Wojna polsko-krzyżacka 1519-1521Artykuł - Wojna polsko-krzyżacka 1519-1521 - pochodzi z Wikipedii (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)Suplement Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, właściwie Święte Cesarstwo Rzymskie (łac. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ, niem. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), potoczna (nie jurydyczna) nazwa, odwołująca się do idei jak i tworu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy.Albrecht Hohenzollern (1490-1568) Albrecht Hohenzollern (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiawie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.Aleksander Jagiellończyk Aleksander Jagiellończyk (lit. Aleksandras Jogailaitis białorus. Аляксандар Ягелончык, ur. 5 sierpnia 1461 w Krakowie, zm. 19 sierpnia 1506 w Wilnie) – od 20 lipca 1492 wielki książę litewski, od 1501 król Polski.Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski Arcybiskupi metropolici gnieźnieńscy. Urząd arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego ustanowił papież w 999, a ingres pierwszego arcybiskupa do archikatedry gnieźnieńskiej miał miejsce w 1000. Od 1025 arcybiskupi gnieźnieńscy posiadali wyłączne prawo koronowania królów polskich. W 1414 utworzono arcybiskupstwo lwowskie i wprowadzono tytuł prymasa Polski dla odróżnienia ważniejszego arcybiskupa w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1418 przysługiwał on zwyczajowo arcybiskupowi, metropolicie gnieźnieńskiemu (do 1818 także tytuł prymasa Litwy).Bałga Bałga (niem. Balga, ros. Бальга) – dawny średniowieczny zamek i osada krzyżacka. Ruiny zamku położone są koło wsi Wiesiołoje (Весёлое) w obwodzie kaliningradzkim, w rejonie bagriatonowskim, nad Zalewem Wiślanym.Biskupi płoccy Uwaga! Do biskupa Gedki I daty mocno problematyczne. Pierwsi biskupi (do Marka włącznie) są niehistoryczni, podano ich za Janem Długoszem, który imiona te podał za niewiarygodnym źródłem opierając się na błędnej tradycji istnienia diecezji od czasów Mieszka I. Samo biskupstwo powstało zapewne za rządów Bolesława Śmiałego około 1076.Powiązane hasła: Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, 10 kwietnia, 10 listopada, 10 marca, 11 grudnia, 12 października, 15 stycznia, 18 marca, 1 stycznia, 20 sierpnia, 26 stycznia, 28 listopada, 29 kwietnia, 2 listopada, 5 kwietnia, 8 kwietnia, 8 listopada, 9 listopada, Albrecht Hohenzollern (1490-1568), Aleksander Jagiellończyk, Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski, Augsburg, Bałga, Bałtijsk, Biskupi płoccy, Biskupia Górka, Braniewo, Brewe, Bydgoszcz, Casus belli, Chojnice, Chrześcijaństwo, Czechy, Diecezja pomezańska, Erazm Ciołek (biskup płocki), Felonia, Filipika, Franciszek I Walezjusz, Fryderyk Wettyn, Gdańsk, Gulden, Hetman wielki koronny, Hieronim Łaski, Hołd lenny, Hołd pruski, Hohenzollernowie, Jagiellonowie, Jan Łaski (prymas), Jan I Olbracht, Jan Tyszkiewicz, Janusz Świerczowski, Juliusz II, Kłajpeda, Kaliningrad, Kaper, Karol V Habsburg, Kaszubi, Koło (województwo wielkopolskie), Korona Królestwa Polskiego, Kraków, Kwidzyn, Landsknecht, Legat, Lenno, Leon X, Lidzbark Warmiński, Litwa, Ludwik II Jagiellończyk, Maksymilian I Habsburg, Malbork, Marian Biskup, Mazowsze, Międzyrzecz, Mikołaj Firlej (hetman wielki koronny), Mikołaj Kopernik, Moskwa, Nowe Miasto Lubawskie, Oliwa (dzielnica Gdańska), Olsztyn, Płock, Papież, Pasłęk, Pokój toruński 1466, Polska, Polska w XVI wieku, Pomezania, Pospolite ruszenie, Poznań, Prusy Królewskie, Prusy Książęce, Prusy Wschodnie, Puck, Reichstag, Rynek Główny w Krakowie, Rzeź gdańska, Sejm walny, Sejmik generalny, Sojusz zaczepno-odporny, Stanisław Kościelecki, Starogard Gdański, Starosta, Stosunki polsko-krzyżackie, Tatarzy, Tczew, Toruń, Traktat krakowski, Turcja, Wągrowiec, Węgry, Władcy Francji, Władcy Niemiec, Władcy Polski, Władcy Rosji, Władcy Węgier, Wałcz, Warmia, Warszawa, Wasal, Wasyl III, Wielcy mistrzowie zakonu krzyżackiego, Wielka wojna z zakonem krzyżackim, Wielkie Księstwo Litewskie, Wielkopolska, Wisła, Województwo kaliskie, Wojna głodowa, Wojna golubska, Wojna litewsko-moskiewska 1512-1522, Wojna polsko-krzyżacka w latach 1431-1435, Wojna popia, Wojna trzynastoletnia, Wojny polsko-krzyżackie, Wojsko zaciężne, Zakon krzyżacki, Ziemia łomżyńska, Zjazd wiedeński, Zygmunt I Stary, Wojna polsko-krzyżacka 1519-1521 (wojna pruska) – miała miejsce w latach 1519-1521 pomiędzy Polską i zakonem krzyżackim. 
 
PrzyczynyPo zawarciu pokoju toruńskiego w 1466 zakon krzyżacki uznał się lennikiem Korony Polskiej z terytorium Prus Wschodnich. Jednakże zakon formalnie podlegał także cesarzom rzymskim i papieżom. Tę podwójną podległość próbował wykorzystać cesarz Maksymilian I Habsburg, który walcząc z Jagiellonami o wpływy w Europie środkowej, w 1501 oficjalnie zakazał wielkiemu mistrzowi Fryderykowi Wettynowi jako księciu Rzeszy złożenia hołdu lennego królowi Polski Janowi Olbrachtowi. W 1505 papież Juliusz II wydał brewe nakazujące Krzyżakom złożenie hołdu Aleksandrowi Jagiellończykowi. Jednak już w 1509 odwołał to postanowienie, wyznaczając sąd rozjemczy polsko-krzyżacki w Poznaniu. W 1511 nowym wielkim mistrzem krzyżackim został Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec króla Zygmunta Starego. Rokowania przeniesiono do Torunia, gdzie prymas Jan Łaski bezskutecznie próbował wynegocjować z biskupem pomezańskim Hiobem von Dobeneckem warunki na jakich Albrecht miał złożyć hołd lenny. Uzbrojony przez Niemcy wielki książę moskiewski Wasyl III uderzył w 1512 na Wielkie Księstwo Litewskie, rozpoczynając I wojnę polsko-rosyjską. Albrecht jako wasal Zygmunta Starego powinien był przyjść z pomocą swojemu suwerenowi. Tego jednak nie uczynił, a Polska uznała, że Albrecht popełnił felonię i zyskała tym samym casus belli z zakonem krzyżackim. W 1514 w Moskwie podpisano rosyjsko-niemiecki sojusz zaczepno-odporny, wymierzony w Polskę. Nad państwem Zygmunta I zawisła groźba uderzenia oskrzydlającego. Dopiero udana interwencja polskiej dyplomacji w czasie zjazdu wiedeńskiego w 1515 doprowadziła do zawarcia porozumienia z Maksymilianem I, mocą którego uznawał on stan prawny Prus z 1467 i rezygnował z sojuszu z Rosją. Rozstrzygnięcie Sprawy hołdu zawieszono na 5 lat. Porzuceni przez cesarza Krzyżacy, zawarli z Wasylem III traktat zaczepno-odporny 10 marca 1517 w Moskwie. Rosjanie zobowiązywali się dostarczyć Albrechtowi pieniędzy na zwerbowanie 10 tysięcy piechoty i 2 000 jazdy i wspólnie z Krzyżakami zaatakować Polskę. Wielki książę moskiewski wziął także zakon pod swoją protekcję, o czym nie omieszkał zawiadomić króla Francji Franciszka I. 
WybuchAlbrecht Hohenzollern, wysunął wobec Polski pretensje terytorialne, żądając zwrotu Prus Królewskich i Warmii oraz wypłacenia odszkodowania za 50 lat polskiej okupacji po 30 tysięcy guldenów rocznie. 20 sierpnia 1518 biskup płocki Erazm Ciołek wystąpił na sejmie Rzeszy w Augsburgu z antykrzyżacką filipiką. W 1519 sejm stanów pruskich uchwalił przeprowadzenie wojny z zakonem krzyżackim. 11 grudnia 1519 sejm walny w Toruniu uchwalił rozpoczęcie wojny z Krzyżakami i wyznaczył nowe podatki na werbunek wojsk zaciężnych. Litwa odmówiła jednak pomocy Polsce w nadciągającej wojnie. I faza wojnyHetman wielki koronny Mikołaj Firlej przeprowadził koncentrację 4 tysięcy polskich wojsk zaciężnych w obozie pod Kołem. Wzmocniono polskimi załogami Gdańsk i Toruń. Czeskimi najemnikami dowodził Jan Zierotyński. Wojska polskie uderzyły przez Pomezanię, w kierunku Królewca. 1 stycznia 1520 Krzyżacy zdobyli Braniewo i obsadzili je swoją załogą. Wojska polskie obległy Kwidzyn i Pasłęk. Jednocześnie skaptowana przez Zygmunta Starego flota kaperska przeprowadziła blokadę portów krzyżackich – Królewca i Pilawy. Działania zaczepne stanęły jednak w miejscu, ponieważ wojska koronne nie posiadały artylerii oblężniczej. Sprowadzenie dział oblężniczych z Krakowa przyspieszyło zdobycie Kwidzyna (18 marca) i Pasłęku (29 kwietnia). Braniewo bezskutecznie próbowały odbić oddziały pod wodzą Janusza Świerczowskiego. Jednocześnie od południa uderzyły na państwo zakonne wojska mazowieckie, a wojska gdańskie przeprowadziły atak na Bałgę i Kłajpedę. W obronie zagrożonego zakonu stanęli wówczas legaci papieża Leona X, którzy oskarżyli Polskę o podnoszenie ręki na rycerstwo chrześcijańskie, w obliczu groźby najazdu Tatarów. Była to gra na czas Albrechta, który czekał właśnie na posiłki landsknechtów z Rzeszy. 
II faza wojnyW lipcu 1520 wojska krzyżackie przeszły do kontrofensywy, uderzając na Mazowsze, pustosząc ziemię łomżyńską. W sierpniu zaatakowały Warmię i rozpoczęły oblężenie Lidzbarka Warmińskiego, którego jednak nie zdobyły. W sierpniu nadciągnęły z Niemiec posiłki krzyżackie w liczbie 19 tysięcy jazdy i 8 tysięcy piechoty pod wodzą Wolfa von Schönberga. Uderzyły one na Wielkopolskę i 12 października 1520 zbombardowały Międzyrzecz, który wnet się poddał. Zygmunt Stary zwołał pospolite ruszenie do Wągrowca i wzmocnił załogę Poznania. 2 listopada król wyruszył do Bydgoszczy, by osłonić przed odcięciem wojska polskie przebywające w Prusach Wschodnich. Uderzenie niemieckie zmierzało w kierunku Gdańska, gdzie też ze wschodu miały przybyć siły krzyżackie. W celu odcięcia dwóch grup wojsk i uniemożliwienia ich połączenia starosta malborski Stanisław Kościelecki zajął wszystkie przeprawy na Wiśle. Niemcy zajęli Wałcz, Chojnice, Starogard, Tczew i Międzyrzecz i rozpoczęli 8 listopada ostrzał Gdańska z Biskupiej Górki. 9 listopada do miasta przebiły się polskie posiłki pod wodzą wojewody kaliskiego Jana Zaremby. Jednak Albrechtowi zabrakło pieniędzy na opłacenie lancknechtów, którzy 10 listopada wycofali się do Oliwy, zagrożeni odsieczą Mikołaja Firleja. Pospolite ruszenie w sile 12 tysięcy jazdy pod jego wodzą odbiło 28 listopada Chojnice. Wojska czeskie i gdańskie zajęły w tym samym czasie Tczew i Starogard. Zaremba wyprowadził uderzenie z Gdańska na Oliwę i atakował wycofujące się wojska niemieckie w kierunku Pucka. Tam lancknechci byli nieustannie nękani atakami Kaszubów. W tym czasie jednak król Zygmunt Stary zmuszony był rozpuścić pospolite ruszenie, a w kasie państwowej zabrakło pieniędzy na zaciąg nowego wojska. Wykorzystali to Krzyżacy, którzy w styczniu 1521 zdobyli Nowe Miasto Lubawskie i uderzyli na Mazowsze w okolicach Płocka. 15 stycznia wojska krzyżackie podeszły pod Olsztyn. 26 stycznia bezskutecznie szturmowały twierdzę przygotowaną do obrony przez Mikołaja Kopernika. RozejmNowy cesarz rzymski Karol V Habsburg wezwał do natychmiastowego przerwania działań wojennych. Poseł polski w Rzeszy Hieronim Łaski próbował jeszcze przekonać cesarza do swoich racji. W obliczu nowego najazdu Turków Osmańskich na Węgry, 5 kwietnia 1521 strony zgodziły się podpisać zawieszenie broni na cztery lata i oddać spór pod sąd rozjemczy Karola V i króla Węgier Ludwika Jagiellończyka. 
PokójW 1525 upłynął termin zawieszenia broni, jednak Albrecht Hohenzollern nie mógł już liczyć na wsparcie i posiłki ze strony Rzeszy. 8 kwietnia 1525 podpisano traktat krakowski, mocą którego zsekularyzowane Prusy Książęce stały się dziedzicznym lennem Królestwa Polskiego, pozostając w rękach dynastii Hohenzollernów. 10 kwietnia Albrecht złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu na rynku w Krakowie. Zobacz też
Bibliografia
Suplement C.D. Albrecht Hohenzollern (1490-1568) Albrecht Hohenzollern (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiawie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.Aleksander Jagiellończyk Aleksander Jagiellończyk (lit. Aleksandras Jogailaitis białorus. Аляксандар Ягелончык, ur. 5 sierpnia 1461 w Krakowie, zm. 19 sierpnia 1506 w Wilnie) – od 20 lipca 1492 wielki książę litewski, od 1501 król Polski.Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski Arcybiskupi metropolici gnieźnieńscy. Urząd arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego ustanowił papież w 999, a ingres pierwszego arcybiskupa do archikatedry gnieźnieńskiej miał miejsce w 1000. Od 1025 arcybiskupi gnieźnieńscy posiadali wyłączne prawo koronowania królów polskich. W 1414 utworzono arcybiskupstwo lwowskie i wprowadzono tytuł prymasa Polski dla odróżnienia ważniejszego arcybiskupa w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1418 przysługiwał on zwyczajowo arcybiskupowi, metropolicie gnieźnieńskiemu (do 1818 także tytuł prymasa Litwy).Bałga Bałga (niem. Balga, ros. Бальга) – dawny średniowieczny zamek i osada krzyżacka. Ruiny zamku położone są koło wsi Wiesiołoje (Весёлое) w obwodzie kaliningradzkim, w rejonie bagriatonowskim, nad Zalewem Wiślanym.Biskupi płoccy Uwaga! Do biskupa Gedki I daty mocno problematyczne. Pierwsi biskupi (do Marka włącznie) są niehistoryczni, podano ich za Janem Długoszem, który imiona te podał za niewiarygodnym źródłem opierając się na błędnej tradycji istnienia diecezji od czasów Mieszka I. Samo biskupstwo powstało zapewne za rządów Bolesława Śmiałego około 1076.Brewe Brewe (łac. krótkie pismo) – urzędowe pismo papieskie dotyczące spraw mniejszej wagi. W odróżnieniu od bulli jest pisane zwykłą łaciną na cienkim pergaminie, opatrzone czerwoną woskową pieczęcią papieską, którą jest odciśnięty Pierścień Rybaka.Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς , łac. Christianitas) – religia monoteistyczna i rodzina związków wyznaniowych głoszących nauczanie o mesjaństwie i synostwie Bożym Jezusa Chrystusa, jego męczeńskiej i odkupieńczej śmierci oraz zmartwychwstaniu. Świętą księgą chrześcijan jest Biblia. Chrześcijaństwo jest największą religią na świecie. Liczbę wierzących w Chrystusa określa się na ok. 2,1 mld ludzi (1/3 ludności świata)[potrzebne źródło], biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).Czechy Czechy (czes. Česko), Republika Czeska (czes. Česká republika) – państwo w Europie Środkowej, bez dostępu do morza. Od północnego wschodu graniczy z Polską, od zachodu i północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, a od południowego wschodu ze Słowacją. Stolicą i największym miastem Czech jest Praga. Kraj składa się z trzech historycznych krain – Czech właściwych, Moraw i Śląska Czeskiego[3]. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.Erazm Ciołek (biskup płocki) Erazm Ciołek (ur. w 1474 w Krakowie – zm. 9 września 1522 w Rzymie) – biskup płocki i dyplomata, wcześniej sekretarz królewski Aleksandra Jagiellończyka, dyplomata, poseł i mecenas sztuki i literatury. Zgromadził wielki księgozbiór, a wykonany dla niego mszał jest zaliczany do arcydzieł wczesnego polskiego piśmiennictwa.Felonia Felonia – w średniowiecznym prawie lennym - złamanie zobowiązań przez wasala lub seniora. Karą za niewywiązanie się z umowy była utrata lenna lub zwierzchnictwa lennego. Występek ten był sądzony przez sąd parów. Parami nazywani byli również wasalowie którzy byli równi pod względem statusu społecznego obu osądzanym stronom.Fryderyk Wettyn Fryderyk Wettyn (ur. 26 października 1473 w Torgau, zm. 13/14 grudnia 1510 w Rochlitz) – książę Rzeszy i wielki mistrz krzyżacki w latach 1498–1510, arcybiskup Magdeburga. Syn księcia Saksonii Albrechta Odważnego, założyciela linii albertyńskiej Wettynów i Sydonii, córki króla Czech Jerzego z Podiebradów. |
|||||||
