Wysiedlenie Ukraińców z RP do ZSRR 1944-1946

Pierwsza strona układu polsko-ukraińskiego

Ostatnia strona układu polsko-ukraińskiego

Mapa pochodzi z lat 60. XX w. i przedstawia interpretację danych spisu powszechnego 1931.

Wysiedlenie Ukraińców z RP do ZSRR 1944-1946 – akcja masowych przesiedleń przeprowadzona w oparciu o kryterium etniczne na polsko-ukraińskim pograniczu narodowościowym w latach 1944 - 1946. Nie jest tożsama z akcją Wisła.

Josyf Kocyłowski OSBM (ukr. Кир Йосафат Коциловський, ur. 3 marca 1876 w Pakoszówce, zm. 17 listopada 1947 w obozie w Czapajiwce koło Kijowa) - greckokatolicki biskup przemyski, męczennik. Błogosławiony Kościoła katolickiego.
Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.

Dnia 9 września 1944 PKWN zawarł łącznie trzy umowy międzynarodowe tzw. Układy republikańskie z trzema republikami radzieckimi: Białoruską, Ukraińską i Litewską. Pełna nazwa tych umów, na przykładzie układu polsko-ukraińskiego to: Układ pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Układ dotyczył m.in. przesiedlenia ludności ukraińskiej z terytorium Polski do USRR i obywateli polskich z terytorium USRR do Polski. Z polskiej strony podpisał ją przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski, z ukraińskiej przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR Nikita Chruszczow. Dawała ona podstawę do wysiedlenia osób narodowości ukraińskiej, białoruskiej, rosyjskiej i rusińskiej z Polski do USRR, oraz przesiedlenie w nowe granice Polski Polaków i Żydów, którzy do 17 września 1939 byli obywatelami polskimi.

Włodawa to miasto i gmina w północno-wschodniej części województwa lubelskiego, w środkowo-wschodniej Polsce, w powiecie włodawskim; położone na obszarze Garbu Włodawskiego, nad Włodawką i Bugiem przy granicy z Białorusią. Włodawa leży na Południowym Podlasiu, Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim i Polesiu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa chełmskiego. Według danych z 4 grudnia 2009 2 miasto miało 13 918 mieszkańców (Urząd miasta).
Lesko (do 1931 – Lisko) – miasto w woj. podkarpackim, stolica powiatu, siedziba gminy Lesko. Położone nad Sanem na obszarze Gór Sanocko-Turczańskich. W latach 1972-75 Lesko było siedzibą powiatu bieszczadzkiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.

Szczegółową interpretację układu zawierała tajna instrukcja wykonawcza, przekazana rządowi polskiemu 22 września 1944 przez przedstawiciela ZSRR przy PKWN - gen. Nikołaja Bułganina.

Przedstawicielami głównymi rządu polskiego do spraw ewakuacji ludności ukraińskiej z Polski byli: Konsul Rogalski (do 30 kwietnia 1945) oraz Józef Bednarz (od 1 maja 1945 do 11 marca 1947). Pełnomocnikami głównymi rządu USRR byli Mykoła Pidhornyj ( Nikołaj Podgorny) (późniejszy przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR) i M. Romaszczenko (od 1 stycznia 1946).

Układy republikańskie, to nazwa zbiorowa obejmująca łącznie trzy umowy międzynarodowe zawarte w 1944 r. przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego z trzema republikami radzieckimi: Białoruską, Ukraińską i Litewską. Na mocy tych układów dokonano repatriacji osób narodowości polskiej i żydowskiej a posiadających polskie obywatelstwo z obszarów wschodnich Polski międzywojennej, które po II wojnie światowej weszły w skład ZSRR. Ludność litewską, białoruską, a przede wszystkim ukraińską repatriowano do odpowiednich republik radzieckich.
Jarosław Staruch, (Iaroslav Starukh, ukr. Ярослав Старух) ps. Stiah, Stoiar, Iarlan, h (ur. 17 listopada 1910 w Bereźnicy Wyżnej, zm. 17 września 1947 pod Lubaczowem) - ukraiński działacz nacjonalistyczny, absolwent Wydziału Prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie.

Organizacja

Strona sowiecka wyznaczyła Głównego Pełnomocnika, a polska - Głównego Przedstawiciela. Ich siedzibą był Lublin. Do pomocy wyznaczono im po dwóch zastępców, oraz pełnomocników i przedstawicieli rejonowych, ekspertów i pomocniczy personel techniczny.

Na miejsce urzędowania pełnomocników i przedstawicieli rejonowych wyznaczono:

Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) - formacja wojskowa, część Wojska Polskiego, odrębny rodzaj wojsk powołany do ochrony granic Polski. Liczebność formacji osiągała nawet do 20 tysięcy żołnierzy. Pierwszym dowódcą WOP był płk Gwidon Czerwiński, ostatnim gen. dyw. Feliks Stramik.
Chełm (ukr., ros. Холм – Chołm) – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce. Znajduje się na południowy wschód od Lublina, na północ od Zamościa oraz na południe od Białej Podlaskiej, w odległości 25 km od granicy z Ukrainą. Leży nad rzeką Uherką, lewym dopływem Bugu.

po stronie polskiej - Włodawę, Chełm, Zamość, Krasnystaw, Biłgoraj, Hrubieszów, Lubaczów, Jarosław, Przemyśl, Lesko

po stronie sowieckiej - Małą Włodawkę, Łyczków, Przewóz, Uściług, Sokal, Parchacz, Rawę Ruską, Krakowiec, Medykę, Niżankowice, Laskowiec, Ustianową.

Po obu stronach zastrzeżono sobie możliwość utworzenia punktów również w innych miejscach.

Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) – specjalna formacja wojskowa, podporządkowana z uwagi na cele działań ministrowi bezpieczeństwa publicznego (1945-1954) a następnie ministrowi spraw wewnętrznych, powołana uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 25 maja 1945 roku dla walki z podziemiem niepodległościowym oraz zbrojnymi organizacjami ukraińskimi (UPA) i niemieckimi (Werwolf).
Krasnystaw (przed 1918 niekiedy Krasnostaw) - miasto w województwie lubelskim, w powiecie krasnostawskim, nad rzeką Wieprz, na terenie Działów Grabowieckich i Wyniosłości Giełczewskiej. Leży ono u ujścia rzeki Żółkiewki do Wieprza.

I etap repatriacji

Obszar objęty akcją to teren województw rzeszowskiego, lubelskiego i krakowskiego. Podzielono go na 15 rejonów, w każdym działała osobna tzw. "komisja polsko-ukraińska". Zajmowały się ono zbieraniem zgłoszeń do wyjazdu, przygotowywaniem list przesiedleńców i kart ewakuacyjnych, szacowaniem i opisywaniem mienia, organizowaniem transportu.

"Ukraineraktion" (pol. "Akcja ukraińska") – niemiecki plan osiedlania ludności narodowości ukraińskiej w ramach wysiedleń z Zamojszczyzny, których Niemcy i Ukraińcy dokonywali podczas akcji wysiedleńczych i pacyfikacyjnych na Zamojszczyźnie w Generalnym Gubernatorstwie w okresie od 15 stycznia do końca marca 1943 r., w ramach Generalnego Planu Wschodniego.
Nikołaj Aleksandrowicz Bułganin, ros. Николай Александрович Булганин (ur. 11 czerwca 1885 w Niżnym Nowgorodzie, zm. 24 lutego 1975 w Moskwie) – radziecki wojskowy, działacz partyjny i polityk, uczestnik rewolucji październikowej, Marszałek Związku Radzieckiego (26 listopada 1958 zdegradowany do stopnia generała-pułkownika), minister sił zbrojnych ZSRR (1947–1949), minister obrony ZSRR (1953–1955), prezes Banku Państwowego ZSRR (1938–1940), członek Komitetu Centralnego KPZR i Biura Politycznego KC KPZR, premier RFSRR (1937–1938), wicepremier (1938–1940) i premier ZSRR (1955–1958).

Komisje współpracowały z lokalną administracją terenową oraz Państwowym Urzędem Repatriacyjnym. Ponieważ nie zdawano sobie sprawy, o jaką liczbę osób może chodzić, w końcu 1944 przeprowadzono spis. Kryteria spisu nie były jasno sformułowane, generalnie utożsamiano narodowość z wyznaniem. Wykazał on istnienie mniejszości ukraińskiej liczącej około 500 tysięcy osób. Władze uznały ten rachunek za przesadzony.

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny - jeden z kanonicznych Kościołów prawosławnych, obejmujący swoją jurysdykcją wszystkie parafie prawosławne na terenie Polski. W dyptychu lokalnych autokefalicznych cerkwi prawosławnych wymieniany na miejscu 12 dwunastym wg dyptychu greckiego, a na miejscu 13 wg dyptychu rosyjskiego. Spowodowane jest to różnymi terminami nadania autokefalii przez Konstantynopol i Moskwę. Według danych GUS, Kościół liczy 506,8 tys. wiernych i jest drugim pod względem liczebności Kościołem w Polsce. Opiece tego kościoła podlegają także prawosławni z Brazylii.
Przełęcz Łupkowska – przełęcz na wysokości 640 m n.p.m. oddzielająca Beskid Niski od Bieszczadów, a jednocześnie Karpaty Zachodnie od Wschodnich. Przełęcz leży na granicy Polski ze Słowacją. Pod przełęczą znajduje się tunel o długości 642 metrów.

Umowy z Ukrainą i Białorusią przewidywały, iż od 15 września do 15 października 1944 roku przeprowadzona zostanie rejestracja chcących się przesiedlić, a sama operacja transferu potrwa od 15 października 1944 do 1 lutego 1945, co okazało się zupełnie nierealne.

Zachętami do wyjazdu miało być zwolnienie od wszystkich podatków i opłat ubezpieczeniowych i anulowanie wszystkich zaległych płatności. Obiecywano, że za pozostawione mienie i zasiewy (które zostały opisane) w nowym miejscu otrzyma się ekwiwalent, jak również gwarantowano otrzymanie ziemi (do 15 ha) w nowym miejscu.

Lubaczów (ukr. Любачів, ros. Любачев) – miasto i gmina w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, położone na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, u ujścia rzeczki Sołotwy do Lubaczówki, blisko granicy państwa z Ukrainą.
Obywatelstwo – więź prawna łącząca jednostkę (osobę fizyczną) z państwem, na mocy której jednostka ma określone prawa i obowiązki wobec państwa, a państwo – analogicznie – ma obowiązki i prawa wobec jednostki. Określenie spraw związanych z obywatelstwem, a w szczególności sposobów jego nabycia i ewentualnie także utraty, należy do samego państwa – jest to jego kompetencja wyłączna. Istnieją także regulacje prawa międzynarodowego dotyczące spraw związanych z obywatelstwem, a w szczególności unikania sytuacji bezpaństwowości i wielokrotnego obywatelstwa.

Dla opornych przewidziano inne bodźce: ludność ukraińską wyłączono z reformy rolnej PKWN, zlikwidowano szkolnictwo ukraińskie, odmówiono uznania Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej , a działalność Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego znacznie ograniczono.

Pomimo tych bodźców ludność ukraińska niezbyt chętnie decydowała się na wyjazd. Do połowy 1945 (do kiedy to stosowano zasadę dobrowolności) wyjechało około 80 tysięcy osób.

Międzyrzecze (ukr. Межиріччя, dawn. Parchacz) – wieś na Ukrainie, w rejonie sokalskim obwodu lwowskiego, nad Ratą. Wieś liczy około 1100 mieszkańców.
Przemyśl (ukr. Перемишль, ros. Перемышль, niem. Prömsel, czes. Přemyšl, łac. Praemislia) – miasto w województwie podkarpackim nad Sanem, liczące 66 389 mieszkańców (XII 2009), co czyni je drugim pod względem ludności miastem województwa podkarpackiego.

W związku ze słabym odzewem władze zdecydowały się na rozmowy. 24 lipca 1945 zorganizowano spotkanie przedstawicieli rządu polskiego z kilkunastoma przedstawicielami ludności ukraińskiej (J. Konstantynowicz, M. Korolko, P. Dudka, W. Wojtowicz, J. Czolij, I. Wizeruk, A. Nazarewicz, J. Maślak i inni), powołanymi osobiście przez premiera Edwarda Osóbkę-Morawskiego. Delegaci ukraińscy oświadczyli, że:

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).
Czaszyn – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Zagórz, nad rzeką Osława, na Pogórzu Bukowskim. Przysiółek Czaszyna stanowi wieś Brzozowiec. W Czaszynie działa drużyna Ochotniczej Straży Pożarnej, drużyna piłki nożnej LKS Czaszyn. Obecnie w Czaszynie budowany jest nowy kościół. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.Wieś leży przy linii kolejowej Zagórz – Łupków, która dalej prowadzi na Słowację oraz przy drodze wojewódzkiej nr 892 Zagórz – Komańcza

nie zamierzają opuszczać ziem zamieszkiwanych od wieków

są obywatelami polskimi i oczekują traktowania zgodnego z Konstytucją RP

domagają się równości w dostępie do reformy rolnej

domagają się swobód religijnych

domagają się otwarcia szkół z ukraińskim językiem nauczania

domagają się zezwolenia na reaktywację ukraińskiego ruchu spółdzielczego

proszą o zgodę na założenie ukraińskiej partii demokratycznej

proszą o amnestię dla "przestępców politycznych".

Rząd zobowiązał się do realizacji większości postulatów po zakończeniu akcji.

Grupa Operacyjna "Rzeszów" (GO "Rzeszów") - doraźnie zorganizowany związek operacyjny Wojska Polskiego, powołany rozkazem dowódcy OW nr 5 gen. Prus-Więckowskiego z dnia 5 kwietnia 1946.
Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (ukr. Організація Українських Націоналістів, OUN) - ukraińska nacjonalistyczna organizacja polityczno-wojskowa, dążąca do zbudowania niepodległego państwa Ukrainy na ziemiach wchodzących w skład II Rzeczypospolitej i ZSRR. W konsekwencji przyjętych założeń programowych - antypolska , antysemicka, antysowiecka i antykomunistyczna.

I etap repatriacji trwał od 15 października do 31 grudnia 1944. W tym czasie wyjechało z Polski 19 899 Ukraińców (5035 rodzin), w tym 4025 osób z powiatu chełmskiego, 3902 osoby z powiatu hrubieszowskiego, 3380 osób z powiatu tomaszowskiego i 1862 osoby z powiatu zamojskiego. Byli to głównie mieszkańcy wsi spalonych wiosną i latem 1944 przez polskie oddziały partyzanckie.

Nikołaj Wiktorowicz Podgorny (ros. Николай Викторович Подгорный, ur. 18 lutego 1903 w miejscowości Karłowka koło Połtawy na Ukrainie, zm. 11 stycznia 1983 w Moskwie) - radziecki polityk. W latach 1966-1977 członek Biura Politycznego Komitetu Centralnego KPZR i przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR.
Biłgoraj (starorus. Бeлгорай, ukr. Білго́рай, jid. בילגוריי) – miasto i gmina w południowo-wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu biłgorajskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)