Bitwa pod Pawią 1525

Wojny włoskie – seria konfliktów zbrojnych toczonych w latach 1494-1559, z udziałem Francji, Hiszpanii, niemieckiego rodu Habsburgów, Państwa Kościelnego, Wenecji i licznych drobnych państewek włoskich; czasem w te wojny angażowały się również inne państwa - Anglia, Szkocja, Szwajcaria czy nawet Imperium osmańskie. Bezpośrednią przyczyną ich wybuchu były francuskie roszczenia do sukcesji w Królestwie Neapolu i Księstwie Mediolanu. Andrzej Wyczański stwierdził, że można wyróżnić dwie fazy wojen włoskich: w pierwszej, trwającej od roku 1494 do 1516, celem wojen było podporządkowanie sobie przez zachodnioeuropejskie mocarstwa całości lub części Półwyspu Apenińskiego. W drugiej fazie, trwającej od roku 1521 do 1559, Włochy były już tylko jednym z teatrów działań wojennych, a przyczyną wojen była przede wszystkim rywalizacja o hegemonię w zachodniej Europie, tocząca się między Habsburgami, którzy za panowania Karola V skupili w swych rękach trony Hiszpanii, Neapolu, Sycylii, Niderlandów i Austrii oraz koronę cesarską Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, a Francją, okrążoną teraz przez posiadłości habsburskie. Największym ze starć jest bitwa pod Pawią w 1525, w Lombardii, w której to wojska Karola V pokonały armię francuską, biorąc do niewoli króla Francji Franciszka I. Ten jednak łamiąc późniejszy (kapitulancki) traktat pokojowy, wymknął się Hiszpanom z rąk. Wojny włoskie zakończono ze względu na bankructwo Hiszpanii oraz początek wstrząsów religijnych we Francji (hugenoci), pokojem w Cateau-Cambrésis w Niderlandach. Znaczącym elementem tych wojen są często się zmieniające koalicje, które zawierali często niedawni wrogowie przeciw niedawnym sojusznikom.

1494-1498 Wojna o Neapol

Północne Włochy w 1494 r.

Strony konfliktu

Przebieg

Wojny włoskie zainicjowała wyprawa króla Francji Karola VIII do Włoch z lat 1494 - 1495, mająca za cel podbój Królestwa Neapolu. W XV wieku roszczenia do tego królestwa wysuwali Walezjusze z linii Anjou-Valois i w roku 1435 udało im się nawet je opanować, jednak w 1442 roku wyparł ich stamtąd król Aragonii Alfons V. Gdy dynastia Anjou-Valois wygasła w 1481 roku, ich roszczenia do Neapolu przejęła korona francuska, jednak król Ludwik XI nie podnosił roszczeń do tego terytorium, a dopiero jego syn i następca Karol VIII, który zdecydował się zbrojnie upomnieć o dziedzictwo andegaweńskie, gdy tylko przejął ster rządów we Francji. Plany wojen we Włoszech były też popierane przez szerokie rzesze arystokracji i szlachty francuskiej, liczące na możliwość wzbogacenia się wielkimi łupami i zdobycia sławy wojennej, zaś rozbite na wiele skłóconych państewek Włochy wydawały się potencjalnie łatwą zdobyczą. Także regent Księstwa Mediolanu, Ludovico Sforza, zachęcał Karola VIII do inwazji, bojąc się zawartego przeciwko niemu sojuszu Królestwa Neapolu z Florencją, i liczył, że dzięki Francuzom uda mu się zniszczyć swoich wrogów i zapewnić sobie supremację w Italii. Początkowo plany ataku na Neapol wspierał też papież Aleksander VI, jednak w 1493 roku wywarli na niego nacisk spokrewnieni z królem Neapolu władcy Hiszpanii i papież przeszedł na stronę Florencji i Neapolu. Ostatecznym impulsem do ataku była dla Francuzów śmierć króla Neapolu Ferdynanda I 25 stycznia 1494 roku.

Pierwsze oddziały francuskie przekroczyły Alpy w maju 1494 roku; działania wojenne rozpoczęły się już latem. Spodziewając się, że Francuzi uderzą na Neapol przez wschodnią część Półwyspu Apenińskiego, nowy król Neapolu Alfons II zdecydował się wysłać naprzeciw nim wojska pod dowództwem swego syna Ferdynanda. W połowie lipca dotarły one do Romanii, jednak okazały się zbyt słabe, by zagrozić Księstwu Mediolanu. Alfons wysłał też na północ swą flotę, by zagroziła podporządkowanej Mediolanowi Genui. W lipcu 1494 roku flota ta bezskutecznie podejmowała próby wysadzenia desantu na wybrzeżu liguryjskim, jednak po niepowodzeniu odpłynęła do Livorno, by pod koniec sierpnia powrócić na wody liguryjskie. Tym razem udało się jej wysadzić 4.000 żołnierzy na wybrzeżu i 5 września zająć Rapallo, jednak 8 września flota francuska zmusiła neapolitańską do odwrotu, a wojska neapolitańskie wysadzone w Rapallo zostały rozbite przez Francuzów i znajdujących się na ich służbie Szwajcarów.

Nieco wcześniej, pod koniec sierpnia 1494 roku, główne siły francuskie, liczące ponad 30 tysięcy żołnierzy pod dowództwem samego Karola VIII, przekroczyły Alpy i przez księstwo Sabaudii oraz należące do księcia Orleanu Ludwika Asti wkroczyły do Księstwa Mediolanu. Dopiero w drugiej połowie października Francuzi ruszyli dalej na południe, na Toskanię; tymczasem Ludovico Sforza, wykorzystując śmierć prawowitego władcy Mediolanu Gian Galeazzo, sam przyjął tytuł książęcy. Z kolei wojska neapolitańskie w Romanii, po zdobyciu przez operujące na tym terenie wojska francusko-mediolańskie Mordano, pod koniec października wycofały się do Ceseny, skąd miesiąc później rozpoczęły dalszy odwrót na południe.

Główne siły francuskie przekroczyły Apeniny i zaatakowały terytorium Florencji; choć rozpoczęte przez nie oblężenie Sarzany nie przynosiło rezultatów, przerażony atakiem Francuzów na swój kraj Piero di Lorenzo de' Medici zgodził się na rokowania z Karolem VIII i wkrótce przyjął wszystkie warunki przeciwnika; w myśl podpisanego porozumienia zgodził się przepuścić Francuzów przez tereny florenckie, zapłacić im 200 tysięcy florenów okupu oraz oddać im twierdze w Sarzanie, Pietrasancie, Pizie i Livorno. Ta kapitulacja władcy Florencji rozjuszyła jednak lud florencki, który na początku listopada obalił Medyceusza i przywrócił republikę. Nie powstrzymało to marszu wojsk francuskich; Karol VIII, po przejściu przez Lukkę i Pizę (która, korzystając z osłony wojsk francuskich, ogłosiła niepodległość) wkroczył do Florencji 17 listopada 1494 r. Tu raz jeszcze musiał negocjować traktat z władzami florenckimi, gdyż nowa republika odrzuciła zawarte przez Medyceusza porozumienie z Francją. Ostatecznie Karol VIII zgodził się zmniejszyć wysokość okupu, jaki miała mu zapłacić Florencja, oraz obiecał, że zwróci zajęte twierdze, gdy tylko uda mu się podbić Neapol.

Pod koniec listopada Francuzi opuścili Florencję i przez Sienę ruszyli na Rzym. Papież Aleksander VI początkowo próbował stawiać opór Francuzom; nie mógł jednak liczyć na poparcie ludu rzymskiego czy potężnych stronnictw rzymskich, a sytuację pogarszały jeszcze jego niezdecydowane działania. Dowódcy papiescy Prospero i Fabrizio Colonna przeszli na stronę Francuzów i zajęli Ostię; Francuzi zajęli Civitavecchię; wreszcie też papieża zdradziła część Orsinich, ofiarowując Karolowi VIII swoją twierdzę Bracciano. Aleksander VI w obliczu tych niepowodzeń zdecydował się zaprzestać oporu i 31 grudnia 1494 r. wpuścił wojska Karola VIII do Rzymu. Część antypapieskiej opozycji, m.in. towarzyszący królowi Francji kardynał Giuliano della Rovere, proponowała Karolowi VIII, by korzystając z okazji zwołał sobór, który złożyłby Aleksandra VI z tronu; Walezjusz nie zdecydował się jednak na ten krok i zadowolił się zawarciem z papieżem układu, na mocy którego zyskał prawo przemarszu przez terytorium Państwa Kościelnego, twierdzę Civitavecchię i dwóch zakładników, w tym papieskiego syna Cezara (który zresztą wkrótce uciekł do Spoleto).

Włochy w roku 1494.

Pod koniec stycznia 1495 r. Karol VIII opuścił Rzym i ruszył dalej ku Neapolowi. Wojska francuskie przekroczyły granicę Królestwa Neapolu i wkroczyły do Abruzji, gdzie zajęły L'Aquilę. Alfons II, przerażony inwazją, abdykował na rzecz swego syna Ferdynanda (panującego jako Ferdynand II) i uciekł z kraju. Nowemu królowi nie udało się jednak zorganizować obrony kraju. Francuzi po kilkugodzinnym bombardowaniu artyleryjskim zdobyli Monte San Giovanni, po czym ruszyli przeciw broniącym linii rzeki Liri Neapolitańczykom; ci jednak wycofali się ku Capui, umożliwiając Francuzom zdobycie Gaety. Ferdynand II musiał opuścić swe wojsko, by uśmierzyć niepokoje w Neapolu; pod jego nieobecność dowodzić wojskami neapolitańskimi miał Gian Giacomo Trivulzio. Ten jednak nawiązał rokowania z Karolem VIII i przeszedł na jego stronę, poddając mu Capuę i otwierając drogę na Neapol. Ferdynand II uciekł na Ischię, a 22 lutego 1495 r. Karol VIII wkroczył do Neapolu. Zamki Castel Nuovo i Castel dell'Ovo pozostawały jeszcze wówczas w rękach wojsk neapolitańskich, lecz i ich załogi do końca marca poddały się. W Neapolu Karol VIII koronował się na króla Neapolu, a także cesarza Bizancjum, do którego to tytułu - od upadku Konstantynopola w 1453 r. nie mającego już realnego znaczenia - odkupił prawa od Andreasa Paleologa, bratanka cesarza Konstantyna XI; zaczął też planować krucjatę przeciwko Turkom w celu odbudowy Cesarstwa Bizantyjskiego pod swoim berłem.

Tymczasem błyskawiczne postępy wojsk francuskich przeraziły państewka włoskie, w tym dotychczas neutralną Wenecję, a nawet sprzymierzonego z Francuzami Ludovica Sforzę (ten ostatni miał dodatkowo za złe Francuzom, że nie zgodzili się oddać mu Sarzany i Pietrasanty); zdali sobie sprawę, że sukces Karola VIII może oznaczać francuską dominację we Włoszech i zagrożenie niepodległości wszystkich państewek włoskich. Także władcy mocarstw Zachodniej Europy - król Hiszpanii Ferdynand Aragoński i król rzymski Maksymilian I Habsburg - nie chcieli patrzeć bezczynnie na wzrost potęgi Francji. Ferdynand Aragoński wysłał na należącą do Hiszpanii Sycylię wojsko i flotę pod dowództwem Gonzalo Fernándeza de Córdoby, a Republika Wenecka zaczęła się zbroić, oficjalnie przeciwko Turkom. 31 marca 1495 r. doszło wreszcie do zawarcia antyfrancuskiej Ligi w Wenecji z udziałem papieża, Mediolanu, Republiki Weneckiej, Maksymiliana Habsburga i Hiszpanii. Z ważniejszych państw włoskich tylko Florencja nie przystąpiła do Ligi. Nad wojskami francuskimi w Neapolu zawisła groźba odcięcia od Francji.

Na szczęście dla Karola VIII pozostający w Asti książę Orleanu Ludwik szybko otrzymał posiłki z Francji, dzięki czemu mógł nie tylko bronić Asti przed wojskami Ligi, ale nawet w czerwcu 1495 r. wkroczyć na terytorium mediolańskie i zdobyć Novarę (tylko miasto - twierdza padła dopiero w lipcu); wiązał tym samym siły Ligi, głównie mediolańskie, i dawał Karolowi VIII czas na wycofanie się na północ. Karol VIII opuścił Neapol pod koniec maja, zostawiając zresztą w Królestwie Neapolu część wojsk do walki z Ferdynandem II, który wylądował w Kalabrii z wojskami hiszpańskimi, w celu odbicia swego państwa. Przechodząc przez Rzym (skąd na wiadomość o zbliżaniu się Francuzów uciekł do Orvieto Aleksander VI), Sienę i Pizę, król Francji dotarł do północnych Włoch. Tu rozdzielił swe siły, wysyłając część wojsk do operacji przeciwko występującej przeciw Francuzom Genui. Inny jego oddział zajął i złupił Pontremoli, otwierając głównej armii drogę ku Asti. Dalszą drogę zastąpiły jednak Francuzom wojska Ligi. 6 lipca 1495 r. pod Fornovo di Taro liczące ok. 10 tysięcy żołnierzy siły francuskie starły się z 3-krotnie liczniejszą armią Ligi. Włosi nie potrafili jednak wyzyskać swej przewagi liczebnej i duża część ich wojsk nie weszła do walki; choć udało im się zagarnąć większość francuskich taborów (z ogromnymi łupami zdobytymi przez Francuzów podczas kampanii), nie udało im się zniszczyć czy unieruchomić armii francuskiej. Dzięki temu Karol VIII po bitwie mógł kontynuować swój marsz na północ i w połowie lipca dotrzeć wreszcie do Asti.

Tu monarcha francuski dowiedział się, jak poważna jest sytuacja jego wojsk w północnych Włoszech. Jeszcze przed bitwą pod Fornovo niewielka flota francuska przewożąca łupy z Neapolu została rozbita pod Rapallo przez flotę genueńską; kampania przeciwko Genui zakończyła się fiaskiem; wreszcie Novara była oblegana przez główne siły mediolańskie, do których po bitwie pod Fornovo dołączyła reszta armii Ligi. Karol nie zdecydował się ruszyć Novarze na pomoc, uznając, że nie ma na to wystarczających sił; zaciągał Szwajcarów, by wzmocnić swoją armię, równocześnie jednak nawiązał rokowania pokojowe z Ligą. Pod koniec września na honorowych warunkach opuścił Novarę jej francuski garnizon; wkrótce potem jednak do obozu francuskiego przybyło ok. 20 tysięcy szwajcarskich najemników. Obie strony nie były już zainteresowane przedłużaniem działań wojennych; w październiku Karol VIII zawarł pokój z Mediolanem w Vercelli, po czym ze swą armią powrócił do Francji.

Działania wojenne zostały przerwane na północy Włoch, lecz wciąż trwały w Królestwie Neapolu. Pod koniec czerwca 1495 r. Francuzi (przy pomocy szwajcarskich najemników) pokonali tam wojska hiszpańsko-neapolitańskie w bitwie pod Seminarą. Nie poprawiło to jednak znacząco ich sytuacji na tym teatrze działań wojennych; na początku lipca Ferdynand II przy pomocy swej floty i dzięki wsparciu mieszkańców miasta opanował miasto Neapol. Francuski wicekról Neapolu, Gilbert de Burbon-Montpensier, wycofał swe wojska do zamków neapolitańskich; po kilkumiesięcznym oblężeniu wraz z częścią wojsk opuścił jednak Neapol i uciekł do Salerno. Do lutego 1496 r. francuskie garnizony zamków Castel Nuovo i Castel dell'Ovo poddały się Ferdynandowi II. Siły neapolitańskie i hiszpańskie stopniowo ograniczały obszar kontrolowany przez Francuzów. W lipcu 1496 r. główne siły francuskie w Królestwie Neapolu skapitulowały w Atelli; wkrótce potem zmarł król Neapolu Ferdynand II, a władzę w królestwie przejął jego wuj, panujący jako Fryderyk IV. Już za jego panowania padł ostatni francuski punkt oporu w jego królestwie - Gaeta (19 listopada 1496). W marcu 1497 r. hiszpańskie wojska Córdoby pomogły papieżowi Aleksandrowi VI odzyskać Ostię.

W 1496 r. działania wojenne toczyły się też na pograniczu francusko-hiszpańskim w Pirenejach. Hiszpanie organizowali wypady na Langwedocję, pustosząc tereny od granicy aż do Carcassonne i Narbonne. W odwecie Francuzi zaatakowali hiszpański Roussillon, zdobywając twierdzę Salses; jednak w październiku 1496 r. rozejm przerwał działania wojenne w Pirenejach. Ostateczny pokój między Francją a Hiszpanią zawarto jednak dopiero po śmierci Karola VIII, 5 sierpnia 1498 r.

Wojna przyniosła tylko niewielkie zmiany terytorialne w Italii; Wenecja w zamian za pomoc dla Ferdynanda II zajęła kilka portów w Apulii, sąsiedzi Florencji wykorzystując jej słabość odebrali jej kilka twierdz, a Piza ogłosiła niepodległość, co stało się przyczyną jej wieloletniej wojny z Florencją. Francji wyprawa włoska Karola VIII przyniosła tylko straty; nie zniechęciło to jednak króla francuskiego, który wkrótce zaczął planować nową wyprawę do Włoch. Przygotowując się do niej zawarł w 1496 r. porozumienie z kantonami szwajcarskimi, a w 1497 r. rozpoczął w tej sprawie negocjacje z Hiszpanią, licząc, że uda mu się podbić Neapol w porozumieniu z nią. Nagła śmierć Karola VIII w 1498 r. przerwała te plany. Wcześniej jednak przerażone groźbą nowej inwazji państwa włoskie próbowały porozumiewać się z Maksymilianem Habsburgiem, wzywając go do przybycia do Włoch i odebrania Francuzom Asti. Jesienią 1496 r. Maksymilian wkroczył nawet na czele niewielkiej armii do Włoch; zaatakował terytorium wciąż sprzyjającej Francji Florencji, oblegając Livorno. Jednak flota francuska dostarczała zaopatrzenie dla Livorno, a deszcze i zimno pogarszały sytuację oblegających; ostatecznie Maksymilian rozpoczął odwrót i w grudniu dotarł ze swą armią do mediolańskiej Pawii, po czym wycofał się za Alpy.

Skutki terytorialne dla poszczególnych krajów

1499-1504 Wojna o Mediolan i Neapol

Strony konfliktu

Przebieg

Cesarz Maksymilian I

Karol VIII nie zostawił męskiego potomka, więc tron Francji objął jego daleki kuzyn - książę Orleanu Ludwik, panujący odtąd jako Ludwik XII. Nowy monarcha odziedziczył po swym poprzedniku roszczenia do Neapolu, wkrótce jednak podniósł też własne roszczenia do innego terytorium włoskiego: Księstwa Mediolanu. Ludwik był wnukiem Walentyny z Viscontich, córki księcia Mediolanu Gian Galeazzo Viscontiego; Walezjusze z linii orleańskiej twierdzili, że po wymarciu panującej w Mediolanie dynastii Viscontich w 1447 r. to oni odziedziczyli prawa do księstwa i z tego tytułu wysuwali do niego roszczenia. Do tego dochodziło jeszcze świeże wspomnienie zdrady Ludovica Sforzy podczas wojny włoskiej Karola VIII; gdy więc Ludwik mógł już dysponować całą potęgą militarną Francji, niezwłocznie zwrócił się przeciwko Sforzy.

Przygotowując się do wojny, Ludwik XII starał się zapewnić sobie jak najkorzystniejszą sytuację międzynarodową. Zawarł traktaty z Anglią, Hiszpanią i władcą Niderlandów Filipem, zabezpieczając się od ich ataku; porozumiał się z kantonami szwajcarskimi, zapewniając sobie możliwość zaciągu najemników; wreszcie przeciągnął też na swą stronę Republikę Wenecką i papieża. Republice obiecał Cremonę i ziemie mediolańskie na wschód od rzeki Addy, Aleksandrowi VI - małżeństwo Cezara Borgii z Charlottą d'Albert, siostrą króla Nawarry Jana III, przyznanie Cezarowi księstwa Valentinois w Delfinacie oraz pomoc wojsk francuskich w podporządkowaniu władzy papieskiej licznych państewek w Romanii, formalnie będących pod zwierzchnictwem papieża, lecz w praktyce niemal zupełnie niezależnych. Papież w zamian nie tylko poparł plany wojenne Ludwika XII, ale dodatkowo unieważnił jego małżeństwo z Joanną de Valois, dzięki czemu król Francji mógł ożenić się z księżną Bretanii Anną.

Ludovico Sforza wiosną i latem 1499 r. starał się przygotować swój kraj do obrony przed wrogim najazdem; próbował też zapewnić sobie pomoc wojskową Maksymiliana Habsburga, ten jednak był zbyt zaangażowany w wojnę ze Szwajcarami by wesprzeć księcia Mediolanu. Król Neapolu również nie był w stanie pomóc Ludovicowi; zdesperowany Sforza posunął się aż do wezwania na pomoc Turków. Bajazyd II w 1499 r. rozpoczął nawet wojnę z Wenecją; wojna ta trwała do 1503 r. i przyniosła Turcji zdobycze terytorialne kosztem Republiki, nie poprawiła jednak sytuacji księcia Mediolanu. W lipcu 1499 r. wojska francuskie przekroczyły Alpy, a na początku sierpnia skoncentrowały się wokół Asti. Pod dowództwem Gian Giacomo Trivulzia Francuzi ruszyli na zachód, zajęli Valenzę i Tortonę, a 25 sierpnia podeszli pod Alessandrię. Broniący miasta Galeazzo San Severino musiał stawić czoła przeważającemu liczebnie przeciwnikowi, nie będąc pewnym wierności swych żołnierzy; po kilku dniach uciekł, zostawiając swe wojska na pastwę Francuzów. Ci, zająwszy Alessandrię, ruszyli dalej na wschód. Gdy na dodatek dowodzący wojskami mediolańskimi broniącymi wschodniej granicy Księstwa przed Wenecjanami markiz Mantui Francesco Gonzaga zaproponował Ludwikowi XII swoje usługi, dalsza obrona Mediolanu stała się niemożliwa. 2 września Ludovico Sforza opuścił Mediolan i uciekł do Tyrolu. Zostawił jedynie garnizon w zamku mediolańskim pod dowództwem Bernardina da Corte; ten jednak wkrótce zdradził, sprzedając zamek Francuzom. Ostatecznie Francuzi obsadzili cały obszar Księstwa Mediolanu na zachód od Addy, zaś tereny na wschód od tej rzeki zajęła Wenecja; zwierzchnictwo króla Francji uznała też Genua. 6 października 1499 r. Ludwik XII odbył triumfalny wjazd do Mediolanu.

Król Francji spędził w Mediolanie miesiąc; na początku listopada 1499 r. wyruszył z powrotem do Francji, zabierając ze sobą pierworodnego syna Gian Galeazza Sforzy, Francesco, oraz pozostawiając Gian Giacomo Trivulzio jako głównodowodzącego wojskami francuskimi w Mediolanie. Część wojsk Ludwika XII, zgodnie z umową z Aleksandrem VI, ruszyła teraz do Romanii, by pomóc Cezarowi Borgii złamać opór tamtejszych państewek. Przy pomocy króla Francji papież planował wykroić w Romanii państwo dla swojego syna, które mogłoby stać się podstawą potęgi rodu Borgiów. Siły Cezara i Francuzów jeszcze pod koniec 1499 r. zdobyły Imolę, a 12 stycznia 1500 r. - Forlì. Cezar planował teraz atak na Pesaro, lecz wspomagające go wojska francuskie opuściły jego obóz i ruszyły ku Lombardii, zmuszając Borgię do chwilowego przerwania kampanii.

Powodem wymarszu Francuzów na północ było niespodziewanie zagrożenie dla ich panowania w Księstwie Mediolanu. Ludność Księstwa szybko zraziła się do najeźdźców, którzy utrudniali rozwój handlu i nakładali wysokie podatki dla utrzymania armii okupacyjnej, która z kolei bez skrupułów grabiła ludność cywilną. Niezadowolenie swych byłych poddanych postanowił wykorzystać Ludovico Sforza, decydując się na próbę odbicia swego księstwa. Tym razem uzyskał pomoc Maksymiliana Habsburga, który zakończył już wojnę ze Szwajcarami; Sforza zaciągnął też dużą liczbę najemników szwajcarskich. Ostatecznie, z armią 20 tys. żołnierzy, Sforza uderzył na Księstwo w styczniu 1500 r. Gdy do tego na terenach księstwa, na wieść o zbliżaniu się Ludovica, zaczęły wybuchać powstania przeciwko Francuzom, ci zostali zmuszeni do odwrotu. 3 lutego 1500 r. Trivulzio ewakuował Mediolan, zostawiając tylko załogę w zamku mediolańskim; 2 dni później do miasta wkroczył sam Ludovico Sforza. Nie udało mu się jednak uniemożliwić wojskom Trivulzia wycofania się do Novary i Mortary, ani połączenia się tam z wojskami francuskimi idącymi z Romanii; niepowodzeniem zakończyły się też próby odbicia z rąk Francuzów zamku mediolańskiego. Ludovico ruszył więc ze swą armią na zachód; przez Pawię dotarł do Vigevano, które zdobył, po czym obległ Francuzów w Novarze; ta poddała mu się pod koniec marca. Jednak w Mortarze Francuzi stopniowo przygotowywali się do kontrataku; wkrótce dotarły do nich posiłki z Francji, a na początku kwietnia także najemnicy szwajcarscy. Wtedy Francuzi zdecydowali się ruszyć przeciwko wojskom mediolańskim. Sforza wzywał na pomoc Francesca Gonzagę, który powrócił na jego służby - ten jednak, przewidując rychły koniec księcia Mediolanu i nie chcąc narazić się na gniew Francji i Wenecjan, ograniczył się do wysłania mu na pomoc małego oddziału wojska. 8 kwietnia 1500 r. Ludovico zdecydował się stoczyć bitwę z wojskami francuskimi pod Novarą; gdy jednak Szwajcarzy na jego służbie odmówili walki z rodakami walczącymi po stronie Francuzów, dalszy opór stał się niemożliwy. 10 kwietnia Sforza został wzięty do niewoli; wkrótce potem został przewieziony do zamku w Loches, gdzie zmarł w 1508 r. Władza Ludwika XII w Księstwie Mediolanu została przywrócona. Szwajcarzy, jako zapłatę za pomoc w pokonaniu Sforzy, w 1500 r. zajęli Bellinzonę.

Teraz, gdy francuskie rządy w Księstwie Mediolanu nie były zagrożone, Ludwik XII mógł zacząć planować podbój Królestwa Neapolu. Powrócił do idei ataku na ten kraj w porozumieniu z Hiszpanią i w listopadzie 1500 r. zawarł z Ferdynandem Aragońskim traktat w Grenadzie, przewidujący podział Neapolu; południową część kraju, z Apulią i Kalabrią, zająć miał Ferdynand Aragoński, północną, z Kampanią, Abruzją i samym miastem Neapol, zagarnąć miał Ludwik XII. Król Francji uzyskał też wsparcie Aleksandra VI; król Neapolu Fryderyk daremnie starał się przeciągnąć papieża na swą stronę, grożąc nawet wezwaniem Turków na pomoc - dał tylko najeźdźcom propagandowy pretekst do ataku na swoje królestwo. Nie znając treści traktatu z Grenady, Fryderyk liczył, że przybyłe na Sycylię wojska hiszpańskie pod dowództwem Gonzalo Fernándeza de Córdoby pomogą mu odeprzeć francuski najazd; Ferdynand Aragoński nie wyprowadzał go z błędu. W maju 1501 r. wojska francuskie skoncentrowały się w Księstwie Mediolanu, po czym ruszyły na południe, docierając w lipcu do Capui. Neapolitańczycy próbowali tu organizować obronę, lecz Francuzom szybko udało się złamać ich opór i zdobyć miasto. Hiszpanie wylądowali w Kalabrii; Fryderyk, myśląc, że przybywają mu z odsieczą sam wpuścił ich do twierdz. Gdy zorientował się, że Francja i Hiszpania sprzymierzyły się przeciwko niemu, dalsza obrona królestwa była już niemożliwa. 2 sierpnia Fryderyk uciekł na Ischię; 2 dni później Francuzi obsadzili zamki w Neapolu. Na południu Córdoba nie napotykając większego oporu zajął przypadającą Ferdynandowi Aragońskiemu część Królestwa Neapolu. Jedynie Tarent stawił zaciekły opór Hiszpanom; padł dopiero w marcu 1502 r. Król Fryderyk ostatecznie zdecydował się na porozumienie z Ludwikiem XII, zrzekając się na jego korzyść korony neapolitańskiej i udając się na wygnanie do Francji.

Bardzo szybko jednak między Francją a Hiszpanią zaczęły wybuchać spory o dokładny podział Królestwa Neapolu. Traktat w Grenadzie wprost przydzielał niektóre części Królestwa poszczególnym najeźdźcom, lecz nie wspominał o przynależności innych prowincji, jak Basilicata czy Capitanata. Szczególnie kwestia przynależności tej ostatniej okazała się trudna do rozwiązania; miała ona silne powiązania gospodarcze z kontrolowaną przez Francuzów Abruzją, a z drugiej strony Hiszpanie uważali ją za część przynależnej im Apulii. Spory graniczne narastały i w lipcu 1502 r. doprowadziły do wybuchu otwartej wojny między Francją a Hiszpanią. W pierwszej fazie wojny Francuzi, wzmocnieni świeżo przybyłymi posiłkami, zyskali przewagę nad dowodzonymi przez Córdobę Hiszpanami; jeszcze latem zdobyli Cerignolę i Canosę. Córdoba wycofał się do Barletty, utrzymując też Tarent; na jego szczęście, dowódcy francuscy nie potrafili wykorzystać okazji do zniszczenia słabszego przeciwnika. Wprawdzie idące na odsiecz Córdobie wojska hiszpańskie pod koniec 1502 r. zostały pokonane przez Francuzów w bitwie pod Terranovą w Kalabrii, lecz na początku 1503 r. flota hiszpańska zaskoczyła słabszą flotę francuską w porcie Otranto, zmuszając Francuzów do zatopienia statków, aby nie wpadły w ręce wroga; sukces ten zapewnił dostawy zaopatrzenia do Barletty drogą morską. Córdoba, wykorzystując bierność Francuzów, prowadził częste wypady przeciwko nim; w lutym 1503 r. podczas jednego z takich wypadów udało mu się nawet zająć Ruvo. W marcu do Reggio przybyły posiłki z Hiszpanii, wiążąc część sił francuskich w Kalabrii; w kwietniu do Barletty przybyli żołnierze z Niemiec przysłani na pomoc przez Maksymiliana Habsburga. Pod koniec kwietnia Córdoba mógł się już zdecydować na większą ofensywę; ze swą armią opuścił Barlettę i zajął Cerignolę. Francuzi pod dowództwem księcia de Nemours ruszyli mu naprzeciw. 28 kwietnia 1503 r. doszło do bitwy pod Cerignolą; atak Francuzów i walczących po ich stronie Szwajcarów na hiszpańskie umocnienia zakończył się ich całkowitą klęską, w toku bitwy zginął sam de Nemours. Ponieważ wcześniej, 21 kwietnia 1503 r, inna armia francuska poniosła klęskę pod Seminarą w Kalabrii, Córdoba mógł teraz ruszyć wprost na Neapol; wkroczył do niego w połowie maja. Francuzi utrzymali w stolicy królestwa tylko zamki, które zresztą dzięki działaniom hiszpańskiego inżyniera Pedro Navarro wkrótce również wpadły w ręce Córdoby; włoski kondotier na służbie hiszpańskiej, Prospero Colonna, zajął Abruzję. Francuzom udało się jednak utrzymać Gaetę, a nawet drogą morską wysłać do niej posiłki z Genui; dalej na południe francuskie oddziały ocalałe z bitwy pod Cerignolą trzymały Venosę.

Po utracie Neapolu Ludwik XII wysłał przeciwko Hiszpanom trzy nowe armie; dwie z nich zajęły pozycje na granicy z Hiszpanią w Pirenejach. Jedna z nich, pod dowództwem Alaina d'Albret, miała uderzyć w zachodnich Pirenejach na hiszpańską Fuenterrabíę. Ferdynand Aragoński zapewnił sobie jednak przyjazne stosunki z synem Alaina d'Albreta, królem Nawarry Janem III, którego posiadłości sąsiadowały z planowaną trasą marszu wojsk d'Albreta; w rezultacie ten ostatni w ogóle nie zaatakował terytorium hiszpańskiego. Druga armia zaatakowała we wrześniu Roussillon, oblegając Salses 16 września. Francuzom nie udało się jednak zdobyć twierdzy, a co gorsza dla nich w październiku wojska hiszpańskie pod dowództwem samego Ferdynanda Aragońskiego ruszyły jej na odsiecz. Gdy 19 października Ferdynand dotarł do Perpignan, Francuzi rozpoczęli odwrót; Ferdynand wkroczył za nimi na terytorium Francji, obsadzając kilka pogranicznych miejscowości i docierając pod Narbonne, po czym zawrócił z łupami, porzucając zajęte miasta.

Trzecia armia, dowodzona przez Ludwika de la Trémoille, wzmocniona kontyngentami Florencji, Ferrary, Bolonii i Mantui, w sierpniu ruszyła na południe Włoch w celu odbicia Neapolu. Papież Aleksander VI i Cezar Borgia starali się w tym okresie lawirować między walczącymi mocarstwami; ich działania przerwała śmierć papieża 18 sierpnia. Wojska francuskie zamiast na Neapol ruszyły teraz w pobliże Rzymu, zatrzymując się dopiero w Nepi; ich obecność miała wywrzeć wpływ na kardynałów, aby na nowego papieża wybrali kandydata francuskiego - kardynała d’Amboise. Także Córdoba wysłał część wojsk pod dowództwem Mendozy i Fabrizio Colonnów w pobliże Rzymu, by obserwowali ruchy Francuzów. Poddani takiej presji kardynałowie zdecydowali się na rozwiązanie tymczasowe, wybierając starego i schorowanego Francesco Todeschini-Piccolominiego. Zdawano sobie sprawę, że nie będzie to długi pontyfikat; w istocie Piccolomini, jako Pius III, był papieżem tylko przez miesiąc. Po jego wyborze wojska francuskie - pod dowództwem będącego znów na służbie Ludwika XII markiza Mantui Franciszka Gonzagi, zastępującego chorego Trémoille - ruszyły dalej na południe. Dzięki temu po śmierci Piusa III kardynałowie zyskali większą swobodę na następnym konklawe; tym razem wybrali kardynała Giuliano della Rovere, który przybrał imię Juliusza II.

Gdy wojska francuskie pozostawały w pobliżu Rzymu, Hiszpanie pod dowództwem Córdoby oblegali Gaetę; jednak poniesione straty i bezskuteczność oblężenia zmusiły ich ostatecznie do wycofania się do odległego o kilka kilometrów Castellone (dziś część Formii). Z początku Córdoba przygotowywał się do powrotu pod Gaetę, gdy jednak dowiedział się, że po wyborze Piusa III Francuzi przekroczyli Tyber i ruszyli na południe, 6 października opuścił ze swą armią Castellone i wycofał się na łatwiejszą do obrony linię rzeki Garigliano. Francuzi początkowo maszerowali na południe wzdłuż Via Latina, lecz wkrótce natrafili tu na wojska Córdoby, kontrolujące San Germano, Aquino i Roccaseccę; francuski atak na Roccaseccę został odparty, a nieustanny deszcz i problemy ze zdobyciem żywności utrudniały dalszy marsz. Francesco Gonzaga postanowił więc zmienić trasę marszu i wzdłuż prawego brzegu rzeki Garigliano ruszył ku Via Appia. Na początku listopada Francuzi podjęli próbę przekroczenia Garigliano, zostali jednak odparci przez wojska hiszpańskie; obie armie zajęły teraz pozycje po przeciwnych stronach rzeki, pozostając na nich przez prawie 2 miesiące. Obu armiom brakowało żywności i pieniędzy, musiały też zmagać się z deszczem i zimnem. O ile jednak Córdobie udawało się utrzymać dyscyplinę w swej armii, o tyle nie udawało się to markizowi Mantui i pomagającemu mu markizowi Saluzzo; nie cieszyli się oni szacunkiem wśród podległych im oficerów i żołnierzy francuskich. Francuzi zaczęli się też rozpraszać w poszukiwaniu żywności. Córdoba wykorzystał to rozprężenie; w ostatnich dniach grudnia przygotowywał swą armię do bitwy i 29 grudnia przekroczył Garigliano, atakując niczego niespodziewających się Francuzów. Bitwa pod Garigliano zakończyła się całkowitą klęską wojsk francuskich; ich niedobitki wycofały się do Gaety, gdzie skapitulowały 1 stycznia 1504 r. Garnizon Venosy pod dowództwem Ludwika d'Ars, nie mogąc już liczyć na odsiecz, porzucił tę twierdzę i przedostał się do Francji. Ferdynand Aragoński, będący teraz panem całego Królestwa Neapolu (nie licząc kilku portów nad Adriatykiem, które od czasów najazdu Karola VIII zajmowała Wenecja), mianował Córdobę pierwszym wicekrólem Neapolu; przyznał mu też honorowy tytuł El Gran Capitán - "Wielkiego Kapitana".

Te klęski skłoniły Ludwika XII do zaprzestania działań wojennych; na początku 1504 r. król Francji zawarł w Lyonie rozejm z Ferdynandem Aragońskim, na mocy którego Hiszpania zatrzymywała Królestwo Neapolu, a Francja - Księstwo Mediolanu (nie zrzekając się zresztą praw do Neapolu). Relacje między Francją a Hiszpanią poprawiły się w 1505 r, gdy Ferdynand Aragoński, po śmierci swej żony, królowej Kastylii Izabeli, ożenił się z kuzynką Ludwika XII, Germaine de Foix. Król Francji przelał wówczas swe prawa do Królestwa Neapolu na Germaine, uznając je za jej posag. Ferdynand Aragoński w zamian zobowiązał się zwrócić Królestwo Neapolu Francji, gdyby jego małżeństwo z Germaine okazało się bezdzietne; nie miał jednak zamiaru dotrzymywać tego przyrzeczenia. W czerwcu 1507 r. obaj monarchowie spotkali się nawet w Savonie.

W cieniu tej wojny dokonał się upadek Cezara Borgii. Od jesieni 1500 r. wznowił on działania wojenne, rozbudowując własne państwo w Romanii i Marche. Szybko zajął Pesaro, Rimini i Faenzę, następnie także Piombino, Camerino, księstwo Urbino i Senigallię; wciąż walcząca z Florencją Piza oddała mu się pod opiekę. Borgia zaczął teraz planować rozprawę z Bolonią i Florencją; jednak śmierć Aleksandra VI, pozbawiając go wsparcia z Rzymu, przerwała te plany. Co gorsza, kardynał Giuliano della Rovere był zaciekłym wrogiem Borgiów i po zostaniu papieżem błyskawicznie zwrócił się przeciwko Cezarowi. Borgia szybko stracił wszystkie swe posiadłości; niektóre, jak Imola czy Forli, zostały włączone bezpośrednio do posiadłości papieskich, inne, jak Pesaro, Piombino czy księstwo Urbino, zwrócono ich dawnym władcom. Korzystając z okazji do Romanii wkroczyły wojska Wenecji, zajmując Rimini i Faenzę. W połączeniu z zajmowaną już od dziesięcioleci Rawenną dawało to Republice Weneckiej silną pozycję w Romanii; zarazem jednak ściągało na nią nieuchronny konflikt z Juliuszem II.

Skutki terytorialne dla poszczególnych krajów