Wojna ukraińsko-radziecka 1917-1921 – wojna o niezależność Ukrainy od Rosji Radzieckiej, marionetkowej Ukrainy Radzieckiej i sił Białej Rosji, tocząca się w kilku fazach od grudnia 1917 do końca listopada 1920.

Siłami zbrojnymi konfliktu były: Armia Czerwona i Armia Ochotnicza, oraz armia Ukraińskiej Republiki Ludowej, Ukraińska Armia Halicka i Czerwona Ukraińska Halicka Armia.

Wojna zakończyła się porażką wojsk ukraińskich i włączeniem współczesnych ziem ukraińskich (oprócz Galicji Wschodniej, Zakarpacia, Wołynia i Bukowiny) w formie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w 1922 w skład Związku Radzieckiego, co zakończyło istnienie URL. Władze i wojska republiki ewakuowały się do Polski.

Grudzień 1917 - grudzień 1918

Pawło Skoropadski

Po ogłoszeniu powstania 20 listopada 1917 Ukraińskiej Republiki Ludowej, jako państwa połączonego federacją z Rosją, bolszewicy rozpoczęli przygotowania do zajęcia Ukrainy przy pomocy miejscowej zrusyfikowanej ludności oraz rosyjskich garnizonów i oddziałów przyfrontowych. 11 grudnia 1917 wybuchło w Kijowie przygotowane przez nich powstanie, które jednak zostało szybko stłumione, a jego uczestnicy wysłani koleją do Rosji Radzieckiej. Jednocześnie jadący do Kijowa zbolszewizowany 2 Korpus Gwardyjski pod dowództwem Jewheniji Bosz został rozbrojony w Żmerynce przez I Korpus Ukraiński pod dowództwem Pawła Skoropadskiego, i również odesłany koleją do Rosji.

17 grudnia 1917 Rady Komisarzy Ludowych w Piotrogradzie wystosowała do rządu ukraińskiego ultimatum, w którym żądała podporządkowania się wojskom bolszewickim. Niedługo później zaczął się atak.

Bolszewicy posiadali na Ukrainie wojska byłego Frontu Zachodniego, pułki zapasowe w większych miastach, oraz oddziały Czerwonej Gwardii, stworzone z robotników okręgów przemysłowych Charkowa i Doniecka. Jednak główną ich siłą były oddziały rosyjskiej Czerwonej Gwardii, nacierające z północy.

Ukraińska Centralna Rada mogła im przeciwstawić nieliczne oddziały złożone z ochotników oraz kilka kureni Wolnego Kozactwa.

25 grudnia 1917 30-tysięczna rosyjska armia pod dowództwem Wołodymyra Antonowa-Owsijenki wyruszyła czterema kolumnami z Homla i Briańska na Ukrainę, w kierunkach: Czernihów-Bachmacz, Głuchów-Konotop, Charków-Połtawa-Łozowa. Jednocześnie w miastach Lewobrzeżnej Ukrainy przygotowano powstania miejscowych bolszewików. W kilku przypadkach przy pomocy komunistycznej propagandy udało się im przeciągnąć na swoją stronę garnizony ukraińskie. 26 grudnia 1917 zajęli Charków, następnie Łozową, Katerynosław (9 stycznia), Ołeksandriwskie (15 stycznia), Połtawę (20 stycznia). Grupa homelska zajęła 16 stycznia Konotop i 19 stycznia - Głuchiw.

Jednocześnie grupa Michaiła Murawiowa, atakująca z Połtawy, zajęła Romodan, a potem skierowała się na Bachmacz, zdobyty 27 stycznia. Spotkały się tam 3 rosyjskie grupy, które pod dowództwem Murawiowa rozpoczęły atak w kierunku Kijowa.

Ukraińska Centralna Rada broniąc się wysłała w kierunku Bachmacza i Połtawy oddziały ochotnicze. Wśród nich był 600-osobowy Kureń Studencki, który został rozbity 29 stycznia 1918 w bitwie pod Krutami przez 4-tysięczne siły bolszewickie.

Dla przyśpieszenia okupacji Kijowa bolszewicy zorganizowali w nim kolejne powstanie, tzw. siczowe, z centrum w zakładach "Arsenał". Zostało ono jednak stłumione 4 lutego przez oddziały Wolnego Kozactwa oraz nowo sformowane oddziały Strzelców Siczowych. Jednak bolszewickie natarcie z kierunku Bachmacza i Dubniów trwało nadal, i 8 lutego rząd UCR zmuszony był ewakuować się, a 9 lutego do Kijowa wkroczyli bolszewicy Murawiowa, pozostając tam do 1 marca, gdy zostali wyparci przez armię niemiecką.

Z Kijowa wojska bolszewickie zaatakowały Prawobrzeżną Ukrainę, tocząc boje z opóźniającymi atak oddziałami Wolnego Kozactwa. Z kolei zbolszewizowanej rosyjskiej 7 Armii udało się na Wołyniu zająć Płoskirów, Żmerynkę, Koziatyn, Berdyczów, Równe i Szepietówkę, a wojska Centralnej Rady obroniły pozycje na linii Żytomierz-Korosteń-Sarny.

Granice ustalone traktatem brzeskim

Podczas przygotowywania traktatu brzeskiego 9 lutego doszło do porozumienia ukraińskiego rządu z rządami austro-węgierskim i niemieckim na temat uwolnienia Ukrainy od bolszewickiej okupacji, i ukraińskie oddziały pod dowództwem gen. K. Prisowskiego i gen. Semena Petlury wraz z wojskami niemieckimi (od 24 lutego) i austro-węgierskimi (od 27 lutego) stoczyły zwycięskie bitwy na Prawobrzeżu pod Żytomierzem, Berdyczowem, Koziatynem i Buczą, i w końcu 1 marca zdobyły Kijów.

W ciągu marca i kwietnia wojska niemieckie i austriackie uwolniły Lewobrzeże, a oddziały atamanów Petra Bołboczana i Wołodymyra Sikewycza - Krym i rejon Doniecka.

W związku z sukcesami przeciwnika Włodzimierz Lenin wydał 14 marca swojemu przedstawicielowi na Ukrainie - Sergo Ordżonikidze polecenie ukrainizacji radzieckich wojsk Antonowa i Murawiowa, co jednak się nie powiodło. W tym czasie walczono o węzły kolejowe, a wojna miała charakter wojny manewrowej, w której walczące strony przemieszczały się głównie pociągami pancernymi.

W tym czasie Rosja Radziecka zmuszona była podpisać traktat brzeski, i jednocześnie zmuszona została do podpisania 12 czerwca 1918 zawieszenia broni z Ukraińską Republiką Ludową.

Grudzień 1918 - kwiecień 1919

Symon Petlura - dowódca sił ukraińskich od końca 1919

Druga faza wojny rozpoczęła się wraz z wybuchem powstania antyhetmańskiego. 17 listopada 1918 w Kursku utworzono Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy, który siłami Armii Czerwonej pod dowództwem Wołodymyra Antonowa, Józefa Stalina i Wołodymyra Zatonskiego zaatakował w grudniu 1918 ziemie ukraińskie z kierunku Kurska.

Dyrektoriat URL wysłał do Rady Komisarzy Ludowych RFSRR noty protestacyjne (31 grudnia 1918, 3 stycznia, 4 stycznia, 9 stycznia 1919), jednak nie uzyskał na nie odpowiedzi. Dlatego też 16 stycznia 1919 Dyrektoriat wypowiedział wojnę RFSRR.

Siły ukraińskie składały się w tym czasie z regularnych formacji Korpusu Strzelców Siczowych i Korpusu Zaporoskiego, oraz wielu niezdyscyplinowanych formacji ochotniczych, dowodzonych przez samodzielnych atamanów (Nestor Machno, Matwij Hryhorijiw, Jewhen Anheł, Zełenyj i inni), którzy często przechodzili na stronę bolszewików.

W przeciągu grudnia 1918 - stycznia 1919 wojska sowieckie, przy pomocy niektórych ukraińskich atamanów, zajęły Lewobrzeże i 5 lutego zbliżyły się do Kijowa, w związku z czym rząd ukraiński po raz kolejny zmuszony był opuścić stolicę.

W lutym 1919 wojska sowieckie przeprowadziły atak w kilku kierunkach:

W marcu 1919 wojska URL przeszły do przeciwnatarcia, zadając bolszewikom duże straty w rejonie Berdyczów-Koziatyn Żytomierz, i dochodząc aż pod Kijów. Ten strategiczny manewr Armii URL uniemożliwił bolszewikom przebicie się przez Rumunię na Węgry, w celu pomocy Armii Czerwonej Węgierskiej Republiki Rad pod przywództwem Beli Kuna. W kwietniu 1919 korzystając z wycofania się wojsk Ententy, zaatakowali na środkowym odcinku frontu koło Żmerynki, aby odciąć północna grupę armii URL od reszty wojsk.

Przez niesubordynację atamana Omeliana Wołocha cała grupa musiała 16 kwietnia 1919 sforsować Dniestr, gdzie wojska rumuńskie ją rozbroiły (grupa później przedostała się na Wołyń przez Galicję). W rękach władzy ukraińskiej pozostały tylko małe fragmenty terytorium i pas szerokości 40-50 km na południowo-wschodnim Wołyniu koło Dubnego-Brodów.

Nieudana próba przewrotu, podjęta przez atamana Wołodymyra Oskiłko, podjęta 19 kwietnia 1919, osłabiła również północny front przeciwbolszewicki na Wołyniu.

Wtedy w nastrojach ludności pojawiły się pierwsze zmiany. Antyukraińska polityka władzy radzieckiej i ostre rekwizycje wojsk radzieckich spowodowały bunt wiejskiej ludności, która zasiliła szeregi powstańców, wrogo nastawionych do władzy bolszewickiej .

W tej sytuacji nawet prosowiecka USDRP utworzyła swój komitet rewolucyjny, który zbrojnie wystąpił przeciw bolszewikom.