Wzgórza Dalkowskie - Polski Serwis Naukowy

Wzgórza Dalkowskie – mezoregion fizycznogeograficzny (318.42) w południowo-zachodniej Polsce.

Lokalizacja

Wzgórza Dalkowskie, położone są w południowo-zachodniej Polsce, w północno-środkowej części Wału Trzebnickiego pomiędzy doliną Bobru a Obniżeniem Ścinawskim, na obszarze północno-zachodniej części województwa dolnośląskiego i południowo-wschodniej części województwa lubuskiego. Około 30 km na północ od Legnicy. W centralnej części obniżenia położona jest miejscowość Dalków. Od północy wzgórza graniczą z Obniżeniem Nowosolskim, od północnego wschodu z Pradoliną Głogowską, od wschodu z Obniżeniem Ścinawskim, od południa i południowego zachodu z Wysoczyzną Lubińską, Równiną Szprotawską i Borami Dolnośląskimi (Bory Szprotawskie), a od zachodu oddzielone są doliną rzeki Bóbr od Wzniesień Żarskich.

Las mieszany – siedliskowy typ lasu występujący na nizinach i zajmujący na terenie Polski ok. 10,5% powierzchni siedlisk leśnych, głównie żyźniejsze gleby typu skrytobielicowego lub brunatnego: piaski gliniaste oraz gliny spiaszczone. Dla siedliska lasu mieszanego głównymi gatunkami drzew są: dąb, buk, sosna, świerk, jodła, modrzew, brzoza.

Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).

Charakterystyka

Jest to pasmo wzgórz morenowych, stanowiące jednostkę makroregionu Wału Trzebnickiego, w kształcie prostokąta, o powierzchni około 1 200 km² rozciągające się łukowo od Nowogrodu Bobrzańskiego na zachodzie, do Chobieni na wschodzie, na długości 100 km, przy szerokości 10-12 km., jest wysoczyzną położoną na wysokości od 90 do 230 m n.p.m., poprzecinaną wąwozami ułożonymi południkowo, która stanowiąc podjednostką Wału Trzebnickiego jest terenem o podobnym charakterze. Cechuje się asymetrią poprzeczną, Odra płynie po północno-wschodniej stronie wzgórz. Północna część wzgórz ma charakter rolniczy pokryta łąkami i polami uprawnymi. Południową część w większości zajmują tereny leśne. Najwyższym wzniesieniem wzgórz Dalkowskich jest wzniesienie Ustronie – 230 m n.p.m. położone koło Jerzmanowej. Jest to obszar jednolity pod względem geograficznym, przyrodniczym i kulturowym, posiadający wysokie walory przyrodnicze. Na obszarze wzgórz położone są cztery rezerwaty przyrody: "Buczyna Jakubowska", "Uroczysko Obiszów", "Annabrzeskie Wąwozy", "Dalkowskie Jary", „Dąbrowa Brzeźnicka”, oraz Obszar Chronionego Krajobrazu "Wzgórza Dalkowskie", Zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Grodowiec", liczne użytki ekologiczne, pomniki przyrody oraz walory kulturowe: kościoły, pałace, zamki, parki podworskie, sanktuarium maryjne, grodziska Dziadoszan.

Nowa Sól (niem. Neusalz an der Oder) - miasto i gmina w województwie lubuskim, w powiecie nowosolskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zielonogórskiego, podobnie jak przy poprzednim podziale administracyjnym, przed rokiem 1975. Wraz z Zieloną Górą i Sulechowem tworzy Lubuskie Trójmiasto.

Szprotawa (niem. Sprotte) – rzeka w zachodniej Polsce, prawy dopływ Bobru o długości 57,5 km i powierzchni dorzecza 870 km². Płynie przez Równinę Szprotawską w województwie dolnośląskim i lubuskim.

W skład jednostki geograficznej mezoregionu Wzgórz Dalkowskich wchodzą cztery mniejsze mikroregiony:

Równina Brzeźnicy stanowiąca zachodnią część wysoczyzny o średniej wysokości około 120-130 m n.p.m.

Wzgórza Kożuchowskie jest to północno-zachodnia część wzgórz którą stanowi morena o max. wysokości do 197 m n.p.m.

Grzbiet Dalkowski stanowi północna część wzgórz o wysokości 230 m n.p.m.

Wzgórza Polkowickie stanowią południową część wzgórz o max. wysokości 224 m n.p.m.

Rzeźba

Rzeźba terenu wzgórz jest w największej części efektem zlodowaceń bałtyckiego i środkowopolskiego. Wzgórza Dalkowskie są malowniczą pozostałością działalności lodowca stanowią ciąg wzniesień, których średnia wysokość sięga 197 m. Rzeźba terenu jest bardzo urozmaicona. Wzgórza opadają bardziej stromo w kierunku ku północy w stronę Pradoliny Głogowskiej, a łagodniej na południe do Równiny Szprotawskiej i Wysoczyzny Lubińskiej. Forma wału zarysowuje się wyraźnie w części środkowej, gdzie występuje kulminacja 230m, w kierunku zachodnim i wschodnim wzniesienia obniżają się i stają się bardziej płaskie. Liczne pagórki i grzbiety często bez nazw poprzecinane są szerokimi dolinami.

Rezerwat przyrody Annabrzeskie Wąwozy – rezerwat przyrody, w południowo-zachodniej Polsce na Wzgórzach Dalkowskich na terenie nadleśnictwa Szprotawa, województwo lubuskie, Powiat nowosolski, gmina Bytom Odrzański.

Jeleń – zwyczajowa nazwa kilku rodzajów zwierząt z rodziny jeleniowatych. Mianem tym określa się gatunki należące do rodzajów: Cervus, Blastocerus, Ozotoceros, Odocoileus i inne. W Polsce mianem tym określa się jelenia szlachetnego.

Krajobraz

Krajobraz wzgórz tworzą ukształtowane formy geomorficzne wzgórz o stromych zboczach żłobione siecią wąwozów. Ukształtowanie terenu faliste, krajobraz na południe od Głogowa ożywiony jest przez ciągnące się łukiem morenowe wzgórza dochodzące do 230 m n.p.m. Koło Dalkowa wzgórza osiągają najwyższą wysokość dochodzącą do 230 m n.p.m. Krajobrazowi wzgórz dodają uroku źródliska i strumienie z śródleśnymi oczkami wodnymi, stanowiącymi pozostałość po dawnych stawach paciorkowych.

Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z otoczaków o średnicy większej niż 2 mm – nawet do kilku cm. (W budownictwie żwirem nazywane jest kruszywo naturalne o frakcji do 80 mm.)

Wał Trzebnicki (318.4) – pas wzniesień (wał) morenowych ukształtowany w okresie zlodowacenia środkowopolskiego. Rozciąga się od Ostrowa Wielkopolskiego na wschodzie po Łęknicę na zachodzie. Ogranicza od północy Nizinę Śląską.

Ważniejsze wzniesienia

Do piękniejszych wzniesień Dalkowskich Wzgórz, z których roztaczają się malownicze widoki należą: Bonowska Góra – 229 m n.p.m., Dalkowskie Wzgórza – 230 m n.p.m., Góra św. Anny – 175 m n.p.m.

Powstanie

Wzgórza są częścią pasa wzniesień moren czołowych Wału Trzebnickiego, których powstanie wiąże się z młodszą fazą zlodowacenia środkowopolskiego, kiedy lądolód zatrzymał się na krawędzi linii stadiału warty, czoło lodowca naniosło zwały moren końcowych i spiętrzył swym naciskiem ilaste podłoże. Na skutek nacisku lądolodu osady starsze trzeciorzędowe w części stropowej utworzyły wysoki wał, który zatrzymał nasunięcie lądolodu i włączony został w strefę tzw. glacitektonicznych zaburzeń moren końcowych. Na południowym przedpolu wału powstały wówczas piaszczyste stożki wód roztopowych zwane sandrami.

Województwo lubuskie – jedno z 16 województw w Polsce. Powstało w 1999 roku z większości terytoriów dawnych województw gorzowskiego i zielonogórskiego oraz niewielkiej części leszczyńskiego. Składają się na nie ziemie kilku historycznych krain – ziemi lubuskiej, Dolnego Śląska, Nowej Marchii, Wielkopolski, Łużyc.

Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Budowa

Wzgórza Dalkowskie są częścią tzw. Gór Kocich, a chronologicznie należą do starszego zlodowacenia stanowiącego morenę czołową stadiału trzebnickiego. Zbudowane są z zaburzonych utworów trzeciorzedowych i czwartorzędowych. Ich budulcem są piaski, iły i żwiry. Miąższość utworów czwartorzędu jest zróżnicowana i wynosi od 0-30 m, lokalnie przekraczając 40 m. Na południowym przedpolu wału występują piaszczyste stożki.

Morena: 1. Materiał skalny składający się z przemieszanych frakcji różnej wielkości (bloki skalne, głazy, żwiry, piaski, pyły), gliny, transportowanych i osadzanych przez lodowiec, pochodzących głównie z niszczenia jego podłoża, ze zboczy wznoszących się ponad powierzchnię lodowca jak również przynoszonych przez lawiny i wiatr.

Bory Dolnośląskie dawniej Puszcza Dolna - mezoregion fizycznogeograficzny (317.74) utworzony przez największy w Polsce zwarty kompleks leśny o powierzchni ok. 1650 km².

Ludność

Okolice wzgórz zamieszkuje ludność napływowa, po wojnie przybyli tu ludzie z centralnej Polski, przymusowi polscy wysiedleńcy z Kresów oraz ludzie powracający z emigracji. Większość ludności zamieszkuje w środowisku wiejskim.

Klimat

Obszar wzgórz należy do strefy umiarkowanej klimatycznie, leży w pasie przejściowym klimatu ciepłego morskiego do ciepłego kontynentalnego. Najkorzystniejsze warunki termiczne występują na najbardziej płaskich terenach wysoczyzny. Klimat jest łagodny, o ciepłej i łagodnej zimie stosunkowo ciepłym okresie letnim. Średnie temperatury dobowe wynoszą, w zaokrągleniu: stycznia – +1C, lipca – +18 C roczna – +8 C. Opady atmosferyczne w skali rocznej wynoszą około 732 mm, a w okresie letnim około 550 mm. Przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie. Okres wegetacyjny trwa około 220 dni.

Chronologia – nauka o mierzeniu czasu, kolejności następowania po sobie wydarzeń, zjawisk, a także oznaczenie wydarzenia, zjawiska wg przyjętego podziału czasu. Nazwa pochodzi od greckich słów chronos (czas) i logos (słowo, nauka). Jest to kolejność chronologiczna.

Wzgórza morenowe – naturalne wzniesienia terenu, o niewielkich wysokościach i łagodnych zboczach. W Polsce występują głównie na pojezierzach jako efekt działalności lodowca. W Polsce najwyższym wzniesieniem morenowym jest Wieżyca na Pomorzu.

Hydrografia

Wzgórza Dalkowskie należą do zlewiska Morza Bałtyckiego, położone są w dorzeczu Odry. Największą rzeką jest Rudna lewostronny dopływy Odry. Wody z północno-wschodnich zboczy wzgórz odprowadza kilka niedużych cieków, m.in. Czarna – dopływ rzeki Rudnej, Kanał Głogowski, Rzuchowska Struga , Guzicki Potok i kilka mniejszych strumieni bez nazwy. Z południowo-zachodnich zboczy wody odprowadzane są przez potoki i strumienie stanowiące dopływy Szprotawy. Potoki do ujść przebijają się przez wzgórza malowniczymi dolinami.

Grębocice (niem. Gramschütz) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie polkowickim, w gminie Grębocice. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa legnickiego.

Las łęgowy – zbiorowisko leśne, występujące nad rzekami i potokami, w zasięgu wód powodziowych, które podczas zalewu nanoszą i osadzają żyzny muł. Najbardziej typową glebą dla lasów łęgowych jest holoceńska mada rzeczna. Siedliska niemal wszystkich łęgów związane są z wodami płynącymi. W drzewostanie łęgów występują m.in.: olsza, topola, wierzba, wiąz, jesion, dąb. Gatunkami występującymi we wszystkich zespołach łęgowych są: podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), kostrzewa olbrzymia (Festuca gigantea), pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) i bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea). Lasy łęgowe zaliczane są do roślinności azonalnej, nie związanej z określoną strefą roślinną (klimatyczną), ale ze specyfiką siedliska. Lasy te narażone są na wyniszczenia spowodowane m. in. pracami związanymi z regulacją koryt rzecznych oraz melioracjami wodnymi.

Flora i fauna

Lesistość obszaru Wzgórz Dalkowskich jest niewielka zajmuje niecałe 10% całości powierzchni. Lasy występują niewielkimi płatami i tworzą przede wszystkim monokultury sosnowe najczęściej na siedliskach nieborowych. Wzgórza miejscowo porastają lasy mieszane, z fragmentami pierwotnej buczyny. W miejscach o dużym nachyleniu dominuje świerk. W poszyciu i runie roślinność wykazuje cechy właściwe dla terenów pogórza. Najciekawsze fragmenty wzgórz objęte są ochroną rezerwatową, na Grzbiecie Dalkowskim utworzono obszar krajobrazu chronionego. Dla północnej części charakterystyczne są kultury leśne, z przewagą suchych borów sosnowych. Do wyróżniających się środowisk należy pas podmokłych olszyn wzdłuż odcinka Krzyckiego Rowu i enklawy wydm w okolicy Krzekotówka. W lasach Wzgórz Dalkowskich występują liczne gatunki chronionych roślin, występuje około 300 stanowisk roślin chronionych. W lasach łęgowych występuje: pierwiosnka wyniosła, listera jajowata, śnieżyca wiosenna, kopytnik pospolity, czarna porzeczka. Z suchymi lasami liściastymi związane są: lilia złotogłów, marzanka wonna, kwitnący i owocujący bluszcz pospolity, barwinek pospolity, wiciokrzew pomorski, konwalia majowa, widłak goździsty i wiele innych. Faunę reprezentują ssaki:głównie są to sarny, jelenie, dziki z mniejszych ssaków występują zające, tchórze, łasice, kuny, wiewiórki. Płazy i gady występujące w tym rejonie to zaskrońce, padalce, traszki, ślimaki i żaby.

Dziadoszyce, Dziadoszanie, Dziadosicze – plemię słowiańskie lokalizowane na obszarze środkowego Bobru, w okolicach Szprotawy oraz Głogowa gdzie rzekomo miałby znajdować się ich gród centralny. Annały wymieniają je czterokrotnie:

Kożuchów (niem. Freystadt in Schlesien) – miasto w woj. lubuskim, w powiecie nowosolskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kożuchów. Według danych z 31 grudnia 2006 miasto miało 9598 mieszkańców.

Miejscowości

Do większych miejscowości położonych w obrębie Dalkowskich Wzgórz należą: Rudna , Polkowice, Grębocice, Przedmoście, Nowe Miasteczko, Dalków, Jakubów, Gaworzyce, Zimna Brzeźnica, Jerzmanowa, Obiszów, Gwizdanów, Wierzchowice. Kłobuczyn, Bytom Odrzański, Kożuchów, Niegosławice, Brzeźnica, Głogów, Nowa Sól, Szprotawa.

Rudna – rzeka w województwie dolnośląskim, lewy dopływ Odry. Źródła we Wzgórzach Dalkowskich, w pobliżu wsi Koźlice. Płynie początkowo w kierunku północnym u podnóża Wału Trzebnickiego, a następnie tworzy łuk skierowany ku wschodowi. Poniżej Gwizdanowa wpływa na teren Pradoliny Głogowskiej, jej nurt rozdziela się tu na kilka mniejszych cieków. Uchodzi do Odry w granicach administracyjnych Głogowa. W zlewni Rudnej leży największy w Europie zbiornik odpadów poflotacyjnych Żelazny Most.

Ostatnie zlodowacenie – najmłodsze ze zlodowaceń plejstoceńskich. Miało trwać od 115 tys. lat temu do 11,7 tys. lat b2k (przed rokiem 2000). Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Ostatnie zlodowacenie jest różnie nazywane, w zależności od regionów geograficznych: w północnej Europie Środkowej jest to zlodowacenie północnopolskie (zlodowacenie bałtyckie, Wisły lub Vistulian), w systemie alpejskim – Würm, w Ameryce Północnej – Wisconsin.

Zabytki

Gotycki kościół Św.Barbary z przełomu XIV-XVI wieku w Gaworzycach

Kościół Matki Bożej z przełomu XVII-X wieku w Gaworzycach

Kaplica grobowa na planie koła rodu Tschamerów z końca XVIII wieku

Budynek dworca kolejowego z przełomu XIX-XX wieku

Budynek poczty z przełomu XIX-XX wieku

Kościół św.Anny z 1716 roku na górze Św. Anny koło Dalkowa

Kościół św. Jana Chrzciciela z końca XV wieku z dobudowaną kaplicą Glaubiczów w Kurowie Wielkim

Zespół pałacowo-parkowy z XVII-X wieku w Grębocicach

Spichlerze z XVIII wieku w Grębocicach

Kościół św. Marcina z XIV wieku z barokowym wystrojem i płytami nagrobnymi z XVII wieku w Grębocicach

Zespół kościelno-pielgrzymkowy w Grodowcu

Budynek plebanii z XVIII wieku w Grobowcu.

Góra Kalwaria ze stacjami drogi krzyżowej z zabytkową aleją kasztanowców z XIX wieku w Grodowcu.

Gotycko – renesansowy kościół Podniesienia Krzyża Świętego z *barokowym wystrojem przebudowany XVI wieku w Szamocinie.

Zespół pałacowo-parkowy z wieku przebudowany w X/XI wieku w Jerzmanowej.

Kaplica grobowa Stoszów oraz figura św. Jana Nepomucena w Jakubowie.

Wieża mieszkalna z XIV wieku w Jakubowie.

Inne

Nazwa wzgórz pochodzi od wioski Dalków znajdującej się w rejonie ich najwyższych wzniesień.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Zlewisko - obszar lądowy, z którego wszystkie wody powierzchniowe i podziemne spływają do jednego morza, oceanu bądź też innego zbiornika wodnego. Inaczej: zbiór dorzeczy.

Linki zewnętrzne

Grupa Partnerska "Porozumienie Wzgórz Dalkowskich"