Wyspy Galapagos - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy wysp w Ekwadorze. Zapoznaj się również z: Galapagos - powieść Vonneguta oraz Turtle Islands - wyspy w Sierra Leone.

Zdjęcie satelitarne Wysp Galapagos

Wyspy Galápagos, Wyspy Żółwie (nazwa urzędowa: hiszp. Archipiélago de Colón, czyli Archipelag Kolumba) - archipelag wysp pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 960 km na zachód od wybrzeża Ameryki Południowej. Wyspy należą do Ekwadoru, a ich powierzchnia wynosi 7,8 tys. km².

Legwan galapagoski, legwan z Galapagos, legwan lądowy, konolof (Conolophus subcristatus) – gatunek dużej jaszczurki z rodziny legwanowatych (Iguanidae). Oprócz gatunku Conolophus subcristatus występującego na 6 wyspach archipelagu Galapagos wyróżnia się dwa inne gatunki z rodzaju Conolophus – Conolophus pallidus, występujący tylko na wyspie Santa Fé oraz Conolophus marthae, endemiczny dla wyspy Isabela. Analizy morfologiczne i genetyczne sugerują, że niektóre populacje legwana galapagoskiego mogą zasługiwać na status odrębnych gatunków.
Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkulach południowej oraz północnej i zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Od północy, przez Przesmyk Panamski, graniczy z Ameryką Północną. Oba te kontynenty nazywane są też przez Europejczyków Nowym Światem.

Galapagos i teoria ewolucji

Galapagos rozsławił przede wszystkim Karol Darwin, a właściwie teoria ewolucji, do której podparcia niejednokrotnie wykorzystywano zjawiska przyrodnicze zaobserwowane na archipelagu. Sam Darwin jednak, do sformułowania teorii posłużył się przede wszystkim obserwacjami doboru sztucznego gołębi. Tak więc błędem (powszechnym) jest twierdzenie, że oparł teorię ewolucji na obserwacjach tzw. zięb Darwina, tym bardziej, że w procesie zbierania okazów wrzucił je wszystkie do jednego worka, nie zaznaczając nawet z jakiej wyspy pochodzą.

Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości - lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2009) 890 obiektów w 148 krajach, w tym 689 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 176 przyrodniczego (P) i 25 mieszanych (K, P). W sprawie wpisania danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 roku. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje.
Nielot - ptak, który wtórnie w wyniku ewolucji utracił zdolność lotu (z powodu braku zagrożeń ze strony drapieżników lub obrania innej strategi przetrwania). Obecnie istnieje około czterdziestu gatunków nielotnych ptaków. W trakcie ewolucji niezdolność do lotu pojawiała się u ptaków wielokrotnie i dotyczyła zarówno gatunków wodnych jak i lądowych. Jest to więc sztuczna, polifiletyczna grupa ptaków.

Opis archipelagu

Mapa wysp

Widok na wyspę Bartolomé

Archipelag składa się z 19 wysp oraz towarzyszących im wysepek i skał o łącznej powierzchni 7 994 km² rozrzuconych na obszarze 59,5 tys. km².

Najstarsze lądy mają około 4 milionów lat, a najmłodsze są jeszcze w procesie tworzenia. Wyspy Galápagos to jeden z najbardziej aktywnych obszarów wulkanicznych na świecie. Wyspy te narodziły się z morza i nigdy nie miały połączenia z kontynentem. Początkowo była to jedna duża wyspa, która z czasem, w wyniku ruchów tektonicznych, rozpadła się na mniejsze. Archipelag jest zamieszkany przez około 18 500 osób (2001).

Park Narodowy Galapagos (Parque Nacional Galápagos) – park narodowy utworzony w roku 1934, na terenie należącego do Ekwadoru archipelagu wysp Galapagos na Oceanie Spokojnym. Zajmuje powierzchnię 6938 km².
Głuptaki, głuptakowate (Sulidae) − rodzina ptaków z rzędu głuptakowych. Obejmuje gatunki oceaniczne zamieszkujące wybrzeża wszystkich kontynentów poza Antarktydą.

Archipelag był znany pod wieloma nazwami, np. Las Encantadas (Zaczarowane Wyspy). Nazwę tę nadał im w połowie XVI w. kapitan Diego de Rivandeira, gdyż sądził, że dryfują po morzu. Pierwszą mapę wysp wyrysował pirat Ambrose Cowley w 1684 i tam ponadawał poszczególnym wyspom nazwy od nazwisk kilku swoich piratów albo nazwami rodów po angielskich szlachcicach, którzy pomogli piratom. Hiszpańska nazwa "Archipelago de Galápagos" albo "Islas Galápagos" pochodzi od słowa "galápago" (oznaczającego w archaicznym hiszpańskim siodło, którego kształt przypominała skorupa (karapaks) jednego z żyjacych na wyspach gatunków żółwi (por. polskie "galop" i hiszpańskie "galope")) i wiąże się z zamieszkującymi wyspy żółwiami słoniowymi, jednymi z największych żółwi na świecie.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Rybitwa brunatna (Anous stolidus) – gatunek średniego ptaka morskiego z rodziny mew. Zamieszkuje wyspy. Niektóre populacje rybitw są wędrowne. Raz w roku opuszczają ląd, gdzie mieszkają, kierując się najczęściej na południe. Inne populacje przez cały rok pozostają w pobliżu swych kolonii. W Polsce nie występuje.

Inne, choć znacznie mniej popularne nazwy to "Archipelago de Colon" - nadana w 400. rocznicę odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba oraz "Archipelago de Ecuador", nadana po przyłączeniu do Ekwadoru w 1832 roku.

Historia

Galápagos został odkryty przypadkiem 10 marca 1535 r. Biskup Panamy Tomás de Berlanga wybrał się w podróż statkiem do Peru, by załatwić spór między Francisco Pizarro, a jego porucznikami, jaki rozgorzał po podboju Inków. Płynąc w niedalekiej odległości od brzegów był już bliski celu żeglugi, gdy nagle wiatr ucichł. Statek biskupa podryfował unoszony silnym prądem morskim na pełny Pacyfik. Zaczęło brakować wody pitnej, a nie zanosiło się na deszcz, gdy oczom załogi wyłoniły się nad widnokręgiem z oceanu wysokie szczyty Galápagos.

UNESCO (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization; Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury; łac. unesco – łączę się w jedno) – organizacja wyspecjalizowana ONZ, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię.
Francisco Pizarro (ur. 16 marca 1478 w Trujillo, zm. 26 czerwca 1541 w Limie) – hiszpański konkwistador, który podbił imperium Inków, a także założył miasto Lima, współczesną stolicę Peru. Historycy twierdzą, że prawdopodobnie do końca życia był analfabetą.

Z tej niezwykłej podróży biskup napisał sprawozdanie do króla Karola V. Opisał w nim wielkie żółwie, legwany i ptaki. Zwrócił uwagę, że zwierzęta te nie czują lęku przed człowiekiem. Narzekał na brak wody, przez co większość wysp pozostała niezamieszkana do dzisiaj.

Biskup umieścił cztery wyspy, które zobaczył, gdzieś przy pierwszym stopniu szerokości na południe od równika, co było bliskie prawdy. Na tej podstawie wyspy zostały umieszczone na mapie opublikowanej w 1574 i nazwane Isolas de Galápagos. Odkrycie nie zainteresowało jednak ani hiszpańskich konkwistadorów, ani angielskich czy holenderskich kapitanów statków pirackich, którzy odwiedzali wyspy tylko po to, aby znaleźć wodę i zapasy żywności.

Flaming różowy (Phoenicopterus roseus) - gatunek dużego ptaka brodzącego z rodziny flamingów (Phoenicopteridae). Najbardziej rozpowszechniony gatunek flaminga - zamieszkujący wyspowo Afrykę, baseny mórz Śródziemnego i Czarnego, a także w Azji Środkowej, na Bliskim Wschodzie oraz w Indiach i na Cejlonie. Do Polski zalatuje wyjątkowo; część obserwowanych ptaków zapewne pochodzi z niewoli.
Mewy (Laridae) - rodzina ptaków z rzędu siewkowych. Polska nazwa pochodzi od niemieckiego Möwe. Obejmuje gatunki wodne (mewy, rybitwy i brzytwodzioby) zamieszkujące cały świat.

Wyspy były wykorzystywane jako wielki magazyn mięsa i wody przez marynarzy, wielorybników i łowców fok. Wielorybnictwo było bardzo dochodowym interesem w pierwszej połowie XIX wieku, co spowodowało zdziesiątkowanie nie tylko wielorybów, ale też olbrzymich żółwi z Galapagos.

Prawdziwy rozgłos Wyspy Galapagos uzyskały w XIX w. dzięki wyprawie Karola Darwina. Badania endemicznej i niezmienionej przez ewolucję fauny archipelagu przyczyniły się do sformułowania teorii ewolucji i wydania pracy o pochodzeniu gatunków i doborze naturalnym.

Wieloryb – potoczna nazwa niektórych ssaków z rzędu waleni o większych rozmiarach. Wieloryby są największymi zwierzętami zamieszkującymi Ziemię. Od wieków poławiane dla mięsa, a przede wszystkim dla tłuszczu i spermacetu. Wieloryby, w odróżnieniu od ryb, mają płetwy poziome, a nie pionowe, dzięki czemu szybciej pływają.
Faetony – rząd Phaethontiformes i rodzina Phaethontidae z podgromady ptaków nowoczesnych Neornithes. Obejmuje gatunki oceaniczne, zamieszkujące oceany całego świata w strefie ciepłych klimatów. Ptaki te charakteryzują się następującymi cechami:

W roku 1832 Wyspy Żółwie zostały przyłączone do Ekwadoru i z tej okazji nadano im nazwę "Archipelago de Ecuador".

Podczas II wojny światowej, ze względu na strategiczne położenie w pobliżu Kanału Panamskiego, rząd Ekwadoru zezwolił USA założyć bazy morskie US Navy na wyspach Hood i Południowa Seymour. W latach 1946-1959 wyspy były siedzibą karnej kolonii.

Najnowsza historia Wysp Żółwich rozpoczęła się w 1959 roku, gdy powstał Park Narodowy Galapagos. W 1998 roku powstał z kolei Rezerwat Morski Galápagos chroniący wody okalające wyspy. Od 1978 roku wyspy znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Żółw zielony, żółw jadalny (Chelonia mydas) – gatunek gada z rodziny żółwi morskich. Nazwa żółw zielony pochodzi od koloru ich tkanki tłuszczowej. Często spotyka się go na pełnym morzu w stadach.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Klimat

Występują tu dwie pory roku: sucha (trwająca od lipca do grudnia) i deszczowa (trwająca od stycznia do czerwca). Wpływ zimnego Prądu Peruwiańskiego powoduje, że mimo położenia wysp na równiku panuje tu klimat równikowy chłodny i suchy. Temperatura powietrza rzadko przekracza 27 °C w ciągu dnia.

Zięby Darwina (Geospizinae) – grupa kilkunastu niewielkich, bardzo podobnych do siebie gatunków ptaków odkrytych przez Karola Darwina podczas wyprawy HMS Beagle. Początkowo zaliczono je jako podrodzinę Geospizinae z rodziny ziarnojadów (Fringillidae) z rzędu wróblowych. Później rodzaje uprzednio do niej zaliczane zaklasyfikowano do rodziny trznadlowatych (Emberizidae), w podrodzinie trznadli (Emberizinae)[1]. Obecnie wszystkie zięby Darwina zaliczane są do tanagr (Thraupidae)[2]. Nazwa zięby Darwina zachowała się jako potoczne określenie tej grupy gatunków ptaków śpiewających, które wywodzą się od wspólnego przodka przybyłego przed wiekami na Wyspy Galapagos i które na skutek radiacji adaptacyjnej przystosowały się do różnych nisz ekologicznych.
Wyspa wulkaniczna - wyspa, która powstała przez wynurzenie się wzniesienia wulkanicznego ponad powierzchnię morza. Wyspy takie występują zwłaszcza w łukach wyspowych za strefą subdukcji lub w miejscach, gdzie pod skorupą ziemską znajdują się plamy gorąca. Są to wystające ponad powierzchnię wody fragmenty podwodnych wulkanów, np. Hawaje.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)