Wyhorlat - góry - Polski Serwis Naukowy

Wyhorlat jesienią

Wyhorlat (523.51; słow. Vihorlat, ukr. Вигорлят – Wyhorliat, rus. Выгорлат – Wyhorłat) – pasmo górskie we wschodniej Słowacji i na zachodnim Zakarpaciu, należące do Łańcucha Wyhorlacko-Gutyńskiego (Vihorlatsko-gutínska oblasť) w Wewnętrznych Karpatach Wschodnich.

Bieszczady Zachodnie (522.12) – rozciągają się od Przełęczy Użockiej (853 m n.p.m.) na wschodzie po Przełęcz Łupkowską (640 m n.p.m.) na zachodzie. Obszar ten w większości leży na terenie Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”. Charakterystyczny krajobraz Bieszczadów to równoległe, długie, ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód pasma górskie, których wysokość wzrasta z zachodu na wschód. Najwyższym szczytem Bieszczadów Zachodnich jest Tarnica (1346 m n.p.m.), najwybitniejszym – Wielka Rawka (523 m nad przeł. Beskid).

Łańcuch Wyhorlacko-Gutyński (523.5, słow. Vihorlatsko-gutínska oblasť, ukr. Вулканічний хребет - Wułkanicznyj chrebet) - makroregion fizycznogeograficzny w Wewnętrznych Karpatach Wschodnich.

Pasmo Wyhorlatu ma kształt nieregularnego łuku, usytuowanego na osi wschód-zachód i wygiętego na północ. Długość głównego grzbietu Wyhorlatu wynosi 53 km, szerokość pasma waha się od 2 do 11 km. Zachodni skraj Wyhorlatu stanowi niskie i krótkie pasmo Gór Humieńskich (Humenské vrchy). Na południu Wyhorlat raptownie opada w płaską i niską Nizinę Wschodniosłowacką. Ponieważ najwyższe szczyty Wyhorlatu przekraczają 1000 m n.p.m., a wyniesienie Niziny Wschodniosłowackiej, z której wyrastają, wynosi 250-300 m n.p.m., względna różnica wysokości sięga 800 m. Na północy doliny Laborca, Cirochy i Ublanki oddzielają Wyhorlat od Pogórza Ondawskiego i Gór Bukowskich (Bieszczadów Zachodnich). Wschodnią część Wyhorlatu stanowi oddzielony szeroką przełęczą masyw Popriečny na granicy słowacko-ukraińskiej. Wschodnią granicą Wyhorlatu jest dolina środkowego Użu, już na terenie Ukrainy Zakarpackiej.

Porúbka (słow. Porúbka, węg. Kisortovány) - wieś na Słowacji, w kraju preszowskim, powiat Humenné. Porúbka położona jest w historycznym kraju Zemplín. Znajduje się o 11 km od miasta Humenne, zamieszkana jest przez 281 Słowaków.

Cirocha (węg. Ciroka) – rzeka we wschodniej Słowacji, w dorzeczu Dunaju. Długość – 56,6 km, powierzchnia zlewni – 499 km². Przeciętny roczny przepływ mierzony w Sninie – 2,85 m³/s.

Ze względu na takie samo wulkaniczne pochodzenie do Wyhorlatu zalicza się niekiedy także położone jeszcze dalej na wschód pasmo Makowicy, nazywane przy takiej klasyfikacji Wschodnim Wyhorlatem.

Najwyższe szczyty Wyhorlatu to (z zachodu na wschód):

Krivoštianka (w Górach Humeńskich, 549 m)

Čierna (612 m)

Kyjov (821 m)

Rozdielňa (785 m)

Vihorlat (1076 m)

Motrogon (1018 m)

Sninský kameň (1005 m)

Nežabec (1023 m)

Fedkov (978 m)

Jaseňovský vrch (819 m)

Diel (892 m)

Veľka Vavrová (788 m)

Sokolovec (628 m)

Vetrová skala (w Popriečnym, na granicy słowacko-ukraińskiej, 1024 m)

Wyhorlat w całości leży w zlewni Laborca. Potoki spływające z północnych stoków (największe Luh, Savkov potok, Strihovský potok) wpadają do Cirochy, potoki i rzeczki z południowych stoków (największe Skalný potok, Ceremosna, Barlahov potok, Lysaka i Rybnička) – do Okny, dopływu Użu. Potoki ze wschodnich zboczy Popriečnego uchodzą do Użu. Wody z południowo-zachodniej części Wyhorlatu zasilają również leżące u jego stóp wielkie sztuczne jezioro Zemplínska šírava. Góry magazynują w sobie duże zasoby wody pitnej.

Zakarpacie (także Podkarpacie, Ruś Zakarpacka lub Podkarpacka, Ukraina Zakarpacka lub Podkarpacka; ukr. Закарпаття – Zakarpattia, węg. Kárpátalja, rum. Transcarpatia, cz. i słow. Podkarpatská Rus) – region historyczny w dzisiejszej zachodniej Ukrainie, na pograniczu Polski, Słowacji, Węgier i Rumunii. O jego odrębności decyduje przede wszystkim fakt, że jest to jedyny region na południe od Karpat zamieszkany przez ludność wschodniosłowiańską.

Klimat umiarkowany – rozległa strefa klimatyczna, dzieląca się na półkuli północnej na chłodniejszą północną i cieplejszą południową i na półkuli południowej na cieplejszą północną i chłodniejszą południową. Średnia roczna temperatura waha się od 0 °C do 10 °C, a opady atmosferyczne występują w różnych porach roku. Charakterystyczną formacją roślinną dla klimatu umiarkowanego w części chłodniejszej jest tajga, natomiast części cieplejszej lasy liściaste i mieszane (kraje Europy Środkowej i południowa, czasem też środkowa część Skandynawii). Pory roku są w tej strefie łatwo rozpoznawalne i wyznaczane przez przebieg temperatury (ciepła, wilgotna wiosna, ciepłe, zazwyczaj suche lato, chłodna, wilgotna jesień i zima z niewykluczonymi opadami śniegu).

Podobnie jak pozostałe pasma górskie Wewnętrznych Karpat Wschodnich, pasmo Wyhorlatu jest pochodzenia wulkanicznego, przy czym jest najmłodszym pasmem wulkanicznym w granicach Słowacji. Góry powstały w dwóch etapach aktywności wulkanicznej: pod koniec trzeciorzędu – około 17 mln lat temu i na początku czwartorzędu – około 9 mln lat temu. W pierwszej fazie powstał m.in. szczyt Kyjov, w drugiej – najwyższe szczyty: Vihorlat, Veľká Trestia, Motrogon, Scob, Veža. Odpowiednio do swego pochodzenia Wyhorlat jest zbudowany ze skał wulkanicznych – zwięzłych andezytów i sypkich tufów. W toku późniejszych ruchów tektonicznych pasmo najprawdopodobniej zostało znacznie obniżone, a w każdym razie utwory wulkaniczne uległy silnemu zniszczeniu. Do zniszczenia i obniżenia wierzchowiny Wyhorlatu przyczyniła się również erozja i liczne osuwiska gruntu.

Laborec (węg. Laborcza) – rzeka we wschodniej Słowacji, należąca do dorzecza Dunaju. Długość - 129 km. Powierzchnia zlewni - 4522,5 km². Przeciętny roczny przepływ u ujścia - 54,5 m³.

Klon jawor, jawor, klon jaworowy (Acer pseudoplatanus L.) – gatunek drzewa z rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae). Występuje naturalnie w środkowej Europie i północnym Kaukazie, poza tym zawleczony.

Klimat Wyhorlatu jest umiarkowany, a w wyższych partiach – chłodny górski. W roku jest 100-140 dni z pokrywą śnieżną.

Wyhorlat jest porośnięty mieszanymi lasami o bardzo urozmaiconym składzie gatunkowym. Część lasów w wyżej położonych partiach gór zachowała charakter pierwotnej puszczy, natomiast na niższych wysokościach i w pobliżu siedzib ludzkich, w tzw. lasach gospodarczych, zaintrodukowano wiele gatunków nie należących do pierwotnej flory Wyhorlatu, np. świerk. Pierwotna roślinność leśna układała się piętrowo: na wysokościach 300-500 m n.p.m. lasy bukowe i dębowe, na wysokościach od 500 do 800 m n.p.m. – niemal wyłącznie lasy bukowe, powyżej 800 m n.p.m. wzrasta udział lipy, jodły, jesionu i jawora. Podobnie urozmaicone jest życie zwierzęce – występują nawet duże drapieżniki, takie jak rysie, wilki i niedźwiedzie.

Pogórze Ondawskie (513.72; słow. Ondavská vrchovina) - mezoregion geograficzny we wschodniej Słowacji, w Beskidach Środkowych, na południe od granicznego grzbietu Karpat.

Jesion (Fraxinus L.) – rodzaj roślin z rodziny oliwkowatych (Oleaceae), który obejmuje ok. 60 gatunków drzew i krzewów. Występuje w umiarkowanej strefie półkuli północnej.

Osobliwością Wyhorlatu są górskie jeziorka. Najsłynniejsze z nich to Veľké Vihorlatské jazero, zwane "Morskim Okiem" (618 m) i Malé Vihorlatské jazero ("Małe Morskie Oko", 727 m) w kotlinie między masywami Motrogonu i Nežabca. Kolejne jeziorka, z których najbardziej znany jest Kotlík (850 m n.p.m.), leżą na północ od Motrogonu. Na północnych stokach leżą zanikające jeziorka Podstavka i Hypkania.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Jerzy Aleksander Kondracki (ur. 1 listopada 1908 w Warszawie, zm. 13 kwietnia 1998 koło Villach w Austrii) – polski geograf, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, autor najbardziej znanej regionalizacji fizycznogeograficznej Polski.

Od 1973 przyrodę najwyższych partii Wyhorlatu chroni zespół rezerwatów Chránená krajinná oblasť Vihorlat (4383 ha).

Teren Wyhorlatu nie jest zasiedlony. Skupiska ludzkie znajdują się natomiast w okalających go dolinach Cirochy (Snina, Stakčin) i Laborca (Humenné). Tereny te były i są wykorzystywane przez człowieka przede wszystkim w gospodarce leśnej – do pozyskiwania drewna i produktów leśnych (stąd powstały lasy gospodarcze). Gospodarcze wykorzystanie lasów w XVIII i w XIX wieku doprowadziło do wyczerpania się zasobów drewna w łatwiej dostępnych miejscach gór.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny niedźwiedziowatych. Sierść niedźwiedzia brunatnego jest, jak sama nazwa wskazuje, ciemnobrązowa, choć niektóre jego podgatunki mogą mieć futro jaśniejsze. Niedźwiedź jest potężnie umięśniony i bardzo silny. W pozycji wyprostowanej mierzy - w zależności od płci - od 1,8 m do 3 m. Waga poszczególnych osobników waha się od 200 do 800 kg. Niedźwiedzica wydaje na świat co dwa lata dwoje-troje niedźwiadków. Ciąża trwa około 8 miesięcy. Poród następuje zwykle między grudniem a lutym. Niedźwiedź żyje średnio 20-25 lat. W niewoli jednak może osiągnąć wiek 40 lat. Jest wszystkożerny: żywi się nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, jajami ptaków, chętnie zjada miód, poluje także na zwierzynę leśną, łowi też ryby. Żyje w puszczach, w tajdze, w zalesionych rejonach górzystych. Zamieszkuje północną Europę i Azję. Obecnie żyje na świecie około 200 tysięcy niedźwiedzi brunatnych.

Na początku XIX wieku na północno-zachodnich stokach Snińskiego Kamienia odkryto złoża rudy żelaza, które zaczęto wydobywać metodą odkrywkową. Przetapiano je w małych hutach w miejscowościach Zemplínske Hámre i Remetské Hámre. Złoża wyczerpały się na początku XX wieku. Wydobycia zaprzestano w 1904.

Świerk (Picea A. Dietr.) – rodzaj wiecznie zielonych drzew z rodziny sosnowatych (Pinaceae), który obejmuje około 35 gatunków. Występuje na obszarach chłodnych i umiarkowanych półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Picea rubra A. Dietrich.

Język rusiński (w Polsce posiadający nazwę urzędową język łemkowski; zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami), mieszkających na Ukrainie Zakarpackiej, we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), na Węgrzech i w Rumunii. Język rusiński jest bliski odmianie języka ukraińskiego używanego od XVIII w. przez Rusnaków w Wojwodinie (Serbia) i w Chorwacji,[2] a od początku XX w. też w Kanadzie i USA. Dobrze skodyfikowany tylko w byłej Jugosławii.

Obecnie Wyhorlat rozwija turystykę i sport. Wyciągi narciarskie znajdują się w miejscowościach Porúbka, Koromla, Snina, Petrovce, Podhorod i Inovce.

Źródła

Krystyna Jawecka (red.) Mapa przeglądowa Europy. Czechosłowacja. Skala 1:1000 000, PPWK Warszawa-Wrocław 1983

Jerzy Kondracki Karpaty, wydanie drugie poprawione, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989, ISBN 83-02-04067-3

Mária Fábryová, Juraj Kordováner (red.) Vihorlatské vrchy. Zemplínska šírava. 1:50 000. Turistická mapa. 2. vydanie, VKÚ, š.p., Harmanec 1999, ISBN 80-8042-138-2