Mapa etniczna Turcji 1911

Statystyka narodowościowa Turcji wg danych oficjalnych w 1914 według wilajetów – Grecy odrzucają te dane jako rażąco fałszywe

Megali Idea – Roszczenia terytorialne Grecji przedstawione na paryskiej konferencji pokojowej (1919) przez Eleutheriosa Venizelosa

Wojsko greckie wkracza do Smyrny (Izmiru) 15 maja 1919

Wojna grecko-turecka – działania wojenne w latach 1919–1922 w zachodniej Azji Mniejszej wywołane przez zbrojną agresję Grecji na terytorium Turcji, zakończone ostatecznie traktatem w Lozannie.

Impulsem do podjęcia agresji przez Grecję była klęska Imperium osmańskiego w wyniku I wojny światowej. Rząd w Atenach widział możliwość zaanektowania obszarów Turcji zamieszkiwanych częściowo przez ludność grecką i konsekwentną realizację Megali Idea – planu budowy Wielkiej Grecji. Plany ekspansji do Azji Mniejszej w początkowej fazie były popierane przez zwycięskie mocarstwa, a szczególnie dużą rolę w skłonieniu Grecji do interwencji odegrała Wielka Brytania.

Rozpoczęta w maju 1919 roku inwazja grecka na wybrzeża Jonii oraz zajęcie Smyrny (Izmiru) zapoczątkowały wojnę.

W wyniku wojny przegranej militarnie przez Grecję nastąpił kryzys polityczny, gospodarczy i ludnościowy w Grecji zakończony upadkiem monarchii i wprowadzeniem republiki. Traktat z Lozanny z 1923 roku, rewidujący na korzyść Turcji postanowienia traktatu z Sèvres z 1920 roku, zawierał postanowienia o wymianie ludności pomiędzy Grecją a Turcją. W konsekwencji tereny zachodniej Anatolii (starożytna Jonia) oraz Pontu musiało opuścić ok. 1,5 mln Greków, którzy zamieszkiwali te ziemie nieprzerwanie od 2500 lat. Z Grecji wysiedlono równolegle ok. 250–300 tys. Turków i innych muzułmanów.

Motywy polityki Grecji wobec Turcji na terenie zachodniej Anatolii

Podstawowym źródłem podjęcia działań zbrojnych Grecji wobec imperium osmańskiego była chęć zrealizowania idei, jaka przyświecała Grekom od czasów odzyskania niepodległości w 1830: Megali Idea – Wielkiej Idei (wyzwolenia – zjednoczenia w jednym państwie wszystkich ziem uważanych za greckie). Ruch, realizowany przez kolejne rządy w Atenach polegał na stopniowym przyłączaniu do Grecji wszystkich ziem zamieszkiwanych przez ludność grecką od czasów starożytnych i restauracji Bizancjum ze stolicą w Konstantynopolu. W ten sposób konsekwentnie poszerzane było terytorium Grecji, co przybrało szczególnie spektakularny obrót w czasie wojen bałkańskich (1912–1913). W latach tych Turcja straciła na rzecz Serbii, Bułgarii i Grecji prawie wszystkie terytoria europejskie, zaś granice Grecji powiększyły się niemal dwukrotnie.

Megali Idea przyczyniła się do rozpowszechnienia się w społeczeństwie nastrojów nacjonalistycznych i dążenia do włączenia do Grecji także terenów z ludnością grecką w Jonii, Tracji, Konstantynopolu i Poncie. Zwolennikiem „Grecji dwóch kontynentów i pięciu mórz” (rozciągającej się nad morzami Marmara, Czarnym, Jońskim, Egejskim i Śródziemnym) był urzędujący od 1916 (po raz czwarty) premier Grecji Eleutherios Venizelos.

Na podjęcie decyzji o wojnie miała wpływ trudna sytuacja, w jakiej znaleźli się Grecy w Turcji w miarę rozwoju ruchu młodotureckiego. Tereny Zachodniej Anatolii i Pontu zamieszkiwali od czasów starożytnych w liczbie ok. 2,5 mln. Pod wpływem nacjonalizmu, jaki rozpowszechnił się w Turcji w XIX w. nastąpiły procesy, które zburzyły dotychczasową koegzystencję różnych narodowości. Ruch młodoturecki pod hasłami liberalizmu i modernizacji kraju, odwoływał się do nacjonalistycznych haseł panturkizmu. Mniejszości narodowe (Grecy, Ormianie, Arabowie) z kolei od roku 1916 żądały pełnej niepodległości w oparciu o hasło samostanowienia narodów wysuwane przez Ententę, co oznaczało w praktyce rozbiór Imperium osmańskiego na zasadzie rozgraniczenia etnicznego.

Hasło wyzwolenia chrześcijan w imperium osmańskim było oficjalnym celem politycznym wypowiedzenia Turcji wojny przez Imperium Rosyjskie. Mniejszość chrześcijańska w Turcji była traktowana instrumentalnie jako narzędzie polityki zagranicznej Rosji. Stąd też należący do Kościołów wschodnich Ormianie i Grecy byli traktowani przez nacjonalistów tureckich jako zagrożenie dla integralności i samego istnienia państwa tureckiego. Po wypowiedzeniu Turcji wojny przez Rosję (4 listopada 1914) i pozostałe państwa Ententy, w 1915 rząd młodoturecki rozpoczął budowę państwa o charakterze etnicznie tureckim. Jako pierwsi ofiarą tej polityki padli Ormianie, którzy w latach 1915–1917 zostali poddani eksterminacji w czystkach etnicznych określanych jako rzeź Ormian (w tym okresie dotknęło to także Greków pontyjskich). Europejscy Grecy też nieraz doświadczyli krwawych tureckich represji, ponadto wieści pochodzące od ormiańskich i pontyjskich świadków tych wydarzeń wzbudziły głęboki niepokój odnośnie ich własnej przyszłości. W czasie I wojny światowej nie nastąpiły natomiast żadne działania wojenne pomiędzy Grecją a Imperium osmańskim. Grecja pomimo nabytków terytorialnych wojen bałkańskich nie graniczyła bowiem bezpośrednio z Turcją.

Udział Eleutheriosa Venizelosa w konferencji pokojowej w Paryżu

Eleutherios Venizelos

Zawarcie w październiku 1918 rozejmu między państwami Ententy a Imperium osmańskim i sułtanem Mehmedem VI, narzucającego Turcji twarde warunki rozejmowe, miało wpływ na decyzję o wprowadzeniu wojsk greckich do Azji Mniejszej. Do rozbioru państwa osmańskiego obok Grecji i Wielkiej Brytanii przyłączyły się Włochy, Francja oraz na wschodzie Armenia.

W czasie konferencji pokojowej w Paryżu Eleutherios Venizelos domagał się przyznania Grecji Izmiru (Smyrny), Tracji oraz Epiru północnego. W czasie konferencji pojawiły się spory między sojusznikami, dotyczące ustalania granic stref wpływów greckich i włoskich w Azji Mniejszej (w kwietniu 1917 okręg Izmiru, o który szczególnie zabiegała Grecja, został przyznany Włochom). Grecki premier apelował również o przekazanie Konstantynopola pod kontrolę międzynarodową (mandat Ligi Narodów). W razie spełnienia tego postulatu, razem z przekazaniem Grecji Smyrny oraz Tracji zachodniej i wschodniej, Venizelos był skłonny zrezygnować z roszczeń do Dodekanezu i północnego Epiru. W maju 1919 Venizelos, w rozmowach z francuskim premierem Georges'em Clemenceau, prezydentem USA Woodrowem Wilsonem i premierem Wielkiej Brytanii Davida Lloyda George'em, poruszył kwestię prześladowań niemuzułmanów w regionie Smyrny, „przedstawiając je jako wyjątkowo dramatyczne”.

Przed ostatecznym ustaleniem stref wpływów w Turcji wojska włoskie wylądowały w Antalyi i skierowały się w kierunku Izmiru. Krok ten z niepokojem przyjął nie tylko rząd grecki, ale i koła rządowe brytyjskie, francuskie i amerykańskie. W tym kontekście rządy tych krajów wyraziły zgodę na podjęcie przez Grecję interwencji w Turcji. Zwolennikiem takiego rozwiązania był zwłaszcza premier Wielkiej Brytanii.