Wymiana ludności między Grecją i Turcją

Mapa etniczna Turcji 1911

Podział Anatolii i Tracji wg Traktatu z Sevres.

Terytorium Turcji i planowany Kurdystan(ciemnocytrynowy) Tereny oddane:

Armenii

Grecji

Francji

Bozca (gr. Τένεδος, Tenedos) – wyspa turecka na Morzu Egejskim, w pobliżu wejścia do cieśniny Dardanele i wyspy Gökçe. Ludność to ok. 2350 osób. Główne gałęzie przemysłu to rybołówstwo i turystyka. Znana jest z winorośli, wina i czerwonych maków.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Wielkiej Brytanii Ponadto obszary zaznaczone liniami pionowymi – strefy wpływów:

Włoch

Francji

Wielkiej Brytanii

Zdemilitaryzowana międzynarodowa strefa kontroli cieśnin Linią ciągłą zaznaczony zrewidowany traktatem w Lozannie 1923 przebieg granic Turcji

Ostateczne granice Turcji ustalone traktatem w Lozannie (1923).Zaznaczono strefy zdemilitaryzowane.

Wymiana ludności pomiędzy Grecją i Turcją – przesiedlenia obejmujące ponad 2 mln osób wynikłe z zapisów Traktatu z Lozanny, podpisanego 24 lipca 1923 roku przez Imperium brytyjskie, Francję, Włochy, Japonię, Grecję, Rumunię oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców z jednej strony a Republikę Turecką z drugiej strony.

Morze Egejskie (gr. Aigaion Pelagos, łac. Mare Aegeum) – morze we wschodniej części Morza Śródziemnego, położone między Półwyspem Bałkańskim, Azją Mniejszą a wyspami Kretą, Karpathos i Rodos. Poprzez cieśninę Dardanele łączy się z Morzem Marmara i Morzem Czarnym, a przez Kanał Koryncki z Morzem Jońskim. Linia brzegowa tego morza jest doskonale rozwinięta (liczne półwyspy i zatoki), a powierzchnię wodną urozmaicają liczne wyspy (archipelagi Cykladów, Dodekanezu, Sporadów Północnych, pojedyncze wyspy: Eubea, Chios, Lemnos, Lesbos, Samotraka, Imroz i inne). Dodatkowo wyróżniono więc trzy akweny: Morze Trackie na północy, Morze Mirtejskie i Kreteńskie na południu. Morze Egejskie podzielone jest między Grecję i Turcję.

İsmail Enver (ur. 22 listopada 1881 w Stambule, zm. 4 sierpnia 1922 w Tadżykistanie) - polityk turecki i wojskowy, znany powszechnie pod imieniem Enver Pasza (tur. Enver Paşa). Przywódca rewolucji Młodych Turków. Głównodowodzący armii tureckiej w czasie I wojny światowej.

Traktat w Lozannie zrewidował postanowienia Traktatu z Sèvres z 10 sierpnia 1920, sprowadzające się w praktyce do rozbioru terytorium Imperium Osmańskiego, w tym etnicznych ziem tureckich, umiędzynarodowienia Konstantynopola (Stambułu), cieśnin Bosfor i Dardanele i ograniczenia suwerennej władzy Turcji do części Anatolii. Traktat z Sevres spotkał się z czynnym oporem Turków, którzy faktycznie obalili sułtanat i ustanowili republikę ze stolicą w Ankarze, gdzie Mustafa Kemal Atatürk zwołał 23 kwietnia 1920 Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji – pierwszy w historii parlament turecki, a następnie zbrojnie przeciwstawili się armii greckiej, która podjęła ofensywę do centrum Anatolii próbując wymusić realizację postanowień traktatu z Sevres. W bitwie nad rzeką Sakarya armia grecka została pokonana i odrzucona na wybrzeże przez Turków. W konsekwencji traktat z Sèvres stał się martwą literą. W ramach wymiany ludności przesiedlono do Turcji od 500 – 800 tys. ludzi, a do Grecji ok. 1,5 mln. (głównie z rejonów wybrzeża Morza Egejskiego (Jonia), wybrzeża Morza Czarnego (Pont), Tracji wschodniej oraz Kapadocji).

Tracja (gr. Θρᾴκη, Thraki, łac. Thracia, bułg. Тракия, Trakija, tur. Trakya). Historycznie: starożytna kraina położona między dolnym Dunajem, Morzem Czarnym, Morzem Egejskim i rzeką Strymon (Struma). Obecnie region geograficzny na pograniczu Bułgarii (Tracja Północna), Grecji (Tracja Zachodnia) i Turcji (Tracja Wschodnia).

Jonia – kraina w starożytności położona w centralnej części wybrzeża Azji Mniejszej, między rzekami Hermos a Meander. Zasiedlona przez Greków, głównie Jonów z Attyki i Peloponezu. Od północy graniczyła z Eolią, od wschodu z Lidią, od południa z Karią. Do Jonii zaliczano również przybrzeżne wyspy, z największymi miastami Chios i Samos.

Traktat zakończył wojnę grecko-turecką i ustabilizował sytuację w regionie. W latach 1915 – 1918 pod pretekstem obrony kraju w północno-wschodniej Turcji, w rejonie działań wojennych pomiędzy armiami turecką i rosyjską doszło do masowych przesiedleń, pogromów i rzezi ormiańskich i greckich mieszkańców regionu Pont. Po przegranej Turcji i jej sojuszników w I wojnie światowej i wycofaniu wojsk rosyjskich z obszaru Pontu doszło do planowej i wyjątkowo okrutnej eksterminacji nie-Turków.

Ahmed Dżemal, znany powszechnie jako Dżemal Pasza ( ur. 6 maja 1872 w Mitylene, zm. 21 lipca 1922 w Tbilisi), oficer turecki, wybitny przedstawiciel ruchu młodotureckiego, członek triumwiratu Trzech Paszów ( obok Enwera Paszy i Talaata Paszy).

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W latach 1915 – 1924 spośród około 700.000 Greków zamieszkujących Pont, życie w masowych egzekucjach, masakrach, marszach śmieci i tzw. batalionach pracy utraciło około 300.000 ludzi w tym kobiet, dzieci i starców. Próby samoobrony i walki partyzanckiej podejmowane przez kilkanaście oddziałów tzw. antartes były krwawo tłumione przez wojska tureckie.

Imperium brytyjskie – potoczne określenie Wielkiej Brytanii i Irlandii wraz z koloniami i innymi terytoriami zależnymi monarchii brytyjskiej, które łącznie stanowiły jedno z największych imperium w dziejach ludzkości. Od 1876 r. także nazwa własna jako Imperium Brytyjskie, gdy królowa Wiktoria przyjęła tytuł cesarzowej Indii. Na początku XX wieku imperium było zamieszkane przez ok. 400-500 mln ludzi (liczba ta była zmienna), co stanowiło blisko 1/4 populacji świata. W 1922 r., Imperium Brytyjskie osiągnęło rozmiar 36,6 milionów km², stając się największym państwem w historii ludzkości (około jednej czwartej powierzchni świata). Imperium brytyjskie tworzyło się przez około 300 lat w wyniku ekspansji handlowej, działalności osadniczej lub podbojów monarchii brytyjskiej. Jego tereny były porozrzucane po wszystkich kontynentach świata, przez co uzyskało miano imperium nigdy niezachodzącego słońca. Największe czasy świetności tego mocarstwa przypadały na ostatnią dekadę XIX oraz na początek XX wieku.

Pont – kraina historyczna w północno-wschodniej Azji Mniejszej, nadmorska część Kapadocji, w starożytności niezależne królestwo, a następnie prowincja rzymska.

Po podpisaniu traktatu z Lozanny, wobec skali wzajemnej nienawiści pomiędzy chrześcijanami, a Turkami w regionie i w konsekwencji praktycznej niemożności zgodnego pokojowego współżycia obu społeczności etnicznych w ramach jednego państwa (Grecji lub Turcji) zadecydowano o masowym przesiedleniu ludności cywilnej, obu wielkich religii, z terenów etnicznie mieszanych na terytorium państwa etnicznego. Wymiana ludności nie była dokonywana według kryterium narodowego czy językowego. Podstawowy wyznacznik stanowiło wyznanie. I tak z Grecji wysiedlono nie tylko ludność tureckojęzyczną ale także niektórych innych muzułmanów w tym: wyznających islam Cyganów, pewną część Pomaków, Albańczyków oraz Megalorumunów. Natomiast z Turcji wysiedlono niemal wszystkich prawosławnych chrześcijan bez względu na to czy posługiwali się oni językiem greckim, tureckim, czy innym. Z obligatoryjności wymiany wyłączono okręg Konstantynopola i wysp Imbros i Tenedos w Turcji, gdy w greckiej Tracji Zachodniej mogła pozostać miejscowa społeczność muzułmańska, składająca się z Turków i Pomaków. W Turcji pozostała też muzułmańska część Pontów, zamieszkujących okolice Trapezuntu. Grupa ta, islamizowana poczynając od XVIIw, do dziś używa pontyjskiej formy języka greckiego i przyjaźnie odnosi się do greckiej diaspory, także wywodzącej sie z Pontu.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Wymiana ludności zazwyczaj odbywała się w sposób pokojowy, stopniowo i trwała do 1930 r. Liga Narodów zorganizowała także aktywizację ekonomiczną okolic objętych wymianami ludności. W ten sposób dopomożono także ludności, która opuściła swe ojczyzny jeszcze w trakcie trwania wojen bałkańskich. Aktywizacją ekonomiczną łagodzono także napięcia, pomiędzy repatriantami, a ludnością miejscową. Urzędnicy Ligi Narodów, a za nimi greccy historycy mówią wręcz o przejściu części Bałkanów, objętej wymianami ludności, prosto z realiów XVII wieku, do szybkiego rozwoju i XX wieku.

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (skr. "Królestwo SHS"; serb.-chorw. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) – państwo europejskie powstałe 1 grudnia 1918 po zakończeniu I wojny światowej i po rozpadzie Austro-Węgier. W obiegu nieoficjalnym nazywane "Jugosławią" - krajem południowych Słowian. W 1929 formalnie przemianowane na Jugosławię.

Meglenorumuni (meglenorum. Vlashi, gr. Βλαχομογλενίτες - Vlachomoglenítes) - wołoska grupa etniczna zamieszkująca pierwotnie kotlinę Meglena w środkowej Macedonii (na pograniczu dzisiejszej Grecji i Republiki Macedonii), obecnie również Rumunię. Liczebność (szacunkowa) - 12 do 20 tys. osób.

Wymiana ludności pomiędzy Turcją a Grecją w konsekwencji traktatu z Lozanny były pierwszą w historii nowoczesnej operacją tego typu. Na modelu określonym w Lozannie i z podobnych motywów oparta była wymiana ludności w Europie Środkowo-Wschodniej po II wojnie światowej. Powojenny trybunał sądził Enwera Paszę (jednego z trzech głównych przywódców młodoturków) i skazał go zaocznie na śmierć za przestępstwa dotyczące masakr ludności w Armenii. Skazano również ministra sprawiedliwości Ibrahima Beya. Ahmed Dżemal został zamordowany przez ormiańskiego zamachowca w Tbilisi, zaś trzeci z triumwiratu młodoturków – Talaat Pasza zbiegł z Turcji w końcu 1918 i zginął w Berlinie w roku 1921 również w zamachu z ręki ormiańskiego emigranta. Władze Turcji do dzisiaj (rok 2008) nie uznają wydarzeń z lat 1915 – 1924 za ludobójstwo.

Kurdystan – górzysta kraina w południowo-zachodniej Azji zamieszkana przez Kurdów. Terytorium Kurdystanu jest podzielone między następujące państwa:

Parlament - w państwach o demokratycznych systemach władzy, jest to najwyższy organ przedstawicielski, a jednocześnie zasadniczy organ władzy ustawodawczej.

Źródła

The Pontian Question in the United Nations – Michalis Charalambidis, Published by Pontian Society of Thessaloniki <<Euxinos Leschi>> 2004
Pod rządami półksiężyca – Grzegorz Kucharczyk
http://greek-genocide.org/
http://may19.net/

Linki zewnętrzne

Strona poświęcona ludobójstwu na pontyjskich Grekach

Treaty of Lausanne (ang.). W: The World War I Document Archive [on-line]. [dostęp 28 listopada 2009 r.].

Agreement respecting the Reciprocal Restitution of Interned Civilians and the Exchange of Prisoners of War, signed at Lausanne, January 30, 1923. (ang.). W: League of Nations – Treaty Series [on-line]. 1925. [dostęp 28 listopada 2009 r.].

Przypisy

Bardziej precyzyjna mapa, oparta o dane z 1918 roku autorstwa Georgiosa Sotiriadisa, profesora historii Uniwersytetu Ateńskiego, źródło: “An Ethnological Map Illustrating Hellenism In The Balkan Peninsula And Asia Minor”, London: Edward Stanford, LTD. 12, 13, 14 Long Acre, W.C.2. 1918. Nie obejmuje centralnej i wschodniej Turcji.
Trację Wschodnią po Morze Czarne z Adrianopolem i półwyspem Gallipoli otrzymała Grecja. Uzyskała ona również prawo do okupacji i administracji rejonu Smyrny (obecnie Izmir), z obowiązkiem dopuszczenia tam lokalnego parlamentu, który po pięciu latach miałby się wypowiedzieć o dalszej przynależności tego terytorium.Zachodnia i południowa Anatolia została podzielona na dwie strefy wpływów: włoską i francuską. Na wschodzie Anatolii, od Morza Czarnego po jezioro Van i granicę perską, miała się rozciągać niezależna Armenia, a na południe od niej autonomiczny Kurdystan.Bardzo rozległa strefa cieśnin po stronie europejskiej i azjatyckiej miała ulec ścisłej demilitaryzacji.
Formalne zniesienie sułtanatu nastąpiło w 1922
John Hope Simpson. The Work of the Greek Refugee Settlement Commission. „Journal of the Royal Institute of International Affairs”. 8, s. 583–604, listopad 1929 (ang.). ; Εμείς οι Έλληνες, wyd.: Σκαϊ Βιβλίο 2008.