Wojnicz - Polski Serwis Naukowy

Kościół pw. św. Wawrzyńca

Kościół pw. św. Leonarda

Wojnicz – miasto w Polsce położone w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Wojnicz, której jest siedzibą. Wchodzi w skład aglomeracji tarnowskiej.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Położenie

Obszar miasta położony jest na terenie Zapadliska Przedkarpackiego w Kotlinie Sandomierskiej. W niedalekiej odległości od miasta przebiega granica dwóch, wielkich jednostek geologicznych: wspomnianego wyżej zapadliska przedkarpackiego, obejmującego tereny na południe od Wojnicza, oraz nasuniętych na niego, od południa, Karpat fliszowych, reprezentowanych przez Pogórze Karpackie. W większej skali, zachodnia część Wojnicza leży na Wysoczyźnie Wojnickiej będącej częścią Kotliny Sandomierskiej. Wysoczyzna przylega bezpośrednio do progu Pogórza. Jej wierzchowina niejednostajnie opada w kierunku północnym. Była ona również wydzielana jako Podgórze Bocheńskie lub Działy Bocheńskie. Południowo-wschodnia i wschodnia część Wojnicza leży w dolinie Dunajca.

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Przyrostek (sufiks) – w językoznawstwie jest to każdy fragment wyrazu (jego morfem), o ile jest dodany po jego rdzeniu (czyli podstawie słowotwórczej) i jednocześnie ma własności słowotwórcze (czyli nie jest końcówką fleksyjną, przy czym rozróżnienie na "sufiks" jako element słowotwórczy i "końcówkę" jako wykładnik fleksyjny typowe jest wyłącznie dla polonistyki i slawistyki, a nie jest stosowane w innych filologiach, stąd na przykład w angielskiej i niemieckiej wersji tego artykułu "sufiks" jest egzemplifikowany w pierwszym rzędzie jako wykładnik deklinacyjny). Danemu wyrazowi może towarzyszyć jeden sufiks, kilka lub żaden.

Historia nazwy

Prastara osada targowa i wczesnośredniowieczny gród kasztelański stąd nazwa posiada liczne poświadczenia źródłowe od XIII w., Woynicze w 1217 r., Woyniz w 1224 r., Woynicz w 1239 r., 1259 r., wg Kazimierza Rymuta i Stanisława Rosponda nazwa dzierżawcza utworzona za pomocą archaicznego słowiańskiego przyrostka -jь od nazwy osobowej Wojnik. Stanisław Rospond zakładał ewentualność wczesnej formy Wojnice, od nazwiska Wojna, skróconej na Wojnic i odmazurzonej na Wojnicz. W XIV wieku ustanowiono tu specjalnego poborcę cła Florzko senior districtus woinicensis. Dokument z 1374 r. wymienia obok Krakowa jako castra et civitates regni Biecz, Sącz (Sądecz), Wiślicę i Wojnicz. W 1388 r. Władysław Jagiełło potwierdził sprzedaż Tarchowa in terra wojnicensi.
Osadnictwo na terenie obecnego miasta przybierało na sile w VIII-IX w., a w X w. osada wojnicka zmieniła swój charakter i znaczenie przez fakt powstania grodu osadzonego przez wojów państwa plemiennego, a następnie polskiego. Jedna z legend natomiast mówi, że w X w. wojowie księcia Mieszka I, czy też Bolesława Chrobrego, wznieśli tu modrzewiowe grodzisko. Od tychże wojów osada otrzymała nazwę Wojnicz. Inna związana z Wojniczem podaje, że nim powstała nazwa Wojnicz, w tym miejscu był gród składający się z trzech osad, o wspólnej nazwie Trojnik.

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie – publiczna uczelnia wyższa powołana do życia w 1944 roku. Bezpośrednią przyczyną powstania Uniwersytetu była chęć stworzenia świeckiej uczelni wyższej, jako przeciwwagi dla Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Zewnętrzne Karpaty Zachodnie (513) – zachodnia część zewnętrznego łuku Karpat fliszowych, położona na terenie Polski, Słowacji, Czech i Austrii. Najwyższym szczytem jest Babia Góra (1725 m n.p.m.) w Beskidzie Żywieckim.

Historia

Wojnicz posiadał prawa miejskie w latach 1278 – 1934, odzyskał je z dniem 1 stycznia 2007 r. 3 października 1655 r. odbyła się tu bitwa.

4000–1700 p.n.e. – przejściowe osadnictwo

1700–700 p.n.e. – trwałe, ale nie ciągłe osadnictwo

700–400 p.n.e. – nietrwałe osadnictwo łużyckie

X wiek – zasiedlenie osady przez wojów drużyny pierwszych władców Polski, wzniesienie wałów grodu

1109 – wzniesienie kościoła pod wezwaniem św. Wawrzyńca, prawdopodobnie z fundacji Bolesława Krzywoustego jako wotum za zwycięstwo pod Nakłem

XII wiek – powstaje kasztelania wojnicka

XIII wiek – istnienie komory celnej i targu

1239 – powitanie Kingi, córki króla Węgier, Beli IV, przyszłej żony Bolesława Wstydliwego; Wojnicz prawdopodobnie wtedy otrzymał prawa miejskie

1278 – pierwsza wzmianka o Wojniczu jako mieście, usypanie wałów miejskich

1349 – przeniesienie miasta z prawa średzkiego na magdeburskie przez Kazimierza Wielkiego

1379 – pierwsza wzmianka w źródłach o zniszczeniu miasta przez pożar

1381 – potwierdzenie praw miejskich przez Ludwika Węgierskiego, Wojnicz staje się siedzibą powiatu, powstaje szkoła parafialna

13 września 1394 - wizyta królowej Jadwigi

1427 – zatwierdzenie przywilejów mieszczan przez Władysława Jagiełłę

1465 – wyniesienie probostwa do godności prepozytury, powstanie szkoły kolegiackiej, wzniesienie parafialnego kościoła św. Wawrzyńca w stylu gotyckim

1485 – zniszczenie miasta przez drugi pożar

1503 – uchwalenie na sejmiku Laudum Wojnickiego Ziemi Krakowskiej dotyczącego pospolitego ruszenia

1527 – wydanie zezwolenia przez Zygmunta Starego na budowę pierwszego mostu na Dunajcu przez mieszczan

1530 – założenie Cechu Wielkiego za zgodą Zygmunta Starego

1575 – po raz pierwszy potwierdzony murowany ratusz w rynku, z wieżą, dzwonem i zegarem

3 października 1655 – pomiędzy wojskami polskimi a szwedzkimi zostaje stoczona bitwa pod Wojniczem

19 marca 1657 – wkroczenie do miasta wojsk Rakoczego i jego spalenie

1702 – rajtarzy szwedzcy podpalają miasto z powodu odmowy płacenia kontrybucji Szwedom przez mieszczan

1732 – przywłaszczenie dochodów miasta przez starostę Jakuba Karwowskiego

1739 – powstanie dużego browaru na przedmieściu Zamoście

1751 – utworzenie rozległego archidiakonatu wojnickiego

23 marca 1752 – spłonięcie kolegiaty św. Wawrzyńca

1753 – odbudowa kolegiaty i budowa kaplicy w stylu późnobarokowym

1767 – malowanie fresków rokokowych w kolegiacie przez Jana Neyderfera

1772 – dostanie się pod rządy austriackie w wyniku I rozbioru

1773 – konsekracja kolegiaty przez biskupa krakowskiego Ignacego Kajetana Sołtyka

1800 – Wojnicz staje się siedzibą powiatu wchodzącego w skład cyrkułu bocheńskiego

1831 – zniszczenie miasta i ratuszu przez pożar, budowa pomnika św. Floriana w rynku

1851 – powstanie sądu powiatowego, przekształconego później w grodzki

1856 – budowa Kolei galicyjskiej im. Karola Ludwika, omijającej miasto

1867 – likwidacja powiatu wojnickiego

1895 – pożar miasta

5 listopada 1918 - władze miejskie ogłosiły odzyskanie niepodległości i odrodzenie państwa polskiego

21 października 1928 – wizyta prezydenta Ignacego Mościckiego

1 kwietnia 1935 – utrata praw miejskich

6 września 1939 – wkroczenie wojsk hitlerowskich i okupacja

1942 – masowe aresztowania do obozów koncentracyjnych, eksterminacja Żydów

18 stycznia 1945 – wyzwolenie miasta spod niemieckiej okupacji

1 stycznia 2007 – odzyskanie praw miejskich

18 stycznia 2007 – oficjalne uroczystości związane z odzyskaniem praw miejskich, wizyta premiera Jarosława Kaczyńskiego

9 lipca 2007 – otwarcie obwodnicy w ciągu drogi krajowej nr 4

Zabytki

Barokowy (z gotyckim prezbiterium) kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca (XV w.) z zabytkowym wyposażeniem

Drewniana dzwonnica przy kościele parafialnym (XVI w.)

Drewniany kościół pw. św. Leonarda (wzniesiony lub przebudowany w XVII w.)

Neogotycki pałac Dąmbskich (XIX w.), w którym zgromadzono galerię obrazów oraz bogatą kolekcję rycin, monet i medali. Zbiory Dąbskich w 1903 r. przewieziono do Rzeszowa, gdzie do dzisiaj znajdują się w Muzeum Okręgowym. Biblioteka wojnicka zasiliła natomiast zasoby Biblioteki Jagiellońskiej.

Wały grodziska (X-XI w.) – tzw. "wały kasztelańskie", rozbudowane w XIII-XV w. częściowo zniszczone w okresie od poł. XVII do końca XIX w.

Plebania z l. 1865 – 1867, neorenesansowa

Kaplica Matki Boskiej Loretańskiej (1905 r.)i dozorcówka przy bramie wjazdowej

Park dworski z 2 poł. XIX w.

Dom – przy Rynek 2, z XVIII/XIX w. piętrowy, murowany

Dom – przy Rynek 3, z XVIII/XIX w. piętrowy, murowany z sienią przejezdna na parterze

Dom – przy Rynek 4, z końca XVIII w. piętrowy, murowany z sienią w przyziemiu

Dom – przy Rynek 11, z XVIII/XIX w. parterowy, murowany z sienią

Dom – przy Jagiellońska 1, z 1 poł. XIX w – dawny zajazd, adaptowany na koszary pod koniec XIX wieku

Pomnik Niepodległości, zwany też Pomnikiem Poległych Wojniczan (1934 r.)

Cmentarz komunalny, założony pod koniec XVIII w., z wieloma zabytkowymi nagrobkami

Cmentarz wojskowy nr 282 przy ul. Loretańskiej obok Kaplicy Matki Boskiej Loretańskiej

Obiekty nieistniejące

Ratusz - z końca XV w., spłonął w 1831 r. i nie został odbudowany.

Browar - działający na przedmieściu Zamoście, zniszczony podczas działań wojennych I wojny światowej

Synagoga - wzniesiona pod koniec XIX w. w miejscu gdzie obecnie znajduje się Dom Grodzki (u zbiegu ul. Długiej i Warszawskiej, spalona podczas II wojny światowej

Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, pot. franciszkanie) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Zakon ten w 1517 r. na mocy bulli Ite et vos ad vineam meam został podzielony na Zakon Braci Mniejszych zwanych Obserwantami, oraz Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych. W 1619 r. pełną niezależność uzyskała trzecia gałąź: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów. Wszystkie trzy zakony są oparte na tej samej regule, napisanej przez św. Franciszka i zatwierdzonej przez papieża Honoriusza III 29 listopada 1223 r. Posiadają wspólne dziedzictwo historyczne i duchowe. Różne konstytucje oraz przełożeni stanowią jednakże o ich odrębności prawnej.
Pułkownik – stopień oficerski w armii. W WP jest to najwyższy stopień korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – korpusu oficerów sztabowych. W większości armii po stopniu pułkownika (ang. i fr. - colonel, niem. Oberst, ros. полковник) są już stopnie generalskie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)