wojny domowej jest uważane zajęcie przez Armię Czerwoną Krymu w 1920 roku. Na Dalekim Wschodzie walki trwały jednak do 25 października 1922 roku (zdobycie Władywostoku). W Jakucji starcia zbrojne miały miejsce jeszcze w 1923 roku, a na Półwyspie Czukockim – do połowy 1924 roku.

Wielki syberyjski lodowy marsz (ros. Великий Сибирский Ледяной поход), był marszem wycofującej się przez Syberię Białej Armii dowodzonej przez Władymira Kappela, a po jego śmierci przez generała Siergieja Wojciechowskiego w czasie wojny domowej w Rosji w okresie stycznia i lutego 1920 roku. Generał Kappel dowodził siłami osłaniającymi odejście na wschód wzdłuż kolei transsyberyjskiej armii admirała Aleksandra Kołczaka. Z tej racji wojska Kappela były w ciągłym kontakcie bojowym z przeważającymi siłami bolszewickimi i wkrótce zostały okrążone.
Ijeronim Pietrowicz Uborewicz (ros. Иероним Петрович Уборевич, lit. Jeronimas Uborevičius, ur. 14 stycznia 1896 w miejscowości Antandrija na Litwie, zm. 11 czerwca 1937 w Moskwie) – radziecki dowódca wojskowy pochodzenia litewskiego (komandarm 1 rangi 1935).

Geneza

Sztandar jednego z batalionów, Pawłodar 1922

Sztandar z napisem „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się”

"Biali" sformowali szereg armii oraz skłóconych z sobą ośrodków politycznych. Część zwolenników "białych" było monarchistami, wielu zwolennikami demokratycznej republiki, a nawet socjalistami. Najpoważniejsze siły "białych" to:

Kolej Wschodniochińska (ros. Китайско-Восточная железная дорога, КВЖД) – linia kolejowa przebiegająca przez północno-wschodnie Chiny (Mandżurię). Jej południowa gałąź, znana na Zachodzie jako Kolej Południowomandżurska, stanowiła casus belli wojny rosyjsko-japońskiej i drugiej wojny chińsko-japońskiej (1937–1945).
Czukocki Okręg Autonomiczny, Czukotka (ros. Чукотский автономный округ) – jednostka terytorialna Federacji Rosyjskiej, położony na północnym wschodzie państwa. Powierzchnia 737 700 km².

Siły generała Jewgienija Millera na dalekiej północy europejskiej części państwa. Wspierane były przez aliantów zachodnich. Zostały ostatecznie rozbite w marcu 1920 r.

Siły admirała Aleksandra Kołczaka, który zajął większą część Uralu i Syberii;

Północno-zachodnia Armia generała Nikołaja Judenicza, która w październiku i listopadzie 1919 zagroziła Petersburgowi;

Siły Zbrojne Południa Rosji dowodzone przez generałów Ławra Korniłowa (1918), Antona Denikina (1918-20) i Piotra Wrangla (1920), które zajęły Donbas, Charków i doszły do Tuły, ale nie dotarły do Moskwy.

Ruch białych popierały wojska interwencyjne (brytyjskie, francuskie, japońskie, amerykańskie, kanadyjskie, włoskie, rumuńskie, greckie i serbskie), przeważnie nieliczne i działające w ograniczonych rozmiarach. Więcej problemów "czerwonym" sprawiały liczne powstania chłopskie i kozackie (największa – powstanie tambowskie – "antonowszczyzna"), a później także robotnicze i żołnierskie (powstanie kronsztadzkie). Oprócz "białych" i "czerwonych" samodzielną pozycję próbowali zająć "czarni" (oddziały anarchistów – największe znaczenie miała armia Nestora Machno na Ukrainie) i małe oddziały "zielonych" (chłopskiej samoobrony, walczącej przeciwko bolszewickiej polityce rolnej, ale także przeciw zwrotowi ziemi obszarniczej zarządzonej przez "białych").

Emirat (arab. imarah, l. mnoga imarat) – islamskie państwo lub prowincja, którego panujący władca nosi tytuł emira. Odpowiednik zachodnioeuropejskiego księstwa.
Józef Haller von Hallenburg (ur. 13 sierpnia 1873 w Jurczycach, zm. 4 czerwca 1960 w Londynie) – generał broni Wojska Polskiego, legionista, harcmistrz, Przewodniczący ZHP, działacz polityczny i społeczny, brat stryjeczny gen. Stanisława Hallera von Hallenburga.

Przewaga Armii Czerwonej wynikała z:

jednolitego naczelnego dowództwa (de facto narkomwojenmora Trockiego) i związanej z tym możliwością koordynowania działań wojennych;

zajmowania centralnego położenia, gdy przeciwnicy działali z peryferyjnych prowincji rosyjskich;

dyscypliny wojskowej wymuszonej przez reprezentujących bolszewików komisarzy oraz terror Czeka;

wspólnej ideologii i zręcznej propagandy.

Ofiary skutków rewolucji październikowej, czyli trwającej od jesieni 1917 roku aż do jesieni 1922 wojny domowej, ocenia się na około 15 milionów istnień, czyli więcej niż cała I wojna światowa. Około 8-9 mln to ofiary głodu, chorób, 3-4 mln to ofiary egzekucji i pacyfikacji ludności cywilnej przez Armie Czerwoną, Czeka i Kombiedy. Około 800 tysięcy zabitych czerwonogwardzistów i czerwonoarmistów i około 500 tysięcy zabitych białogwardzistów.

Nachiczewan (azer. Naxçıvan, ormiań. Նախիջևան) – miasto w południowym Azerbejdżanie, stolica i największe miasto w Nachiczewańskiej Republice Autonomicznej – zamieszkuje je ok. 64 500 osób (stan na styczeń 2004).
Dywizja - to podstawowy związek taktyczny różnych rodzajów sił zbrojnych (5-15 tys. żołnierzy) składający się zazwyczaj z pułków lub brygad różnych rodzajów wojsk (typowych dla danego rodzaju sił zbrojnych) przeznaczonych do prowadzenia walki oraz oddziałów i samodzielnych pododdziałów przeznaczonych do zabezpieczenia bojowego działań, zapewnienia zaopatrzenia materiałowego i utrzymania w gotowości bojowej sprzętu technicznego jednostek dywizyjnych.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)