Wojna nauki z religią – pojęcie (kategoria metaforyczna) historiozoficzne obecne od drugiej połowy XIX w. w amerykańskiej i brytyjskiej pozytywistycznej i naturalistycznej historiografii nauki opisująca relacje między nauką a religią zachodzące w różnych sytuacjach historycznych.

Na zakorzenienie się tego pojęcia w świadomości społecznej duży wpływ miała twórczość pozytywistycznego historyka nauki Johna Williama Drapera (1811 – 1882) - wybitnego chemika i biologa a także autora trzech bestsellerów historycznych: History of The American Civil War, History of The Intellectual Development Of Europe i History of the Conflict Between Religion and Science. Dwa ostatnie tytuły poświęcone są właśnie „konfliktowi”, jaki miałby towarzyszyć współistnieniu religii i nauki.

Koncepcja rozwoju cywilizacji Johna Williama Drapera

Rozwój przebiega według następującego porządku: młoda cywilizacja wierzy we wszystko, jej pierwszy okres istnienia nazywa Draper wiekiem naiwności (the Age of Credulity). Z czasem jednak budzą się wątpliwości w zasadność istniejących wierzeń, które wywołują potrzebę poszukiwania nowych wartości. Cywilizacja zatem wkracza w wiek dociekań (Inquiry), które doprowadzają do sublimacji istniejących wierzeń w stawiający już wyższe wymagania etyczne i intelektualne system religijny bądź filozoficzny, dominujący w wieku wiary (Faith). Rozbudzony intelekt nie poprzestaje jedynie na wierze i dąży do jej racjonalnego uzasadnienia. Ten proces z czasem owocuje wejściem w wiek rozumu (Reason), w którym wierzenia religijne znajdują się w cieniu nauki i racjonalnej filozofii. Żaden jednak stan według Drapera nie trwa wiecznie, gdyż nic nie może wymknąć się prawu wzrostu i upadku, stąd po wieku rozumu nadchodzi wiek schyłku (Decrepitude), w którym obumiera nauka i filozofia, ustępując na powrót miejsca coraz mniej wyrafinowanym religiom a z czasem zabobonowi.

Wojna nauki z religią według J. W. Drapera

Autor wiąże powstanie „protonaukowego” krytycznego światopoglądu w starożytnej Grecji z zanikiem wiary i wzrostem zwątpienia w religijny obraz świata . Nauka i religia próbują tu opisać, zrozumieć i zapanować nad tym samym światem. Są zatem "naturalnymi" konkurentami czy wręcz wrogami. Ta zależność nie dotyczy jedynie cywilizacji greckiej, którą autor postrzega jako model dla rozwoju kultury europejskiej, lecz jest zależnością ogólną. W ten sposób rozpoczyna budowę opozycji religii i nauki, na której oparta jest myśl przewodnia pracy. Draper opisuje naukę jako naturalnego konkurenta i tym samym antagonistę religii, gdy jedno z tych zjawisk nabiera sił, drugie musi słabnąć. Metafora „wojny” wiąże się tu z naturalistycznym modelem wyjaśniania odwołującym się raczej do bezosobowych i uniwersalnych praw niż do świadomych intencji ludzkich. Konkretni ludzie „realizują” i „prezentują” działanie praw, na które nie mają wpływu.