Wojna węgiersko-słowacka - Polski Serwis Naukowy

Wojna węgiersko-słowacka (także "mała wojna" - węg. Kis háború, słow. Malá vojna) - lokalna wojna między Państwem Słowackim a Królestwem Węgier, prowadzona na obszarze dzisiejszej wschodniej Słowacji od 23 marca do 4 kwietnia 1939.

Tło

Do wojny doszło na tle węgierskich dążeń do rewizji traktatu w Trianon. Przez cały okres międzywojenny podstawowym celem węgierskiej polityki była odbudowa państwa w granicach sprzed 1918. Jednym z celów pośrednich była aneksja Słowacji - całości lub przynajmniej jej południowej części, zamieszkanej przez Węgrów. Cele te zaczęły się spełniać po sprzymierzeniu się Węgier z Niemcami i Włochami pod koniec lat trzydziestych XX wieku. W wyniku pierwszego arbitrażu wiedeńskiego 2 listopada 1938 Węgry uzyskały pierwszy nabytek terytorialny kosztem (jeszcze) Czechosłowacji - pas południowej Słowacji i Rusi Zakarpackiej o powierzchni 11.833 km², zamieszkany przez około milion ludzi.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Po rozpadzie Czechosłowacji 15 marca 1939 Węgry zaatakowały Ruś Zakarpacką i po krótkiej kampanii okupowały ją w całości. Regularne walki z miejscowymi formacjami zakończyły się 18 marca (walki partyzanckie trwały do końca kwietnia 1939).

Po upewnieniu się, że Niemcy, mimo zawartego 22 marca 1939 traktatu o ochronie, nie sprzeciwiają się rewizji granicy we wschodniej Słowacji, Węgry podjęły zbrojny atak na Słowację.

Przebieg

Wojska węgierskie zaatakowały Słowację znad granicy z Zakarpaciem, przebiegającej rzeką Uż, zaraz po północy z 22 na 23 marca 1939. W natarciu wzięły udział 7, 8 i 24 brygada piechoty, 1 i 2 brygada kawalerii, 2 brygada zmotoryzowana oraz oddziały 9 brygady piechoty, stacjonujące w Wełykym Bereznym, Małym Bereznym i w okolicach Użhorodu. Dowódcą był generał András Littay. Rozkazy zakładały "dotarcie tak daleko na zachód, jak to możliwe". Oddziały węgierskie nacierały w dwóch kierunkach: z Wełykiego Bereznego na Ulič i z Vyšnego Nemeckego na Sobrance. Szybko posuwały się na zachód, docierając nocą z 23 na 24 marca do linii 10-15 km na zachód od pozycji wyjściowych.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Aneksja (z łac. annexio - przyłączenie) – zagarnięcie, przyłączenie przez jedno państwo całości lub części terytorium innego państwa, najczęściej przy użyciu siły lub w wyniku wygranej wojny. Współcześnie zakazana przez prawo międzynarodowe. Przykładem aneksji jest np. zagarnięcie przez Niemcy w wojnie z Francją w 1871 Alzacji i Lotaryngii, aneksja przez Niemcy zachodnich terenów Polski w październiku 1939 r., czy aneksja przez ZSRR - w październiku 1939 - terenów wschodnich województw II Rzeczypospolitej, a w czerwcu 1940 państw nadbałtyckich: Litwy, Łotwy, Estonii, i rumuńskiej Besarabii.

Atak węgierski nastąpił w najgorszym dla armii słowackiej okresie, gdy żołnierze narodowości czeskiej opuścili już Słowację i Zakarpacie, a nie wrócili jeszcze z Czech żołnierze słowaccy. Stacjonujące we wschodniej Słowacji 11, 12 i 17 dywizja VI korpusu, dowodzonego przez generała Augustína Malára, dysponowały tylko ułamkiem przewidzianego stanu osobowego. Ponadto armia słowacka, powstająca z podziału armii czechosłowackiej, była dopiero w trakcie organizacji i cierpiała na brak oficerów i podoficerów (oficerowie i podoficerowie narodowości słowackiej stanowili w armii czechosłowackiej odpowiednio 3,4% i 4,9%). Wreszcie jakiekolwiek akcje zbrojne utrudniał brak połączenia kolejowego między zachodnią i środkową Słowacją.

Traktat w Trianon – podpisany 4 czerwca 1920 w pałacu Grand Trianon w Wersalu traktat pokojowy między Węgrami a państwami Ententy: USA (które go nigdy nie ratyfikowały), Wielką Brytanią, Francją, Włochami, Rumunią, Królestwem SHS (późniejsza Jugosławia), Czechosłowacją i Polską.

Królestwo Węgier (węg. Magyar Királyság) - oficjalnie w 1920 roku restaurowane na Węgrzech Królestwo Świętego Stefana faktycznie zerwało ciągłość ze swoim poprzednikiem. Prawowity władca - Karol IV Habsburg nie został dopuszczony do władzy, a w jego miejsce panował regent, były austro-węgierski admirał Miklós Horthy.

Oddziały słowackie zostały zaskoczone i nie podjęły zorganizowanego oporu. W pierwszych minutach walk Węgrzy zaskoczyli we śnie i wzięli do niewoli kompanię piechoty. Jednak już 23 marca oddziały słowackie spontanicznie skoncentrowały się w trzech miejscach: koło Stakčína major Matejka zebrał batalion piechoty i dwie baterie artylerii, w okolicy Michaloviec kapitan rezerwy Štefan Haššik zgromadził cztery bataliony piechoty i kilka baterii artylerii, koło Prešova powstało zgrupowanie pod dowództwem majora Šivicy. Na pomoc ruszyły oddziały z głębi kraju, lecz ich marsz na wschód był spowalniany przez naciski niemieckie i problemy komunikacyjne. Ponadto musiały one zabezpieczać, również zagrożoną przez wojska węgierskie, południową granicę kraju.

Pierwsza Republika Słowacka (słw. Prvá slovenská republika), Państwo słowackie (Slovenský štát) to marionetkowe, choć oficjalnie niezależne, państwo utworzone przez III Rzeszę po dokonanym Rozbiorze Czechosłowacji w latach 1938-1939. Republika Słowacka została utworzona 14 marca 1939 i przetrwała do końca II wojny światowej, to jest do 8 maja 1945. Pomysłodawcami utworzenia wiernej Rzeszy Słowacji byli przede wszystkim Jozef Tiso i Vojtech Tuka.

Stakčín (węg. Takcsány) to wieś gminna we wschodniej Słowacji, w powiecie Snina, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Zemplín. Zamieszkany jest przez 2467 (2002) osoby. Powierzchnia wsi wynosi 168 km².

23 marca doszło do intensywnych walk w okolicy Stakčína, z udziałem lotnictwa. Słowacy zatrzymali węgierski atak, z kolei ich kontratak rankiem 24 marca się nie powiódł, podobnie jak kolejny atak węgierski. Linia frontu się ustabilizowała aż do czasu zawieszenia broni.

W nocy z 23 na 24 marca do Michaloviec przybył major Kubíček, który objął dowództwo nad tamtejszym zgrupowaniem. W Preszowie naprawiono pięć samochodów pancernych OA wz. 30, uszkodzonych wcześniej przez czeskie załogi. Obsadzone zebranymi naprędce słowackimi załogami, samochody dotarły do Michaloviec nad ranem 24 marca. Następnie zgrupowanie michaloveckie wyprowadziło kontratak i wyparło Węgrów ze wsi Závadka (około 10 km na wschód od Michaloviec) na linię rzeki Okny. Przed północą z 24 na 25 marca zgrupowanie michalovieckie zaatakowało Węgrów we wsi Nižná Rybnica, ale zostało odparte i wycofało się w nieładzie, tracąc dwa samochody pancerne. Tymczasem do Michaloviec przybyły z Martina cztery samochody pancerne OA wz. 30, trzy lekkie czołgi LT wz. 35 i działko przeciwpancerne 37 mm.

Język węgierski (magyar nyelv) – należy do podgrupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej (z rodziny uralskiej). Językiem tym posługuje się co najmniej 14 mln osób – przede wszystkim na Węgrzech, ale także w południowej Słowacji, środkowej Rumunii (Siedmiogród), północnej Serbii (Wojwodina), zachodniej Ukrainie (Zakarpacie), wschodniej Słowenii (Prekmurje) i wschodniej Austrii (Burgenland). Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Słowenii (lokalnie) i w Wojwodinie. Jest to język aglutynacyjny. Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

25 marca do Michaloviec przybyły oddziały 41 pułku piechoty i jedna bateria 202 pułku artylerii górskiej. Major Kubícek zaplanował atak na południe tego dnia, ale pod naciskiem niemieckim zawarto zawieszenie broni. 26 marca do Michaloviec przybyły pozostałe oddziały 202 pułku artylerii górskiej oraz oddziały 7 i 17 pułków piechoty. W Michalovcach znalazło się w ten sposób 15 tysięcy słowackich żołnierzy. Oddziały węgierskie były jednak liczniejsze, lepiej zorganizowane, dobrze okopane i dysponowały artylerią przeciwpancerną, która niweczyła jedyną przewagę Słowaków - czołgi.

W wojnie węgiersko-słowackiej dość istotną rolę odegrało lotnictwo. Mimo braku personelu latającego słowackie samoloty wykonywały loty rozpoznawcze i bombowe. Z kolei lepiej wyposażone i wyszkolone węgierskie lotnictwo zwalczało słowackie samoloty. 25 marca węgierskie lotnictwo zbombardowało słowackie lotnisko w Spiskiej Nowej Wsi, zabijając 13 osób i raniąc 17. Nalot okazał się mało skuteczny, gdyż nie uniemożliwił użytkowania lotniska - jedynego we wschodniej Słowacji. W ramach odwetu planowano nocny nalot bombowy na Budapeszt, ale plany zostały poniechane wobec zawieszenia broni. W wojnie strona słowacka straciła dziewięć Avii B-534 i cztery Letovy S-328, a węgierska - jednego Fiata CR.32.

Zawieszenie broni zostało zawarte pod niemieckim naciskiem już 24 marca. Walki trwały jednak do 31 marca.

Po stronie słowackiej zginęło 22 żołnierzy i 36 cywilów, zaś 360 żołnierzy słowackich i 311 czeskich dostało się do węgierskiej niewoli. Po stronie węgierskiej straty (łącznie z kampanią na Zakarpaciu) wyniosły 23 zabitych i 55 rannych.

Rezultat

Wbrew świeżo zawartemu traktatowi o ochronie Niemcy nie udzieliły Słowacji pomocy militarnej w trakcie wojny, ani pomocy politycznej w toku rokowań pokojowych w pierwszych dniach kwietnia, toteż w traktacie zawartym 4 kwietnia 1939 w Budapeszcie Słowacja została zmuszona do odstąpienia Węgrom pasa ziem wokół Stakčína i Sobranec o powierzchni 1697 km² z 69.930 mieszkańcami i 78 miejscowościami.

Ziemie te zostały odzyskane przez Czechosłowację po II wojnie światowej, jednak ich wschodni pas (nad Użem) został przyłączony do Ukraińskiej SRR (Zakarpacie).