Wojna domowa w Szkocji - Polski Serwis Naukowy

Wojna domowa w Szkocji 1644-1645 to konflikt pomiędzy szkockimi rojalistami a zwolennikami szkockiego Covenantu.

Wstęp

Rojaliści pod wodzą Jamesa Grahama 1. markiza of Montrose wsparli króla Karola I. Prezbiterianie natomiast poparli parlament angielski w wojnie z królem. Wspierani przez irlandzkie oddziały rojaliści w latach 1644-45 odnieśli szereg zwycięstw i ostatecznie pokonali zwolenników Covenantu.

Argyll - inaczej Argylshire - historyczne hrabstwo w Szkocji, obecnie w okręgu Argyll i Bute. Od II w n.e. zamieszkane przez Celtów z Irlandii (Szkoci). Już w wieku III Argyll znalazł się pod panowaniem Celtów, którzy stworzyli na jego obszarze królestwo Dalriada (V-IX w.). W drugiej połowie IX wieku weszło w skład Szkocji.

Monarchizm (lub rojalizm) – pogląd głoszący, że monarchia jest najlepszym ustrojem politycznym. Monarchizm jest ideologią dążącą do przywrócenia monarchii w danym państwie lub na świecie. Monarchiści są zwykle powiązani z konserwatyzmem.

Stronę królewską poparli Szkoci zamieszkujący ziemie na północnym wschodzie i w rejonach górzystych (Highlands). Zwolennicy Covenantu uznali prezbiterianizm za religię narodową, pomimo że wielu że Szkotów z północy było katolikami. Highlands było szczególnym pod względem kulturalnym, gospodarczym i politycznym regionem w Szkocji. Mieszkańcy posługiwali się w większości językiem galijskim, żyli w systemie klanowym, a ziemie te leżały poza kontrolą rządów angielskiego i szkockiego.

Pikinierzy - jedna z formacji wojskowych z przełomu XV i XVI wieku i pierwsza nowoczesna piechota tamtej epoki. Ich charakterystyczna broń - długa pika (początkowo długości 2,5 m a później nawet 5,5 m) siała w ich sprawnych rękach spustoszenie w szeregach przeciwnika.

Muszkiet – gładkolufowa broń palna długa, z zamkiem lontowym, ładowana od wylotu lufy czyli odprzodowo, kalibru od 17 do 25 milimetrów. Pojawił się na polach bitew w początkach XVI wieku w armiach włoskich i hiszpańskich (pierwsze wzmianka pochodzi z roku 1512 z Rawenny), następnie rozpowszechnił się w całej Europie. Maksymalna donośność muszkietu wynosiła około 300 m, a szybkostrzelność zmieniała się wraz z postępem technologicznym od 1 strzału na 12 minut do 1 strzału na 2 minuty pod koniec XVII wieku[potrzebne źródło]. Ze względu na wagę broni, podczas strzału żołnierz często opierał broń na podpórce w kształcie widełek zwanej forkietem. Żołnierze, których główną bronią był muszkiet, nosili nazwę muszkieterów.

Jednym z najpotężniejszych klanów w górach byli Campbellowie. Dowodził nimi Archibald Campbell 1. markiz of Argyll, stojący po stronie prezbiterian. Najwięksi przeciwnicy Campbellów, klan MacDonaldów przeszli na stronę rojalistów. Mieszkańcy Nizin, pod wodzą Jamesa Grahama 1. markiza of Montrose, należący początkowo do obozu prezbiterian, z powodów religijnych i politycznych przeszły na stronę króla, którego były wasalem. Pod sztandarem Montrose'a stanął cały, góralsko - nizinny klan Grahamów.

Campbell - (gael. - cam beul - krzywe usta) - jeden z najpotężniejszych i najliczniejszych historycznych klanów szkockich i nazwisko szkockich rodów. Klan Campbell wywodzi się okolic jeziora Loch Awe w środkowo-zachodniej Szkocji.

Szkocja (ang. Scotland, gael. Alba) – dawniej niezależne królestwo, obecnie część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Obejmuje północną część wyspy Wielkiej Brytanii oraz Hebrydy, Orkady i Szetlandy. Od południa graniczy z Anglią. Krajobraz w przeważającej części wyżynny i górski. Klimat umiarkowanie ciepły, wybitnie morski. Na północy Szkocji Góry Kaledońskie i Grampiany, na południu Wyżyna Południowoszkocka. W centrum niewielka Nizina Środkowoszkocka skupiająca większą część ludności.

Wsparcie irlandzkie

W roku 1644 James Graham stanął na czele powstania rojalistów. Markiza of Montrose wsparły oddziały irlandzkie, dla których kampania oznaczała związanie sił Covenantu przebywających z Anglikami w Irlandii. Irlandczycy wysłali 1500 ludzi pod wodzą Alasdaira MacColle'a. Dołączyło do nich też 500 ludzi Manusa O'Cahana. Po wylądowaniu Irlandczycy połączyli się z siłami Grahama w Blair Atholl. Prowadzona przez Grahama i MacCole armia rojalistów prezentowała się znakomicie.

Szkoci (ang. i scots Scots, szkoc. gael. Albannaich) - naród celtycki zamieszkujący Szkocję i Irlandię Północną. Mówią językami: angielskim (70% ludności), szkockim lallans (30% ludności) i celtyckim językiem szkockim gaelickim (1% ludności, głównie wyspy Hebrydy); te dwa ostatnie języki są stopniowo wypierane przez język angielski.

Karol I Stuart (ur. 19 listopada 1600 w Dunfermline Palace, Fife; zm. 30 stycznia 1649 w Banqueting House, Londyn), król Anglii i Szkocji w latach 1625-1649, syn Jakuba I Stuarta, króla Anglii i Szkocji (jako Jakub VI) oraz Anny, córki króla Danii Fryderyka II. Karol jest jedynym brytyjskim królem, który został obalony i ścięty.

Irlandzkie oddziały z górskich rejonów kraju, były bardzo ruchliwe, szybko przebywając długie odcinki terenu, ubogiego w żywność, na którym panowały trudne warunki atmosferyczne. Żołnierze nie walczyli podobnie jak inne armie formacjami pikinierów i muszkieterów. Przypuszczali szybkie ataki, ogień muszkietów kierując na określony cel, następnie rozbijali wroga przy wykorzystaniu mieczy i krótkich pik. Taktyka ta okazała się skuteczna w walkach z oddziałami Covenantu, które zmuszone zostały do wycofania się w góry. Pomimo kilku zwycięstw, rojaliści nie byli w stanie utrzymać zdobytych terenów. Brakowało im zwłaszcza kawalerii. Opuszczone przez nich tereny z powrotem wpadły w ręce Campbellów.

Bitwy pod Tippermuir, Aberdeen i Inverlochy

W sierpniu 1644 r. Rojaliści pomaszerowali w kierunku Perth, gdzie pokonali przeciwnika w bitwie pod Tippermuir. Krótko potem doszło do bitwy pod Aberdeen, w której oddziały prezbiterian poniosły kolejną porażkę. Po zdobyciu miast Graham zezwolił swoim wojskom na ich splądrowanie, pomimo zamieszkiwania tych ziem przez licznych zwolenników Rojalistów.

W akcjach tych MacColla zamierzał wzniecić nowy konflikt pomiędzy klanami MacDonaldsów i Campbellów w zachodniej Szkocji. W grudniu 1644 r. jego wojska przetoczyły się przez ziemie Campbellów, zabijając 900 cywilów w wieku poborowym i paląc ich domostwa.

W odpowiedzi na ataki rojalistów Archibald Campbell zwołał członków swojego klanu w celu przeciwstawienia się przeciwnikowi. W bitwie pod Inverlochy w pobliżu Ben Nevis w Lochaber w lutym 1645 r. klan Campbellów zmierzył się z siłami rojalistycznymi i góralami szkockimi. Campbellowie zostali pokonani, ponosząc wielkie straty.

Wojska Grahama, szczególnie członkowie klanu MacDonaldów jak i ich irlandzcy sprzymierzeńcy cieszyli się wśród ludności cywilnej złą sławą. Wojska te dokonały wielu mordów na cywilach w okolicy Argyll. Podobnie zachowywali się zwolennicy Covenantu w północno-wschodniej Szkocji.

Zwycięstwo Rojalistów

Po zwycięstwie pod Inverlochy, Rojaliści kontrolowali zachodni rejon Highland, na którym szlachta i miejscowe klany przeszły na stronę MacColli. Najważniejszym klanem był tu klan Gordonów, który wsparł Rojalistów siłami kawalerii.

Po seriach porażek prezbiterianie wystawili nową armię, którą wysłali naprzeciwko Rojalistów. Siły te zostały pobite jednak pod Auldearn w pobliżu Nairn. Inna armia zwolenników Covenantu poniosła klęskę pod Alford. Podobny los spotkał siły prezbiterian pod Kilsyth.

Seria klęsk wykazała słabość niedoświadczonych wojsk na polu bitwy. Dzięki tym zwycięstwom Graham pod swoją kontrolą miał prawie całą Szkocję. Pod koniec 1645 r. w jego ręce wpadły miasta Dundee i Glasgow. Podczas gdy Graham parł naprzód na czele swoich wojsk w kierunku Anglii, MacColla zajął Argyll. Wkrótce rojalistów opuścili Gordonowie, którzy wrócili do domów, gdzie zamierzali bronić się przed atakami z północnego wschodu. Także Graham zmuszony był podzielić swoje siły. Osłabione wojska rojalistów uległy przeciwnikowi w bitwie pod Philiphaugh. MacColla wycofał się tymczasem do Kintyre, gdzie przebywał do następnego roku.

Zakończenie wojny domowej w Szkocji

W maju 1646 r. po zakończeniu pierwszej angielskiej wojny domowej prezbiterianie starali się przeciągnąć na swoją stronę króla. W roku 1647 nadali mu pełnomocnictwo w rozmowach z angielskim parlamentem. Parlament wypłacił prezbiterianom znaczną sumę pieniężną, a armia Szkotów skierowała się na północ.

Graham w roku 1646 odpłynął do Norwegii, a MacColla na czele oddziałów irlandzkich i szkockich górali przedostał się do Irlandii, gdzie zamierzał przyłączyć się do walczących Konfederatów. Wielu Irlandczyków zostało w drodze powrotnej pojmanych przez zwolenników Covenantu. Tych którzy wzięli udział w mordach popełnionych w Argyll, prezbiterianie zmasakrowali.

Literatura

Kenyon John: The Civil Wars. A Military History of England, Scotland and Ireland 1638-1660, Oxford 1998.

Stephenson Davis: Highland Warrior. Alasdair MacColla and the Civil Wars, Edinburgh 2003.