Wyzwolenie Częstochowy 16-17 stycznia 1945 roku – jedno ze starć Armii Czerwonej ze znajdującym się w odwrocie niemieckim Wehrmachtem, prowadzone w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej.

Niemieckie przygotowania

Już latem 1944 roku Oberkommando der Wehrmacht wydało rozkaz przygotowania Częstochowy, jako miasta o położeniu strategicznym, do roli punktu oporu Wehrmachtu do ostatniego żołnierza. Rozpoczęto wówczas fortyfikowanie Częstochowy i jej okolic; prace nadzorowała Organizacja Todta, która przygotowała w pasie 10-25 km na wschód od miasta system umocnień i okopów przeciwczołgowych mający szerokość 400 m. Na ulicach wlotowych do Częstochowy wzniesiono barykady przeciwczołgowe z kamienia zbrojonego a sąsiadujące z nimi budynki uzbrojono w gniazda karabinów maszynowych. W okolicach obecnej al. Armii Krajowej zbudowane zostały uzbrojone magazyny, stanowiące zaplecze 4 Armii Pancernej. Pod koniec 1944 roku w Częstochowie stacjonowało 5180 żołnierzy Wermachtu oraz 4280 żołnierzy rekrutowanych z byłych jeńców radzieckich i ochotników z krajów bałtyckich.

Sowiecka ofensywa nad Pilicą

Częstochowę wyzwalać miały oddziały należące do 5 Armii Gwardii, 9 i 14 Gwardyjska Dywizja Piechoty. Wobec szybkich postępów wojsk sowieckich w operacji wiślańsko-odrzańskiej Niemcy nie zdążyli obsadzić przygotowanych umocnień, siły przewidziane do tego celu zostały rozbite albo były w drodze z głębi Rzeszy. 15 stycznia 14 DP napotkała jednak silny opór, Niemcy siłami 68 i 304 Dywizji Piechoty zdołali przejść do lokalnej kontrofensywy. Dopiero wieczorem siły sowieckie odzyskały inicjatywę, zdobyły Szczekociny, zabezpieczyły przeprawy na Pilicy i dotarły do Secemina.

O świcie 16 stycznia dowodzona przez majora Siemiona Chochriakowa grupa czołgów 54 Brygady Pancernej wyruszyła ku wyznaczonej przeprawie na Pilicy, jednostkę wzmocniono żołnierzami desantu z 2 batalionu 23 Brygady Piechoty Zmotoryzowanej Gwardii kapitana Nikołaja Goriuszkina. Batalion piechoty zmotoryzowanej liczył ok. 400 żołnierzy, pułk artylerii pancernej posiadał 21 dział samobieżnych, zaś batalion czołgów liczył 21 maszyn T-34/85. W Świętej Annie doszło do starcia z nieliczną załogą niemiecką, wpartą przez Luftwaffe i artylerię. Sam 2. batalion 54. Brygady Pancernej Chochriakowa wyruszył ze wsi przed nalotem, który zadał taborom i piechocie duże straty, Chochriakow nie wiedział więc, że porusza się bez wsparcia dwóch batalionów czołgowych.

Na pierwszy poważniejszy opór niemiecki Sowieci natknęli się w Mstowie, radzieccy czołgiści rozbili jednak oddziały hitlerowskie, wyzwalając miejscowość i udając się w kierunku Częstochowy, do której dotarli po południu. Z opóźnieniem pozostałe siły brygady, złożone z 1 i 3 batalionu czołgów, obeszły miasto od południa i północy, zajmując stanowiska na zachodnim skraju, co odcięło Niemcom drogę odwrotu.