Wojsko najemne - Polski Serwis Naukowy

Wojsko najemne (także: najemnicy, żołnierze najemni, kondotierzy, żołnierze fortuny) – formacja wojskowa składająca się z ochotników walczących za pieniądze, najczęściej w służbie obcego wojska dla danego państwa, miasta, władcy lub jakiejś organizacji, a nawet osoby prywatnej. Wojska te można wynająć do walki, praktycznie, w dowolnej sprawie, ponieważ te formacje nie kierują się idealizmem. W tym kontekście najemnicy to ludzie, dla których wojna jest zawodem, z którego czerpią środki do życia (żołd) i wzbogacenia się. Ważną rzeczą jest, aby daną formację określić mianem najemników, zasada dobrowolności służby i pobierania żołdu przez żołnierzy służących w takich oddziałach.

Biafra (Republika Biafra) - państwo, które istniało w południowo-wschodniej Nigerii od 30 maja 1967 do 15 stycznia 1970 i obejmowało obszar w okolicy wybrzeży Nigerii i Kamerunu. Jego nazwa pochodzi od Zatoki Biafra, części Zatoki Gwinejskiej.

Żołd – wynagrodzenie, jakie dostaje żołnierz odbywający zasadniczą służbę wojskową, dawniej również członek wojska najemnego. Pierwszy żołd w Polsce ustanowił w 1388 roku w Piotrkowie Władysław Jagiełło: wynosił 3 grzywny od kopii.

Historia

W historii świata wojska najemne niejednokrotnie odgrywały istotną rolę w kształtowaniu obrazu politycznego różnych epok – począwszy od starożytności, aż po czasy współczesne – będąc często podstawowymi formacjami wojskowymi na militarnej scenie zmagań między państwami, a jednocześnie tylko narzędziem w realizacji celów politycznych władców lub państw.

Leonardo da Vinci, właściwie Leonardo di ser Piero da Vinci ?/i (ur. 15 kwietnia 1452 r. w Anchiano niedaleko Vinci we Włoszech, zm. 2 maja 1519 r. w Clos Lucé we Francji) – włoski renesansowy malarz, architekt, filozof, muzyk, poeta, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca, geolog.

Angola (Republika Angoli - República de Angola) – państwo w południowo-zachodniej Afryce nad Oceanem Atlantyckim, członek Unii Afrykańskiej. Sąsiaduje z Demokratyczną Republiką Konga, Namibią, Kongiem oraz Zambią. W przeszłości była kolonią portugalską. Posiada znaczne zasoby surowców naturalnych, w tym ropy naftowej i diamentów.

Starożytność

Grecki hoplita (IV w. p.n.e.)

Greckie wojska najemne były główną siłą militarną nie tylko greckich miast-państw (które w znacznym stopniu opierały się na armii obywatelskiej, znacznie jednak ustępującej jakościowo najemnikom), ale także i innych władców w basenie Morza Śródziemnego. Najemnikami dowodzonymi przez Memnona z Rodos posługiwał się król perski w początkowej fazie wojny przeciwko wyprawie Aleksandra Wielkiego na Wschód. W armii Aleksandra również służyli najemnicy greccy, chociaż nie byli zasadniczą częścią składową korpusu Aleksandra. W okresie hellenistycznym najemnicy byli istotnym czynnikiem militarnym armii potęg królów syryjskich, egipskich (w nieco mniejszym stopniu) macedońskich i wielu innych pomniejszych władców i tyranów miast. Epoka greckich najemników skończyła się wraz ze wzrostem potęgi rzymskiej w basenie Morza Śródziemnego, kiedy to pola bitwy zdominowały legiony.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Kanton to podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii. Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów i 2890 gmin, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były samodzielnymi minipaństwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nieposiadającej instytucji centralnych w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 roku.

Średniowiecze i nowożytność

Pomnik kondotiera Bartolomeo Colleoni w Szczecinie.

Najemnicy szwajcarscy przekraczający Alpy (Luzerner Chronik, 1513).

W średniowieczu największe liczebnie wojska najemne wystawiały kantony dzisiejszej Szwajcarii - byli to głównie pikinierzy, halabardnicy i kusznicy; dopiero kongres wiedeński ograniczył możliwość ich zaciągu - mogą służyć jedynie w Gwardii Szwajcarskiej. Słynne były również oddziały kondotierów włoskich - pisał o nich m.in. Niccolò Machiavelli w swoim Księciu, ganiąc władców korzystających z ich usług. Opisywał on tych najemników jako wojsko "ambitne, niekarne, niewierne, odważne wobec przyjaciół, tchórzliwe wobec nieprzyjaciół, nie boi się Boga ani dotrzymuje wiary ludziom". Wśród wyróżniających się formacji najemnych byli także lancknechci, charakteryzujący się ekstrawaganckimi strojami. W walce używali m.in. dwuręcznych mieczy zwanych flambergami.

Rodezja – nazwa terytorium utworzonego w latach 1890-95 przez Brytyjską Kompanię Południowoafrykańską (BSAC) kierowaną przez Cecila Rhodesa. To na jego cześć nadano nowemu terytorium nazwę Rodezja. W 1911 podzielono je na Rodezję Północną i Południową, które w latach 20. XX wieku zostały wykupione przez rząd brytyjski i otrzymały status kolonii brytyjskich. W 1953 rząd brytyjski z samorządnej kolonii Rodezji Południowej i dwóch protektoratów brytyjskich Rodezji Północnej i Niasy utworzył Federację Rodezji i Niasy. W 1963 wobec konfliktów targających poszczególnymi częściami składowymi i pod wpływem postępującej w Afryce dekolonizacji Federacja została rozwiązana. W 1964 Rodezja Północna uzyskała niepodległość jako Zambia natomiast Niasa jako Malawi. W obydwu krajach władzę objęli czarni politycy. Na początku lat 60. w Rodezji Południowej mieszkało 270 tysięcy białych i ponad 4 miliony czarnych. Istniejące partie i organizacje walczące o równe prawa czarnej ludności były systematycznie delegalizowane, ich liderzy i członkowie aresztowani i prześladowani. W 1964 nowy rząd kolonii utworzyła rasistowska partia Front Rodezyjski kierowana przez Iana Douglasa Smitha. W dniu 11 XI 1965 rząd Smitha przeciwstawiając się planom rządu brytyjskiego przekazania władzy czarnej większości ogłosił jednostronnie niepodległość Rodezji. Społeczność międzynarodowa nie uznała tego faktu i prawie wszystkie kraje dalej traktowały Rodezję jako kolonię brytyjską. Londyn od samego początku rozpoczął długotrwałe próby rozwiązania konfliktu rodezyjskiego poprzez nakłonienie miejscowego rządu do równouprawnienia czarnej ludności. ONZ uznając ogłoszenie niepodległości za nielegalne wezwała do bojkotu tego kraju. W 1970 Rodezja została proklamowana Republiką. W latach siedemdziesiątych przybrała na sile walka dwóch ugrupowań walczących o wyzwolenie czarnej ludności (ZANU i ZAPU), które prowadziły walkę zbrojną z rządem Iana Douglasa Smitha (Wojna w buszu albo Druga Chimurenga). Pod wpływem nacisków zagranicznych oraz intensyfikacji działań zbrojnych ZANU i ZAPU doszło do negocjacji pomiędzy rządem Smitha i czarną opozycją, w wyniku których utworzono w 1979 przejściowy rząd Zimbabwe-Rodezji z czarnoskórym umiarkowanym politykiem arcybiskupem Abelem Muzorewą. W 1980 w wyniku demokratycznych wyborów zwycięstwo odniosła organizacja ZANU kierowana przez Roberta Mugabe. W dniu 18 IV 1980 nastąpiło proklamowanie nowego państwa noszącego nazwę Zimbabwe, co ostatecznie położyło kres istnieniu Rodezji.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Wojska najemne w epoce nowożytnej z czasem przechodziły na margines, zastępowane przez coraz liczniejsze i profesjonalne armie narodowe, choć ich schyłek rozpoczął się już od momentu popularyzacji skutecznej broni palnej. Było to spowodowane spadkiem wartości co prawda doświadczonego, ale drogiego żołnierza najemnego, który w ostatecznym rozrachunku nie był znacząco skuteczniejszy od coraz lepiej szkolonych żołnierzy zaciężnych. W XVIII w. i XIX w. występowali już sporadycznie.

Podpułkownik (ppłk) – stopień oficerski. W Wojsku Polskim bezpośrednio poprzedzający pułkownika, a powyżej stopnia majora. Jest zaliczany w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych.

Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².

Współczesność

Współcześni najemnicy - były żołnierz armii amerykańskiej, później rodezyjskiego SAS, RPA i Republiki Transkei jeszcze później "żołnierz fortuny" a także korespondent magazynu "Soldier of Fortune" (Mozambik, Ameryka Łacińska, Chorwacja, Bośnia, Rosja, Tajlandia, Surinam, Taiwan, Kambodża, Sierra Leone) podpułkownik (Lt. Col.) Robert C. MacKenzie (z wąsem, w kapeluszu, stoi w ostatnim rzędzie) z częścią "Sierra Leone Commando Unit", który trenował razem z "Gurkha Security Guards". Drugi z lewej (klęczący) to podporucznik (Lt.) Andy Myers.

Współcześni żołnierze Gwardii Szwajcarskiej w służbie Watykanu.

W czasach współczesnych nastąpiła reaktywacja tego zawodu przede wszystkim w trakcie konfliktów postkolonialnych w Afryce (Demokratyczna Republika Konga, Katanga, Biafra, Angola) w drugiej połowie XX wieku. Najsłynniejszym najemnikiem tych czasów był Bob Denard, zaś z Polaków Jan Zumbach i Rafał Gan-Ganowicz. Najemnicy od tamtego czasu pojawiali i pojawiają się w konfliktach zbrojnych na całym świecie - przykładami mogą być np. wojna w byłej Jugosławii, wojny w Czeczenii i inne.

Surinam (nid. Suriname, Republika Surinamu – Republiek Suriname) – państwo w północno-wschodniej części Ameryki Południowej, położone nad Oceanem Atlantyckim. Do 25 listopada 1975 kolonia holenderska pod nazwą Gujana Holenderska.

Mozambik (port. Moçambique, Republika Mozambiku República de Moçambique) – państwo położone w południowo-wschodniej Afryce. Graniczy z RPA, Suazi, Tanzanią, Malawi, Zimbabwe i Zambią. Przez kilka wieków kolonia portugalska, w 1975 uzyskał niepodległość.

W ostatnich latach następuje komercjalizacja rynku wojsk najemnych. Chodzi o PMC (Private Military Company) – firmy, które wprowadziły na rynek usług wojskowych standardy wielkich korporacji. W ich ofercie można znaleźć zarówno wspomaganie wojsk działających na terytorium obcego państwa (logistyka, ochrona cywilów i zajętych obiektów strategicznych), jak również "usługi", które dotychczas oficjalnie były dostarczane jedynie przez armię (doradcy wojskowi, specjaliści – np. piloci samolotów).

Gurkhowie (ang. Gurkha lub Gorkha) - lud zamieszkujący Nepal, nazwany na cześć hinduskiego świętego i guru z VIII w. n.e. - Gorakhnatha. Jego uczeń Bappa Rawal założył dynastię Mewar. Potomkowie Rawala powędrowali na wschód i utworzyli odrębną gałąź rodu o nazwie Gorkha, która założyła królestwo Nepalu. Gurkhowie zasłynęli głównie jako waleczni i odważni żołnierze najemni służący w szeregach brytyjskich wojsk kolonialnych (nieliczne oddziały pozostają w służbie angielskiej do dziś).

Greckie wojska najemne w starożytności to siły zbrojne, podobnie jak i w innych czasach, biorące udział w konfliktach wojennych w celu zarobkowym. Żołnierze ci rekrutowali się z szeroko rozumianego świata greckiego, czyli zarówno spośród Greków zamieszkujących Grecję kontynentalną (głównie z Arkadii i Attyki), jak również Azję Mniejszą (m.in. Jonię). Pod pojęciem greckich najemników rozumie się także siły innych nacji (np. Karyjczycy), niemniej przeważał w nich element grecki i grecka sztuka wojenna. W okresie od VII, a szczególnie od V w. p.n.e. aż do II w. p.n.e., ich rola w basenie Morza Śródziemnego znacznie wzrosła, gdyż ich miecze i włócznie były znaczącym elementem toczących się wojen i rozstrzygnięć politycznych. Epokę greckich najemników zakończyła ekspansja republiki rzymskiej, która nie korzystała z najemnych żołnierzy.

Osobny artykuł: Prywatna firma wojskowa.

Ciekawostki

Jednym z najbardziej znanych fikcyjnych oddziałów najemnych jest Czarna Kompania z powieści Glena Cooka.

Powszechnie za najemników zwykło się uważać francuską Legię Cudzoziemską, co jednak nie jest prawdą - jest to formacja złożona z cudzoziemców w wojsku zawodowym.

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Najemnicy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Kondotierzy

greckie wojska najemne w starożytności

kondotier

Lisowczycy