Wspólnoty autonomiczne Hiszpanii - Polski Serwis Naukowy

Hiszpania jest podzielona na 17 wspólnot autonomicznych (hiszp. Comunidades Autónomas), które cieszą się dużą autonomią (głównie w kwestiach szkolnictwa, podatków itd.) Są to:

Andaluzja (Andalucía)

Aragonia (Aragón)

Asturia (Asturias)

Baleary (Islas Baleares, kat. Illes Balears)

Estremadura (Extremadura)

Galicia (Galicia, gal. Galicia)

Kantabria (Cantabria)

Kastylia-La Mancha (Castilla La Mancha)

Kastylia i León (Castilla y León)

Katalonia (Cataluña, kat. Catalunya, oksyt. Catalonha)

Kraj Basków (País Vasco, bask. Euskadi)

La Rioja (La Rioja)

Madryt (Madrid)

Murcja (Murcia)

Nawarra (Navarra, bask. Nafarroa)

Walencja (Valencia, kat. València)

Wyspy Kanaryjskie (Islas Canarias)

Podział na wspólnoty odzwierciedla związki historyczne (niektóre wspólnoty były niegdyś odrębnymi królestwami lub księstwami) i narodowościowo-językowe.

Estremadura (hiszp. Extremadura - z łac. [tereny] za [rzeką] Duero) jest autonomiczną wspólnotą w Hiszpanii. Składa się z prowincji Cáceres i Badajoz. Graniczy z Kastylią i Leónem, Kastylią-La Manchą i Andaluzją oraz Portugalią na zachodzie. Stolicą jest Mérida.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Oprócz tego hiszpańskie posiadłości w Afryce Północnej posiadają status miast autonomicznych (hiszp. Ciudad Autónoma), którym nie przysługują uprawnienia legislacyjne. Są to:

Ceuta (Ceuta)

Melilla (Melilla)

Utworzenie i zakres władzy

Mapa podziału administracyjnego Hiszpanii na wspólnoty autonomiczne i prowincje

Centralizacja, nacjonalizm i separatyzm odegrały ważną rolę w demokratyzacji Hiszpanii. Niestabilność państwa została wywołana właśnie przez te trzy czynniki. W 1978 partie polityczne, których dziełem była nowa hiszpańska konstytucja, potrzebowały kompromisu, który zapobiegnie, przynajmniej czasowo, ruchom nacjonalistyczym i separatystycznym. Nowa Hiszpania stała się krajem silnie zdecentralizowanym, a nowy podział terytorialny miał wiele wspólnego zarówno ze starym (utrzymano podział na prowincje), jak i z nowoczesnymi systemami administracji terytorialnej w państwach Europy Zachodniej (np. w RFN)

Nueva Planta powszechna skrócona wersja zbioru dekretów (Decretos de Nueva Planta), które wydawał Filip V Burbon jako nowy król Hiszpanii od 1707 (bitwa pod Almansą był druzgoczącym zwycięstwem jego zwolenników w Hiszpanii) do 1718 roku. Wszystkie te konstytucyjne zmiany miały na celu usprawnienie działania hiszpańskiego organizmu państwowego. Do dekretów należały min. decyzje o zniesieniu przywilejów jakimi cieszyła się Katalonia (min. posiadała odrębne Kortezy), o podzieleniu całego terytorium Hiszpanii na generalitety (generalidades), o zmianach w prawie cywilnym. Utworzono nowe władze naczelne powstał m.in. urząd Primero Secretario de Estado. Trzy pierwsze dekrety zostały wydane w latach 1716-1718, czwarty w 1718 r.

Kastylia-La Mancha (hiszp. Castilla-La Mancha) – wspólnota autonomiczna w środkowej Hiszpanii. W przeszłości wraz z Madrytem tworzyła region Nowa Kastylia (hiszp. Castilla la Nueva). Graniczy z Kastylią-León, Madrytem, Walencją, Murcją, Aragonią, Andaluzją i Estremadurą. Jest jednym z najsłabiej zaludnionych regionów Hiszpanii.

Wspólnoty autonomiczne mają znaczną władzę ustawodawczą i wykonawczą. Szerokość autonomii jest różna dla każdej wspólnoty. Określa ją statut autonomii (estatuto de autonomía). Statut podlega zatwierdzeniu kolejno w parlamencie wspólnoty, referendum wspólnotowym i ratyfikacji w każdej izbie Kortezów.

Araba (hiszp. Álava, bask. Araba) – prowincja w północnej Hiszpanii, współtworząca wspólnotę autonomiczną Kraju Basków, ze stolicą w Vitorii-Gasteiz. Liczba mieszkańców wynosi 309 635 (INE, 2008), powierzchnia 2963 km². Graniczy z prowincjami: Gipuzkoa/Guipúzcoa, Nawarra, La Rioja, Burgos, Bizkaia/Vizcaya.

Madryt, Wspólnota Madrytu (hiszp. Madrid, Comunidad de Madrid) to jeden z siedemnastu autonomicznych regionów Hiszpanii. Zajmuje powierzchnię 8028 km², a jego populacja wynosi ~6,3 mln. Jego stolicą jest Madryt. Inne większe miasta to Alcalá de Henares, Móstoles, San Lorenzo de El Escorial i Aranjuez.

Najszersze kompetencje posiadają: Katalonia, Kraj Basków, Galicia i Andaluzja. Na mocy konstytucji i przepisów przejściowych, wspólnoty te miały prawo do ustalenia szerszych uprawnień autonomicznych już w pierwszym statucie: trzy pierwsze z racji posiadania autonomii za czasów II republiki, zaś Andaluzja dzięki spełnieniu szeregu warunków określonych w konstytucji. Katalonia i Kraj Basków mają swoje własne, niezależne siły policyjne – Mossos d’Esquadra i Ertzaintza.

Nacjonalizm (z łac. natio – naród) - postawa społeczno-polityczna uznająca naród za najwyższe dobro w sferze polityki. Nacjonalizm uznaje sprawy własnego narodu za najważniejsze. Głosi solidarność wszystkich grup społecznych danego narodu.

Don Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo, w skrócie Francisco Franco y Bahamonde (ur. 4 grudnia 1892 w Ferrol , zm. 20 listopada 1975 w Madrycie) – hiszpański dyktator i wojskowy. Przywódca antyrepublikańskiego przewrotu (1936-1939), szef państwa Hiszpanii (hiszp. Jefe del Estado Español, 1936-1975), regent Królestwa Hiszpanii (1947-1975), premier rządu, głównodowodzący sił zbrojnych i przewodniczący organizacji politycznej – Falangi ("FET y JONS", od 1958 "Ruch Narodowy"), tytułowany Wodzem Antykomunistycznej Krucjaty (El Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad, El Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices).

Organy władzy wszystkich wspólnot muszą odpowiadać temu samemu schematowi określonemu w konstytucji:

zgromadzenie ustawodawcze (Asamblea Legislativa) sprawuje władzę ustawodawczą,

rada ministrów (Consejo de Gobierno) sprawuje funkcję wykonawczą i jest najwyższym organem reprezentacyjnym wspólnoty,

na czele rady ministrów stoi jej prezydent (Presidente del Consejo) wybierany przez zgromadzenie ustawodawcze i nominowany przez króla,

wyższy trybunał sprawiedliwości (Tribunal Superior de Justicia) stanowi najwyższą władzę sądowniczą wspólnoty.

Konstytucja Hiszpanii gwarantuje w artykule 2 „prawo regionów i narodowości do samostanowienia”. Wstępne założenie zakładało, że status autonomiczny otrzymają tylko regiony, które posiadały go bezpośrednio przed rządami Franco, tj. Katalonia i Galicja oraz 4 prowincje posiadające prawa lokalne (patrz niżej). Jednakże, gdy konstytucję jeszcze szkicowano, w Andaluzji podniosło się larum – ponad półtora miliona mieszkańców regionu 4 grudnia 1977 roku wyszło na ulice swoich miast, żądając przyznania autonomii również Andaluzji. Doprowadziło to do dopisania do konstytucji jeszcze dwóch artykułów: artykułu 143, który dał możliwość uzyskania podstawowej autonomii każdej prowincji lub grupie prowincji, oraz artykułu 151, który dał możliwość ustanowienia od początku szerszej autonomii, o ile spełnione zostaną określone warunki (skorzystała z tego wyłącznie Andaluzja, pozostałe wspólnoty mogły rozszerzyć swoje kompetencje dopiero po 5 latach w drodze zmiany pierwotnego statutu).

Walencja, Wspólnota Walencka (katal. Comunitat Valenciana, hiszp. Comunidad Valenciana) – wspólnota autonomiczna położona w południowo-wschodniej Hiszpanii ze stolicą w Walencji. W większości obejmuje historyczny region zwany Krajem Walencji (hiszp. País Valenciano), który jako Królestwo Walencji (katal. Regne de València) wraz z Katalonią, Aragonią i Balearami tworzył historyczną Koronę Aragońską. Od północy graniczy z Katalonią i Aragonią, od zachodu z Kastylią-La Manchą, od południa z Murcją.

Katalonia (kat. Catalunya [kətəˈɫuɲə], hiszp. Cataluña, oksytański Catalonha) – wspólnota autonomiczna Hiszpanii. W szerszym znaczeniu – region geograficzny i kraina historyczna na Półwyspie Iberyjskim z ośrodkiem kulturalnym i administracyjnym w Barcelonie.

Comunidades forales

Status dwóch wspólnot autonomicznych – Kraju Basków i Nawarry – określa się dokładnie mianem Comunidad Foral (co uwzględnia oficjalna nazwa Nawarry). Można to tłumaczyć jako wspólnota prawa lokalnego, od hiszpańskiego słowa fuero oznaczającego zbiór praw lokalnych nadawanych danemu terytorium przez króla.

Wyspy Kanaryjskie (hiszp. Islas Canarias, oficjalna nazwa jednostki administracyjnej Comunidad Autónoma de Canarias) – archipelag górzystych wysp pochodzenia wulkanicznego położonych na Oceanie Atlantyckim na północny zachód od wybrzeży Afryki. Wyspy te należą do Hiszpanii i tworzą dwie prowincje: Santa Cruz de Tenerife i Las Palmas de Gran Canaria.

La Rioja (czyt. la riocha; do 1980 Provincia de Logroño) to wspólnota autonomiczna i prowincja Hiszpanii bez dostępu do wybrzeża. Przepływają przez nią rzeki Ebro i rzeka Oja (río Oja), skąd La Rioja bierze swoją nazwę. Graniczy z krajem Basków i Nawarrą na północy, z Aragonią na wschodzie, i z Kastylią i Leonem na południu.

Termin ten nie występuje w konstytucji, jednak występuje w przepisach ją wprowadzających. Gwarantują one uznanie praw lokalnych w prowincjach, którym nie zostały one odebrane w czasach Nueva Planta i posiadały je jeszcze za czasów II republiki – w Nawarrze i 3 prowincjach Kraju Basków. W prowincjach Nawarra i Araba, w nagrodę za poparcie dla gen. Franco podczas wojny domowej, fueros zostały utrzymane również w czasach dyktatury.

Język hiszpański – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii i Ameryki hiszpańskojęzycznej) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii (zob. niżej).

Galicja - (gal.: Galiza hiszp.: Galicia) - wspólnota autonomiczna Hiszpanii. W szerszym znaczeniu – region geograficzny i kraina historyczna na Półwyspie Iberyjskim z ośrodkiem kulturalnym i administracyjnym w Santiago de Compostela.

Prawa lokalne obecnie są uregulowane w statutach autonomii. Cztery prowincje posiadające prawa lokalne miały prawo do natychmiastowego ustalenia szerszych granic autonomii bez dodatkowych warunków (patrz wyżej). Obecnie odrębność wspólnot prawa lokalnego jest głównie związana z prawem do ustalania w drodze negocjacji z rządem hiszpańskim tzw. umowy ekonomicznej (Concierto Económico), która określa udział obu stron w podatkach i wydatkach.

Nawarra (hiszp. Navarra, fr. Navarre, bask. Nafarroa) to kraina historyczna w zachodniej części Pirenejów na pograniczu Hiszpanii i Francji. Nawarra obejmuje część historycznego Kraju Basków. Pod zwierzchnictwem Nawarry znajdowała się niegdyś również część francuskiego departamentu Pyrénées-Atlantiques, obecnie znana jako Dolna Nawarra (fr. Basse-Navarre).

Kantabria (hiszp. Cantabria) – wspólnota autonomiczna w Hiszpanii zawierająca jedną prowincję o tej samej nazwie. Kantabria położona jest w północnej Hiszpanii nad Zatoką Biskajską.

Zobacz też

Lista hiszpańskich wspólnot autonomicznych według liczby ludności

Lista hiszpańskich wspólnot autonomicznych według powierzchni

prowincje

comarki