Wojskowy Instytut Historyczny - Polski Serwis Naukowy

Wojskowy Instytut Historyczny, w latach 1978-1990 pod nazwą Wojskowy Instytut Historyczny im. Wandy Wasilewskiej (WIH) - instytut naukowo-badawczy Wojska Polskiego wyspecjalizowany w zakresie historii wojskowej.

7 lipca 1950 Zarząd XI Wojskowo-Historyczny utworzył Wojskowe Biuro Badań Historycznych. 9 sierpnia 1957 nastąpiło scalenie służby historycznej Wojska Polskiego. Utworzono wówczas Biuro Historyczne Wojska Polskiego, które łączyło zadania dotychczasowych instytucji.

Na podstawie zarządzenia Nr 014/Org. szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia 24 lutego 1959 Biuro Historyczne zostało przeformowane w Wojskowy Instytut Historyczny o stanie 47 wojskowych i 40 pracowników cywilnych. Etat przewidywał sześć zakładów badawczych i dwa działy pomocnicze. 27 kwietnia 1959 zostali wyznaczeni na stanowiska służbowe niżej wymienieni oficerowie:

Stanisław Komornicki, ps. Nałęcz (ur. 26 lipca 1924 w Warszawie, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polski wojskowy, żołnierz Armii Krajowej, generał brygady w stanie spoczynku Wojska Polskiego, autor pamiętników o tematyce wojennej.

Wojsko Polskie – ogólna nazwa polskich sił zbrojnych stanowiących: formacje zbrojne państwa polskiego, zorganizowanych wojsk Polaków na terytorium dawnego państwa polskiego, zorganizowanych wojsk Polaków niebędących częścią struktury państwa polskiego, działających poza terytorium Polski.

płk Jan Zamojski - szefa Wojskowego Instytutu Historycznego,

płk Tadeusz Rawski - zastępcy szefa Wojskowego Instytutu Historycznego,

płk Zdzisław Stąpor - zastępcy szefa Wojskowego Instytutu Historycznego,

płk Stanisław Komornicki - kierownika Zakładu I Historii Ludowego Wojska Polskiego,

płk Józef Garas - kierownika Zakładu II Historii Walki pod Okupacją,

płk dypl. Władysław Dec - kierownika Zakładu III Historii Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie,

płk Kazimierz Rosen-Zawadzki - kierownika Zakładu IV Historii Wojska II Rzeczypospolitej,

Leon Herzog - kierownika Zakładu V Studiów nad Okupantem,

mjr Janusz Sikorski - kierownika Zakładu VI Historii Dawnego Wojska Polskiego.

Istytut stał się wyspecjalizowaną placówką naukowo-badawczą prowadzącą badania nad dziejami oręża polskiego od czasów najdawniejszych do współczesności. Badania te obejmowały całokształt zagadnień związanych z obronnością państwa w okresie pokoju, jak i polski wysiłek zbrojny w konfliktach wojennych. Były one prowadzone z wykorzystaniem zasad historiografii marksistowskiej. WIH był jedyną placówką naukową prowadzącą kompleksowe badania nad dawną i najnowszą polską historią wojskową. Działalność WIH była krytykowana za "monopolizację historii wojskowości".

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

Historia wojskowa – dziedzina nauk historycznych obejmująca całokształt wiedzy historycznowojskowej, jednocześnie będąca jednym z działów nauki wojennej. Przedmiotem badawczym historii wojskowej jest uogólnianie doświadczeń wojen minionych i formułowanie na tej podstawie wniosków i zaleceń dla współczesnej sztuki wojennej i doktryn wojennych, ponadto określanie kierunków i trendów rozwojowych współczesnej nauki wojennej.

Wojskowy Instytut Historyczny upowszechniał wyniki badań w dwóch wydawanych przez siebie periodykach: Wojskowym Przeglądzie Historycznym i Studiach i Materiałach do Historii Wojskowości. Instytut rozwijał współpracę z wojskowymi i cywilnymi uczeniami i instytucjami naukowymi. Współpracował także z zagranicznymi ośrodkami naukowymi, realizując wspólne tematy badawcze, organizując konferencje i sympozja naukowe lub biorąc w nich udział. Od 1965 roku historycy WIH zaczęli uczestniczyć w pracach Międzynarodowej Komisji Historii Wojskowej.

Zbrodnia katyńska (ros. Катынский расстрел, ang. Katyn massacre) – zbrodnia stalinowska polegająca na rozstrzelaniu wiosną 1940 roku co najmniej 21 768 obywateli polskich, w tym ponad 10 tys. oficerów wojska i policji, na mocy decyzji najwyższych władz Związku Radzieckiego zawartej w tajnej uchwale Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku (tzw. decyzja katyńska). Egzekucji ofiar, uznanych za „wrogów władzy sowieckiej” i zabijanych strzałami w tył głowy z broni krótkiej, dokonała radziecka policja polityczna NKWD. W latach 1940–1990 władze ZSRR zaprzeczały swojej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską, lecz 13 kwietnia 1990 roku oficjalnie przyznały, że była to „jedna z ciężkich zbrodni stalinizmu”. Wiele kwestii związanych ze zbrodnią katyńską nie zostało jak dotąd wyjaśnionych.

Ludowe Wojsko Polskie (LWP) – nieoficjalna nazwa używana dla określenia części Wojska Polskiego utworzonej podczas II wojny światowej w latach 1943–1944 na terytorium ZSRR, a następnie wywodzących się z niej sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w okresie 1944–1952 i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1952–1989.

30 sierpnia 1972 Instytut otrzymał prawo nadawania stopni naukowych doktora nauk humanistycznych.

Na podstawie zarządzenia Nr 09/Org. szefa Sztabu Generalnego WP z dnia 21 stycznia 1975 stanowisko komendanta WIH zostało połączone ze stanowiskiem przewodniczącego Komisji Koordynacyjnej Nauk Wojskowo-Historycznych.

6 maja 1978 Minister Obrony Narodowej, generał armii Wojciech Jaruzelski nadał Wojskowemu Instytutowi Historycznemu imię Wandy Wasilewskiej. Ceremonia nadania imienia patronki odbyła się 13 maja 1978 w siedzibie Instytutu. W uroczystości wzięli udział między innymi Minister Obrony Narodowej, generał armii Wojciech Jaruzelski i sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Andrzej Werblan oraz siostra Wandy Wasilewskiej, Zofia Aldona Woźnicka. W trakcie uroczystości została odsłonięta tablica pamiątkowa z napisem "Wojskowy Instytut Historyczny imienia Wandy Wasilewskiej, wybitnej Polki, pisarki, rewolucjonistki - współorganizatorki 1 Dywizji Piechoty imienia Tadeusza Kościuszki. W 35 rocznicę ludowego Wojska Polskiego. 14 maja 1978 roku.

Andrzej Werblan (ur. 30 października 1924 w Tarnopolu) – polski działacz komunistyczny, historyk, wieloletni członek najwyższych władz PRL, wicemarszałek Sejmu, poseł na Sejm PRL I, III, IV, V, VI, VII i VIII kadencji. Wykładowca Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji

Zbrodnia komunistyczna (w rozumieniu ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) - czyn popełniony przez funkcjonariusza państwa komunistycznego w okresie od 17 września 1939 do 31 lipca 1990, polegający na stosowaniu represji lub innych form naruszania praw człowieka wobec jednostki lub grupy ludności bądź w związku z ich stosowaniem, stanowiący przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie jego popełnienia.

W latach '90 grupa historyków WIH wraz z przedstawicielami Centralnego Archiwum Wojskowego utworzyła tzw. Wojskową Komisję Archiwalną, która przeprowadziła poszukiwania w archiwach rosyjskich, litewskich i białoruskich. Wynikiem tej szeroko zakrojonej działalności było sprowadzenie do Polski kopii dokumentów zagrabionych przez Armię Czerwoną i NKWD z Archiwum Wojskowego oraz dokumentacji dotyczącej losów polskich oficerów i ich rodzin, aresztowanych lub internowanych przez władze radzieckie. Działalność WKA miała olbrzymie znaczenie dla dokumentowania zbrodni stalinowskich popełnionych na polskich obywatelach, w tym także zbrodni katyńskiej. Dokumentacja przywieziona przez członków komisji do dziś jest wykorzystywana przez wszystkie instytucje w Polsce zajmujące się losami polskich obywateli na wschodzie i ściganiem zbrodni komunistycznych, między innymi przez Instytut Pamięci Narodowej, Fundacja Ośrodka KARTA i Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Ośrodek KARTA – polska fundacja (pn. Fundacja Ośrodka KARTA), niezależna organizacja pozarządowa o statusie organizacji pożytku publicznego, stawiająca sobie za cel dokumentowanie i upowszechnianie najnowszej historii Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej. Fundacja stanowi organizacyjną kontynuację wydawanego od 1982, w drugim obiegu w stanie wojennym pisma "Karta" . Od lipca 2004 Fundacja ma status organizacji pożytku publicznego (OPP). Ośrodek KARTA prowadzi również działalność wydawniczą (m.in. kwartalnik historyczny Karta). Ośrodek KARTA był inicjatorem utworzenia Domu Spotkań z Historią.

Rudolf Dzipanow (ur. 19 września 1921 w Suwałkach) – generał brygady Wojska Polskiego, doktor nauk humanistycznych, autor publikacji historyczno-wojskowych.

Wojskowy Instytut Historyczny 4 lutego 1997 na mocy zarządzenia ministra obrony narodowej przestał być samodzielną placówką naukową i został włączony na prawach wydziału w strukturę Akademii Obrony Narodowej. Wiązało się to również z likwidacją Wojskowego Przeglądu Historycznego i Studiów i Materiałów do Historii Wojskowości. Restrukturyzacja Instytutu zapoczątkowała jednak nową formę działalności WIH AON – prowadzenie zaocznych studiów wyższych (licencjackich i magisterskich) oraz studiów podyplomowych w zakresie historii. W latach 1997-2001 ukończyło je kilkaset osób, głównie z resortu obrony i spraw wewnętrznych.

Wojciech Witold Jaruzelski (ur. 6 lipca 1923 w Kurowie) – polski dowódca wojskowy, generał armii Wojska Polskiego, szef Głównego Zarządu Politycznego WP (1960–1965), szef Sztabu Generalnego WP (1965–1968), minister obrony narodowej (1968–1983), przewodniczący Komitetu Obrony Kraju – Zwierzchnik Sił Zbrojnych, Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych na wypadek wojny, współtwórca Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego; stał na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, która w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 wprowadziła na terytorium Polski stan wojenny (1981–1983), działacz partyjny i państwowy, polityk, członek Biura Politycznego KC PZPR (1971–1989), I sekretarz KC PZPR (1981–1989), poseł na Sejm PRL III, IV, V, VI, VII, VIII i IX kadencji, prezes Rady Ministrów PRL (1981–1985), Przewodniczący Rady Państwa PRL (1985–1989), Prezydent PRL (1989) i Prezydent RP (1989–1990).

Norbert Michta (ur. 1923) – generał brygady LWP, historyk wojskowości. Wieloletni pracownik Wojskowego Instytu Historycznego oraz Wojskowej Akademii Politycznej. W latach 1981-1984 był dyrektorem Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy KC PZPR. Działacz PZPR.

W wyniku kolejnych przemian strukturalnych zachodzących w siłach zbrojnych RP, Wojskowy Instytut Historyczny AON został 31 grudnia 2001 rozwiązany na mocy decyzji Ministra Obrony Narodowej. W miejsce WIH 1 stycznia 2002 powstało Wojskowe Biuro Badań Historycznych.

Kadra Wojskowego Instytutu Historycznego

Szefowie, komendanci i dyrektorzy instytutu

Centralne Archiwum Wojskowe im. mjr. Bolesława Waligóry (CAW) – to centralne archiwum wojskowe w Polsce, z siedzibą w Warszawie-Rembertowie, przy ul. Czerwonych Beretów bl. 124.

Witold Biegański (ur. 14 sierpnia 1925 w Czapielszczyźnie (Wileńszczyzna), zm. 15 listopada 1988 w Warszawie) – historyk wojskowości. Pułkownik dyplomowany, uczestnik II wojny światowej, profesor nadzwyczajny historii, pracownik naukowy Wojskowego Instytutu Historycznego. Specjalizował się w dziejach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Temat badań i działalność popularyzująca dzieje PSZ nie zdobywały mu sympatii przełożonych, władz i "czynników partyjnych". Zyskiwał natomiast szacunek czytelników i środowisk emigracyjnych.[potrzebne źródło] W latach 1964-1988 książki Witolda Biegańskiego stanowiły niemal jedyne rzetelne źródło wiedzy o wysiłku brygady podhalańskiej, brygady karpackiej, drugiego korpusu.[potrzebne źródło] Szczególnie popularne były[potrzebne źródło] szkice Witolda Biegańskiego o bitwach pod Ankoną, Bolonią, Arnhem, Narwikiem, Tobrukiem.

płk Jan Zamojski (27 IV 1959 - I 1964)

gen. bryg. dr Bronisław Bednarz (14 I 1964 - 1968)

płk prof. dr Tadeusz Jędruszczak (VI 1968 - III 1973)

płk prof. dr Emil Jadziak (III 1973 - V 1978)

gen. bryg. Rudolf Dzipanow (V 1978 - XI 1981)

płk prof. dr hab. Kazimierz Sobczak (30 XI 1981 - 1990)

gen. broni dr Tadeusz Szaciło (11 I - 5 VII 1990)

prof. dr hab. Andrzej Ajnenkiel (1993 - 31 X 2002)

Zastępcy szefa - komendanta instytutu

Wanda Wasilewska (ur. 21 stycznia 1905 w Krakowie, zm. 29 lipca 1964 w Kijowie) – polska i radziecka działaczka komunistyczna, pisarka i polityk, od lipca do września 1944 wiceprzewodnicząca PKWN, pułkownik Armii Czerwonej.

NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (ros. НКВД – Народный комиссариат внутренних дел – [Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł] posłuchaj ?/i) – centralny organ państwowy (ministerstwo) wchodzący w skład Rady Komisarzy Ludowych – rządu ZSRR, istniejący pod tą nazwą w latach 1917-1946. Zakres jego działalności zmieniał się na przestrzeni lat, początkowo NKWD zajmował się sprawami administracyjno-porządkowymi. Od 1934 r. rola komisariatu wzrosła po reorganizacji polegającej na wcieleniu do jego struktur OGPU i mianowania jego szefa Gienricha Jagody ludowym komisarzem spraw wewnętrznych (szefem NKWD), co było jednym z elementów przygotowań Stalina do Wielkiej Czystki lat 1936-1939. NKWD skupił więc cały aparat represji policyjnych ZSRR – od milicji kryminalnej poprzez wywiad (INO) i kontrwywiad, wojska ochrony pogranicza, administracyjne sądownictwo doraźne (trójki NKWD) po system obozów koncentracyjnych i pracy przymusowej Gułagu. Komisariat nadzorował również lokalne instytucje rządowe, następnie w 1946 r. przemianowany został na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR. Na terenie całego kraju NKWD działał zarówno bezpośrednio, jak i przez komisariaty spraw wewnętrznych poszczególnych republik, będące jego filiami.

płk dypl. Tadeusz Rawski

płk Zdzisław Stąpor

płk dr Rudolf Dzipanow (1963-1964)

płk dr Kazimierz Krzos

płk doc. dr Wacław Jurgielewicz (1975-1979)

płk dr Norbert Michta (1970-1972)

płk prof. dr Eugeniusz Kozłowski (25 V 1973 - 13 12 1990)

płk prof. dr hab. Witold Biegański (od 1979)

płk prof. Tadeusz Panecki

Oficerowie

kmdr dr hab. Józef Dyskant

płk dr Mieczysław Juchniewicz

ppłk Władysław Kozaczuk

Przypisy

Kazimierz Sobczak, Z historii i współczesności ... s. 43.
Kazimierz Sobczak, Z historii i współczesności ... s. 58.
Rozkaz Nr 11/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 6 maja 1978 r. w sprawie nadania Wojskowemu Instytutowi Historycznemu imienia Wandy Wasilewskiej (Dziennik Rozkazów MON z 1978 r. Nr 6, poz. 30).
Adam Marcinkowski, Uroczystość nadania ... s. 328-329.

Bibliografia

praca zbiorowa, Z dziejów służby historycznej Wojska Polskiego 1918-2002, Warszawa 2002: Wydawnictwo Comandor.

Adam Marcinkowski, Uroczystość nadania Wojskowemu Instytutowi Historycznemu imienia Wandy Wasilewskiej, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 2 (84), Wydawnictwo "Czasopisma Wojskowe", Warszawa 1978, ss. 328-332.

Zbigniew Palski, Janusz Zuziak, Służba historyczna Wojska Polskiego. Informator, Warszawa 2002: Wydawnictwo Comandor.

Kazimierz Sobczak, Z historii i współczesności Wojskowego Instytutu Historycznego im. Wandy Wasilewskiej, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 1 (119), Wydawnictwo "Czasopisma Wojskowe", Warszawa 1987, ss. 33-60.