Wrzosowate - Polski Serwis Naukowy

Bażyna czarna

Monotropa hypopitys

Różanecznik kosmaty

Wrzosowate (Ericaceae Juss.) – rodzina roślin krzewinkowych, krzewiastych lub drzew z rzędu wrzosowców (Ericales), licząca ok. 4000 gatunków skupionych w 126 rodzajach. Wrzosowate występują w Europie, Ameryce Północnej i Południowej, alpejskich piętrach tropikalnych Azji, Japonii, Kraju Przylądkowym (Afryka). We florze polskiej występuje jedynie kilkanaście gatunków.

Korzeń (łac. radix) – część sporofitu, która dostarcza roślinom wodę i substancje odżywcze (sole mineralne), utrzymuje rośliny na podłożu i służy do gromadzenia substancji zapasowych. Występuje niemal u wszystkich roślin naczyniowych, nieobecny jest jedynie u posiadających chwytniki psylotowych i niektórych roślin, u których korzeń zanikł wtórnie (np. u pływaczy i wolffii bezkorzeniowej). Rośliny zakorzenione są zwykle w glebie, u epifitów wykształcają się korzenie powietrzne, u hydrofitów korzenie zanurzone.

Wrzosowce, dwurożne (Ericales Bercht. & J. Presl) – klad roślin okrytonasiennych w tradycyjnych systemach klasyfikacyjnych w randze rzędu. Grupa ta jest blisko spokrewniona z dereniowcami Cornales, wraz z którymi oddzieliła się u podstawy linii rozwojowej tworzącej klad astrowych (ang. asterids). W zależności od systemu klasyfikacyjnego i rozwoju wiedzy o filogenezie tych roślin, bardzo zmieniał się zakres roślin jaki zaliczano do wrzosowców. W systemach preferujących podziały na liczne, niewielkie rzędy (system Takhtajana z 1997, system Reveala z 1999) do wrzosowców zaliczano nieliczne rodziny (od 3 do 5) z ok. 3,5 tysiącami gatunków. W ujęciu systemu APG III (2009) i wg aktualizowanej strony Angiosperm Phylogeny Website do rzędu zaliczana jest cała linia rozwojowa oddzielona od pnia astrowych obejmująca 11 rodzin z 11,5 tysiącami gatunków.

Morfologia

Liście Ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, często wiecznie zielone, drobne, czasem szpilkowate. Kwiaty Obupłciowe, owadopylne, promieniste, 5-okółkowe, 4-5-krotne, przeważnie zrosłopłatkowe, czasami wolnopłatkowe. Owoce Jagody lub torebki. Korzenie Występuje w nich mikoryza wewnętrzna.

Systematyka

Wrzosowate szeroko ujmowane w przeszłości były nierzadko rozdzielane na kilka rodzin. Od początków XXI wieku dzięki lepszemu poznaniu filogenezy wyróżnia się 8 głównych linii rozwojowych w randze podrodzin. W niektórych grupach podział na rodzaje wciąż wymaga rewizji. Do rodzaju różanecznik Rhododendron, który w dawnym ujęciu był polifiletyczny włączono w ostatnich latach kilka dawniej odrębnych rodzajów w tym m.in. azalia Azalea i bagno Ledum. Parafiletyczny charakter ma w tradycyjnym ujęciu także rodzaj golteria Gaultheria i borówka Vaccinium.

Mikoryza - występujące powszechnie zjawisko, polegające na współżyciu korzeni lub innych organów, a nawet nasion roślin naczyniowych z grzybami (dotyczy około 85% gatunków roślin wyższych z całego świata). Tego typu symbioza daje obu gatunkom wzajemne korzyści, polegające na obustronnej wymianie substancji odżywczych – rośliny mają lepszy dostęp do wody i rozpuszczonych w niej soli mineralnych, ale także do substancji regulujących ich wzrost i rozwój, które produkuje grzyb, ten zaś korzysta z produktu fotosyntezy roślin - glukozy. Odkrycia mikoryzy dokonał w roku 1880 polski botanik, Franciszek Kamieński[potrzebne źródło].

Strefa międzyzwrotnikowa (strefa gorąca, tropikalna, tropiki) – jedna ze stref oświetlenia kuli ziemskiej, obejmująca obszar położony między zwrotnikami Raka (23°27′N) i Koziorożca (23°27′S). W ciągu roku w każdym miejscu tej strefy Słońce dwa razy znajduje się w zenicie – z wyjątkiem zwrotników, gdzie zenitalne górowanie Słońca zachodzi tylko raz. Poza tą strefą Słońce nigdy nie góruje w zenicie.

Pozycja systematyczna rodziny według APweb (2001...) (aktualizowany system APG III)

Wrzosowate stanowią jedną z wielu rodzin zaliczanych do rzędu wrzosowców wchodzącego w skład grupy astrowych (asterids) w obrębie dwuliściennych właściwych (eudicots). Podział rodziny według APweb (2001...) (aktualizowany system APG III)

Do rodziny zalicza się współcześnie 121 rodzajów skupionych w 8 podrodzinach.

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Gruszycznik, monezes (Moneses Salisb. ex Gray) – rodzaj roślin należących do rodziny wrzosowatych. Często nie rozróżniany jako odzielny rodzaj, lecz włączany do rodzaju gruszyczka. Gatunkiem typowym jest Moneses uniflora L. A. Gray.

Podrodzina Enkianthoideae Kron, Judd & Anderberg

Takson monotypowy z jednym rodzajem liczącym 16 gatunków, występujących w Azji wschodniej.

rodzaj: Enkianthus – enkiant

Podrodzina Monotropoideae Arnott (syn. Hypopityaceae Link, Monotropaceae Nuttall, Pyrolaceae Lindley)

Grupa licząca 15 rodzajów z 50 gatunkami. Są to rośliny zielne występujące w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej.

Filogeneza (gr. φυλη – gatunek, ród i γενεσις – pochodzenie) – droga rozwoju rodowego, pochodzenie i zmiany ewolucyjne grupy organizmów, zwykle gatunków. Termin wprowadzony w 1866 roku przez Ernsta Haeckla w Generelle Morphologie der Organismen.

Pomocnik (Chimaphila) – rodzaj roślin należących do rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Gatunkiem typowym jest Chimaphila maculata (L.) Pursh (Pyrola maculata L.). Należy tu 5 gatunków występujących na obszarach pod wpływem klimatu umiarkowanego półkuli północnej.

plemię: Monotropeae

rodzaj: Allotropa

rodzaj: Cheilotheca

rodzaj: Hemitomes

rodzaj: Monotropa – korzeniówka

rodzaj: Monotropastrum

rodzaj: Monotropsis

rodzaj: Pityopus

rodzaj: Pleuricospora

plemię: Pterosporeae

rodzaj: Pterospora

plemię: Pyroleae

rodzaj: Chimaphila – pomocnik

rodzaj: Moneses – gruszycznik

rodzaj: Orthilia – gruszynka

rodzaj: Pyrola – gruszyczka

Podrodzina Arbutoideae Niedenzu

Korzeniówka (Monotropa) – rodzaj roślin należących do rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Należą tu dwa gatunki występujące w Europie, Azji, Ameryce Północnej i w północnej części Ameryki Południowej. Oba gatunki są bylinami pozbawionymi chlorofilu, pozyskującymi substancje pokarmowe z grzybów, na których pasożytują – są myko-heterotrofami. Liczba chromosomów n = 16, 24.

Rząd (łac. ordo) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa od gromady (classis w zoologii) lub klasy (classis w botanice), a wyższa od rodziny (familia). Termin ordo został wprowadzony przez Karola Linneusza jako jedna z pięciu podstawowych kategorii w hierarchicznym systemie klasyfikacji biologicznej. Kategoriami pomocniczymi dla rzędu są nadrząd (superordo), podrząd (subordo) i infrarząd (infraordo), a w literaturze anglojęzycznej stosowane są jeszcze magnorder (wyższa od nadrzędu) i parvorder (niższa od infrarzędu).

Grupa obejmująca 1 do 6 rodzajów w zależności od ujęcia systematycznego i około 80 gatunków. Rośliny występują w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej.

rodzaj: Arbutus – chruścina

rodzaj: Arctostaphylos – mącznica

rodzaj: Comarostaphylis

rodzaj: Ornithostaphylos

rodzaj: Xylococcus

Podrodzina Cassiopoideae Kron & Judd

Podrodzina monotypowa z jednym rodzajem liczącym 16 gatunków występujących w strefie okołobiegunowej półkuli północnej oraz w Himalajach.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Ulistnienie, filotaksja - sposób, w jaki liście rozmieszczone są na łodydze roślin, z uwzględnieniem ich pozycji względem siebie. W przypadku, gdy z węzła wyrasta jeden liść mówi się o skrętoległym ustawieniu liści, wówczas linia łącząca ich nasady obiega łodygę spiralnie. Odmianą tego ulistnienia jest ulistnienie naprzemianległe. Jeżeli z węzła wyrasta kilka liści ulistnienie określa się jako okółkowe, które w przypadku 2 liści w węźle nazywa się naprzeciwległym lub nakrzyżległym. Przy naprzeciwległym ułożeniu liści wszystkie pary liści na łodydze znajdują się w jednej płaszczyźnie. Przy ułożeniu nakrzyżległym - oś pary liści ustawiona jest pod kątem 90 stopni w stosunku do pary leżącej poniżej.

rodzaj: Cassiope – kasjopeja

Podrodzina Ericoideae Link (syn. Azaleaceae Vest, Diplarchaceae Klotzsch, Empetraceae Berchtold & J. Presl, Ledaceae Gmelin, Menziesiaceae Klotzsch, Rhododendraceae Jussieu, Rhodoraceae Ventenat, Salaxidaceae J. Agardh)

Grupa licząca 19 rodzajów z 1790 gatunkami.

plemię: Bejarieae

rodzaj: Bejaria

rodzaj: Bryanthus – brjantus

rodzaj: Ledothamnus

plemię: Empetreae

rodzaj: Ceratiola

rodzaj: Corema

rodzaj: Empetrum – bażyna

plemię: Ericeae

rodzaj: Calluna – wrzos

rodzaj: Daboecia – dabecja

rodzaj: Erica – wrzosiec

plemię: Phyllodoceae

rodzaj: Elliottia

rodzaj: Epigaea – epigeja

rodzaj: Kalmia – kalmia

rodzaj: Kalmiopsis – kalmiopsis

rodzaj: Leiophyllum

rodzaj: Loiseleuria – naskałka

rodzaj: Phyllodoce – fylodoce

rodzaj: Rhodothamnus – różanecznikowiec

plemię: Rhodoreae

rodzaj: Diplarche

rodzaj: Rhododendron – różanecznik (tu należą d. odrębne rodzaje – bagno Ledum, Azalea, Menziesia, Tsusiophyllum)

rodzaj: Therorhodion

Podrodzina Harrimanelloideae Kron & Judd

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Chamedafne północna (Chamaedaphne calyculata (L.) Moench) – gatunek rosliny należący do rodziny wrzosowatych. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju chamedafne (Chamaedaphne Moench).

Podrodzina monotypowa z jednym rodzajem i dwoma gatunkami o przerywanym zasięgu okołobiegunowym.

rodzaj: Harrimanella Cov.

Podrodzina Styphelioideae Sweet

Podrodzina licząca 35 rodzajów z 545 gatunkami występującymi w południowo-wschodniej Azji, Australii i Oceanii oraz w Patagonii.

Podrodzina Vaccinioideae Arnott

Owadopylność (entomogamia, entomofilia) – jeden z zoogamicznych sposobów zapylania oznaczający zapylanie kwiatów przez owady przenoszące pyłek. Owadopylność jest zależnością mutualistyczną, powstała na drodze koewolucji.

Drzewa – grupa . Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające . Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

Grupa obejmująca około 50 rodzajów i 1580 gatunków występujących głównie w strefie klimatu umiarkowanego i arktycznego półkuli północnej, poza tym w rozproszeniu na pozostałych kontynentach. Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Ericanae Takht., rząd wrzosowce (Ericales Dumort.), podrząd Ericineae Burnett, rodzina wrzosowate (Ericaceae Juss.).

Borówka (Vaccinium L.) – rodzaj krzewinek z rodziny wrzosowatych (Ericaceae Juss). Gatunkiem typowym jest Vaccinium uliginosum L.. Owoce wydawane przez rośliny z tego rodzaju to z botanicznego punktu widzenia jagody pozorne.

Flora (z łac. Flora – rzymska bogini kwiatów) – wykaz gatunków roślin występujących na określonym obszarze, zwykle bez gatunków uprawianych (np. flora roślin naczyniowych Polski). Zakres flory może być ograniczany do określonego biotopu (np. flora górska) lub określonej formacji roślinnej (np. flora lasu deszczowego). Ogół gatunków występujących w określonym obszarze i czasie geologicznym zachowanych w postaci skamieniałości roślinnych to flora kopalna (np. flora trzeciorzędu).

Pozycja w systemie Takhtajana (1997)

Klasa Magnoliopsida, podklasa ukęślowe (Dilleniidae), nadrząd Ericanae Takht., rząd wrzosowce (Ericales), rodzina wrzosowate (Ericaceae Juss.).

Osobny artykuł: Systematyka wrzosowatych według Takhtajana.

Rodzaje wrzosowatych rodzime dla flory Polski

bażyna (Empetrum)

borówka (Vaccinium) (w tym żurawina Oxycoccus)

chamedafne ( Chamaedaphne)

gruszyczka (Pyrola)

gruszycznik (Moneses)

gruszynka (Orthilia)

korzeniówka (Monotropa)

mącznica (Arctostaphylos)

modrzewnica (Andromeda)

pomocnik (Chimaphila)

różanecznik (Rhododendron) (w tym bagno Ledum)

wrzos (Calluna)

wrzosiec (Erica)

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-13].
Crescent Bloom: Ericaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-03-13].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.

Bibliografia

Middleton, D.J. & Wilcock, C.C. (1990). A critical examination of the status of Pernettya Gaud. as a genus distinct from Gaultheria L. Edinburgh Journal of Botany 47: 291-301