Wzór pań mężnych - Polski Serwis Naukowy

Wzór pań mężnych – cykl kobiecych wzorów osobowych (wizerunków) Jana Kochanowskiego pisanych prozą, opublikowanych po raz pierwszy po śmierci poety na przełomie 1585 i 1586 r.

Autor opisał sześć postaci kobiecych: biblijną Ewę, Chiomarę, Arystoklię, Kammę, Timoklię i Mikkę. W opowieści o stworzeniu Ewy przywołał Dialog wtóry o miłości Leona Hebrajczyka, w którym autor dowodził, iż zawartą w Uczcie Platona historię o androgynii filozof zaczerpnął z Biblii. Kochanowski nie opowiedział się jednoznacznie za takim stanowiskiem: W czym jeśli mu wiara ma być dana albo nie, sądzić o tym nie jest rzecz naszego przedsięwzięcia teraźniejszego. Zastrzeżenie pojawiło się dlatego, że autor dążył do tego, aby opowieści zawarte we wzorach osobowych cechowały się faktograficzną dokładnością i zgodnością z historią.

Uczta, Sympozjon (gr. Συμπόσιον Sympósion) – dialog Platona zaliczany najczęściej do średniego okresu jego twórczości (powstał prawdopodobnie pomiędzy 384 a 372 r. p.n.e.), o konstrukcji ramowej. Głównym tematem dialogu jest miłość (eros). Obok Państwa uważany jest za jedno ze szczytowych osiągnięć literackich Platona. Istnieje także dialog Ksenofonta o tym samym tytule, poruszający ten sam temat i rozgrywający się w tych samych okolicznościach.

Lista dzieł Jana Kochanowskiego obejmuje kilkaset utworów, w znacznej części wierszowanych, pisanych w języku polskim i po łacinie. Poeta czarnoleski jest autorem: 301 fraszek, 59 pieśni (w tym Pieśni świętojańskiej o Sobótce, składającej się z 12 wierszy), wierszowanych tragedii Odprawa posłów greckich i niedokończonej Alcestis męża od śmierci zastąpiła, przekładu 150 psalmów (wydanych w zbiorze Psałterz Dawidowy) oraz 7 psalmów opublikowanych jako Siedm psalmów pokutnych, cyklu wzorów osobowych Wzór pań mężnych, poematu heroikomicznego Szachy, poematu satyryczno-politycznego Satyr albo Dziki mąż, licznych epicediów i epitalamiów, hodoeporikonu Jezda do Moskwy, cyklu Trenów poświęconych zmarłej córce, poematu Zuzanna i Proporzec albo hołd pruski, anegdot i facecji (Apoftegmata), listu poetyckiego Marszałek, przekładu fragmentu księgi III Iliady Homera (Monomachija Parysowa z Menelausem), traktatów Ortographia polska i O Czechu i Lechu historyja naganiona oraz prozatorskiego dialogu Wróżki.

Rozpoczynanie cyklu opowieścią o Ewie było celowe, miało bowiem podkreślać szlachetność pochodzenia kobiet (nie jest tak jako Jadam z gliny ulepiona). Taki punkt widzenia podzielali także inni twórcy renesansowi, szlachetne pochodzenie podkreślał np. Maciej Wirzbięta w swoim przekładzie O ślachetności płci niewieściej Henryka Korneliusza Agryppy z 1575 r.

Adam (hebr. אדם; arab. آدم - "człowiek" / "mężczyzna)", dosł. "czerwony", od koloru ziemi, z której został ulepiony) i Ewa (hebr. חוה Chawa - "budząca życie"; arab. حواء Hawwaa) – według relacji biblijnych, zawartych w Księdze Rodzaju, pierwsi ludzie. Biblijna historia została rozbudowana w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej. Tę samą historię powtarza tradycja manichejska; wzbogacona o dodatkowe elementy została też zawarta w Koranie.

Jan Kochanowski (ur. 1530 w Sycynie koło Zwolenia, zm. 22 sierpnia 1584 w Lublinie) – poeta polski epoki renesansu, sekretarz królewski. Był przedstawicielem filozofii eklektycznej – stoicyzmu, epikureizmu, renesansowego neoplatonizmu i głębokiej wiary w Boga, łącząc tradycję antyku i chrześcijaństwa.

Wizerunki Chiomari, Kammy, Timoklii i Mikki nawiązują do Gynoikon aretai (Cnoty kobiet) Plutarcha. Historie te łączy przedstawienie kobiet cnotliwych, wysoko ceniących honor, nieobawiających się śmierci, mszczących zniewagi i zbrodnie dokonane na ich mężach. Wyjątkiem w tym zbiorze jest opowieść o Aristoklii, będąca nawiązaniem do innego tekstu Plutarcha – Erotikai diogeseis. W odróżnieniu od pozostałych opowiada o "złej" (zgubnej w skutkach) miłości.

Henryk Korneliusz Agrippa (niem.Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim) (ur. 14 września 1486 w Kolonii, zm. w Grenoble 18 lutego 1535) – mag, okultysta, astrolog, alchemik i filozof.

Platon (gr. Πλάτων, Plátōn, ur. 427 p.n.e. prawdopodobnie w Atenach (według niektórych świadectw na wyspie Eginie), zm. 347 p.n.e. w Atenach) (inne źródła podają, że żył 428-348 p.n.e.) – grecki filozof. Był twórcą systemu filozoficznego zwanego obecnie idealizmem platońskim.

Wzorów pań mężnych Kochanowski nie ukończył za życia, wydał je po śmierci drukarz i przyjaciel poety Jan Januszowski na przełomie lat 1585/1586 w zbiorze zatytułowanym Jan Kochanowski. Prawdopodobnie te sześć historii było początkiem większego zbioru wizerunków, których jednak Kochanowski nie zdążył ukończyć. O zainteresowaniu poety starożytnymi wizerunkami idealnych wzorów osobowych świadczą m.in. trzy zachowane wizerunki słynnych kobiet: Na obraz Lukrecyjej, Na obraz Klelijej i Na mężną Telezyllę.

Jan Januszowski (do 1588 Jan Łazarzowic), h. Rola , (ur. 1550 w Krakowie, zm. 30 listopada 1613) – sekretarz królewski Zygmunta Augusta, poseł króla Stefana Batorego, drukarz, tłumacz, pisarz duchowny; właściciel Drukarni Łazarzowej (w l. 1577–1603) prowadził ; architypograf królewski i kościelny, współtwórca drukarni Akademii Zamojskiej; wydawca dzieł; literackich, naukowych, muzycznych; projektodawca polskiej ortografii.

Styl utworów nie był oceniany wysoko przez badaczy literatury; wskazywali oni na fakt, iż lepszy w warstwie językowej oraz pełniejszy przekład wzorów osobowych Plutarcha dokonał brat poety, Mikołaj Kochanowski. Z oceną tą nie zgodził się prof. Wacław Walecki, według którego należy docenić zwięzłość stylu we Wzorach.

Przypisy

↑ Janusz Pelc: Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 570. ISBN 83-01-13133-0.
↑ Janusz Pelc: Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 571. ISBN 83-01-13133-0.
Piśmiennictwo staropolskie: hasła osobowe A-M. oprac. zespół pod kierunkiem Romana Pollaka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1964, s. 341.
Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 329. ISBN 83-01-11766-4.

Zobacz też

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Wzoru pań mężnych

lista dzieł Jana Kochanowskiego