Xibe - Polski Serwis Naukowy

Xibe

Xibe lub Sibo ( Sibe; chin. upr.: 锡伯; chin. trad.: 錫伯; pinyin: Xībó) – grupa etniczna pochodzenia tunguskiego, zamieszkująca głównie północno-wschodnie Chiny i region Sinciang. Jest jedną z 55 mniejszości narodowych oficjalnie uznawanych przez władze Chińskiej Republiki Ludowej.

Sinciang (, ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni), to region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, pokrywający ok. 1/6 część kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Sinciang zawiera większą część Aksai Chin – regionu, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir.

Język mandżurski – język z podrodziny tungusko-mandżurskiej języków ałtajskich, którym posługują się nieliczni przedstawiciele Mandżurów zamieszkujących północno-wschodnie Chiny (Mandżurię). Literatura, wzorowana na chińskiej, a zapisywana pismem mandżurskim, opartym na piśmie mongolskim, powstawała już od XVII w. Język mandżurski zagrożony jest wymarciem ze względu na daleko posuniętą sinizację Mandżurów. Na przełomie lat 1980. i 90. niecałe 200 osób posługiwało się jeszcze tym językiem.

Historia

Xibe zamieszkali pierwotnie doliny rzek Nen i Sungari w środkowej Mandżurii. Lud znany jest jako jeden z dziewięciu, które zostały pokonane przez Nurhaczego w bitwie pod Gure, w 1593 roku. Znajdowali się pod luźnym panowaniem Mongołów Chorczin (Chorczyn), nawet wtedy kiedy ci przeszli pod władanie mandżurskiej dynastii Qing.

Mandżurowie – grupa etniczna wywodząca się z plemion tungusko-mandżurskich ałtajskiej rodziny językowej, zamieszkujących od zamierzchłych czasów północno-wschodnią Mandżurię. Lud ten od XVII wieku do 1911 roku władał Chinami. W tym czasie niemal zupełnie zasymilował się z Chińczykami, tracąc tym samym swą kulturową odrębność. Obecnie stanowią mniejszość na terenie Mandżurii oraz Dżungarii, żyjąc w rozproszeniu wśród ludności chińskiej.

Władze Chińskiej Republiki Ludowej uznają oficjalnie 56 narodowości (chiń. minzu), spośród których największą są Hanowie (Chińczycy Han, 汉族 , Hàn Zú), stanowiący ok. 91 proc. populacji (1,2 mld), a pozostałe 55 to mniejszości narodowe (chiń. shaoshu minzu - dosł. "nieliczne narodowości").

Xibe zaczęli nawiązywać bezpośredni kontakt z Qingami i udzielali im wsparcia logistycznego w czasie kampanii wojskowych przeciwko Rosji. W 1692 roku Mongołowie Chorczin przekazali swoją władzę nad ludami Xibe, Gūwalca oraz Dagurami cesarzowi Kangxi, w zamian za srebro. Xibe zostali wcieleni do Ośmiu Chorągwi i stacjonowali w Qiqiharze, a także kilku innych miastach Mandżurii.

Uproszczone pismo chińskie (chin. upr. 简体字; chin. trad. 簡體字; pinyin jiǎntǐzì) to odmiana pisma chińskiego. Uproszczenia dokonano w Chińskiej Republice Ludowej w latach 50. XX wieku. Celem reformy było ułatwienie nauki pisma i walka z analfabetyzmem. Modyfikując ok. 50 proc. najbardziej skomplikowanych z używanych dotąd znaków cel ten osiągnięto. Pismo uproszczone używane jest także w Singapurze.

Harmonia samogłosek (metafonia) - rodzaj odległego asymilacyjnego procesu fonologicznego dotyczącego samogłosek. W językach z harmonią samogłosek na samogłoski narzucone są ograniczenia występowania w zależności od sąsiedztwa innych samogłosek.

Po podbiciu wschodniego Turkiestanu w 1764 roku cesarz Qianlong wysłał tam część Xibe w celu obrony nowej granicy. Założyli oni nowe osiedla na południe od rzeki Ili.

Kultura

Tradycyjny strój Xibe był podobny do tradycyjnego ubioru Mandżurów. Obecnie tradycyjne stroje noszone są wyłącznie przez osoby starsze podczas świąt i festiwali.

Tradycyjnie, Xibe podzieleni byli na hala, czyli klany składające się z ludzi mających takie same nazwiska. Aż do czasów współczesnych w domach Xibe żyły nawet trzy pokolenia mieszkańców, ponieważ wierzono, że dopóki ojciec żyje, żaden syn nie może opuścić rodziny i domu.

Ludy tunguskie, Tunguzi - nazwa oznaczająca ludy używające języków z rodziny tungusko-mandżurskiej, zamieszkujących północną Azję (rosyjska Syberia, północne Chiny – zwłaszcza Mongolia Wewnętrzna, Mongolia).

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

Język

Głównym językiem Xibe mieszkających w północno-wschodnich Chinach jest język chiński. Potomkowie mandżurskich żołnierzy dynastii Qing w Sinciangu zachowali swój język, który jest dialektem mandżurskiego. W przeciwieństwie do języka mandżurskiego, język Xibe ma osiem, a nie sześć samogłosek, ponadto język Xibe różni się morfologią i złożoną harmonią samogłosek. Słownictwo języka Xibe, pomimo wielu chińskich zapożyczeń, nie zostało tak zmienione pod wpływem języka chińskiego, jak słownictwo języka mandżurskiego. Do zapisu języka Xibe używana się pisma Xibe, które jest trochę zmienioną wersją pisma mandżurskiego.

Tradycyjne pismo chińskie (chin. trad. 繁體字, chin. upr. 繁体字, pinyin fántǐzì) to odmiana pisma chińskiego, w której znaki mają tradycyjną postać, umożliwiającą czytanie dawniejszych tekstów. Są one dość skomplikowane, dlatego w latach 50. w ChRL wprowadzono reformę pisma, w wyniku czego powstały znaki uproszczone. Pismo tradycyjne jest używane w Republice Chińskiej na Tajwanie, oraz w Hongkongu i Makau. Nazywane jest także ortodoksyjnym, złożonym lub właściwym pismem chińskim.

Pismo mandżurskie - system pisma oparty na dawnym piśmie mongolskim z dodatkiem znaków diakrytycznych, używany do zapisu (obecnie niemal wymarłego) języka mandżurskiego. Podobny alfabet jest obecnie używany przez lud Xibe, spokrewniony z Mandżurami. Zapisywany jest w pionowych kolumnach biegnących od lewej do prawej strony.

Język Xibe używany jest głównie w rejonie Qapqalu (Czabczal).

Przypisy

The Xibe ethnic minority (ang.). People's Daily Online. [dostęp 2010-02-16].

Bibliografia

Wu Yuanfen, Zhao Zhiqiang. 1981. Xibozu xiqian gaishu. Minzu yanjiu 2: ss. 22-29.

Ramsey, S. Robert. 1987. The Languages of China. Princeton University Press, Princeton New Jersey ISBN 0-691-06694-9

C.G. Mannerheim. 1990. C. G. Mannerheimin Valokuvia Aasian-Matkalta 1906-1908. Otava, Helsinki ISBN 951-1-11357-7.