Yamato (jap. 大和) – pancernik służący w Japońskiej Cesarskiej Marynarce Wojennej w okresie II wojny światowej, pierwszy okręt typu Yamato. Jego nazwa pochodziła od historycznej japońskiej prowincji Yamato. "Yamato", wraz z bliźniaczym "Musashi", były największymi pancernikami, jakie kiedykolwiek zbudowano, oba wypierały przy pełnym obciążeniu około 63 000 długich ton i posiadały artylerię główną w postaci dziewięciu dział kalibru 460 mm. Żaden z nich nie przetrwał wojny.

Pancerniki typu Yamato stworzono, aby przeciwstawić się przewadze liczebnej okrętów Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, głównego rywala Japonii na Pacyfiku. Stępkę pod "Yamato" położono w 1937, oficjalnie przyjęto go do służby w tydzień po ataku na Pearl Harbor, 16 grudnia 1941. W 1942 pełnił rolę okrętu flagowego Połączonej Floty, w czerwcu 1942 admirał Isoroku Yamamoto dowodził z jego pokładu zakończoną katastrofalną klęską Japonii bitwą o Midway. Na początku 1943 rolę okrętu flagowego przejął od niego "Musashi". Resztę tego, jak i większość 1944 roku, "Yamato" spędził przemieszczając się w odpowiedzi na zagrożenia ze strony sił amerykańskich pomiędzy japońskimi bazami morskimi Truk i Kure. W czerwcu 1944 był obecny w czasie bitwy na Morzu Filipińskim, nie odegrał w niej jednak żadnej roli. Jedyną okazją, podczas której użył dział swojej artylerii głównej przeciw okrętom nawodnym przeciwnika była stoczona w październiku 1944 bitwa w Zatoce Leyte, podczas której Japończycy podjęli nieudaną próbę obrony Filipin przed amerykańską inwazją.

W 1944 równowaga sił morskich na Pacyfiku przechyliła się ostatecznie na niekorzyść Japonii, w początku 1945 flota japońska praktycznie już nie istniała, w dodatku jej i tak niewielkie możliwości ograniczały ciągłe braki paliwa. W kwietniu 1945, w desperackiej próbie spowolnienia postępów aliantów, "Yamato" wysłano na samobójczą misję na Okinawę, aby, walcząc aż do zniszczenia, bronił wyspy przed atakiem. Siły japońskie zostały dostrzeżone na południe od Kiusiu przez amerykańskie okręty podwodne i samoloty, 7 kwietnia "Yamato" został, wraz z większością załogi, zatopiony przez amerykańskie bombowce i samoloty torpedowe jako ostatni pancernik w historii zniszczony w walce.

Projekt i budowa

 Osobny artykuł: Pancerniki typu Yamato.

"Yamato" pod koniec budowy, 20 września 1941.

W latach 30. XX wieku rządy w Japonii przejęli militaryści, planujący znacznie poszerzyć terytorium Imperium japońskiego. W 1934 Japonia wystąpiła z Ligi Narodów, odrzucając tym samym swoje międzynarodowe zobowiązania traktatowe. Po wypowiedzeniu Traktatu waszyngtońskiego, który ograniczał tonaż oraz siłę uzbrojenia okrętów wojennych, Japońska Cesarska Marynarka Wojenna rozpoczęła prace projektowe nad nowymi pancernikami typu Yamato. Ukończono je w 1937. Zaczynając budowę, Japończycy przedsięwzięli szeroko zakrojone środki ostrożności, aby uniemożliwić amerykańskiemu wywiadowi odkrycie ich istnienia i poznanie specyfikacji, między innymi zaniżyli wymieniany w dokumentacji kaliber ich artylerii głównej do 406 mm. Rzeczywista wyporność okrętów i prawdziwe charakterystyki ich uzbrojenia wyszły na jaw dopiero po wojnie. "Yamato" był pierwszym okrętem tego typu. Projektujący go inżynierowie zdawali sobie sprawę, że w razie wybuchu wojny japońskie stocznie nie będą w stanie rywalizować z amerykańskimi pod względem ilości budowanych okrętów (udział Imperium japońskiego w produkcji przemysłowej świata wynosił 3,5%, Stanów zjednoczonych zaś 35%), dlatego pancerniki typu Yamato zaprojektowano tak, aby mogły stawić czoła wielu wrogim okrętom równocześnie. Żywiono nadzieję, że siła ich ognia stanowić będzie wystarczającą przeciwwagę dla możliwości produkcyjnych stoczni amerykańskich.

Stępkę pod "Yamato" położono 4 listopada 1937 w stoczni Kure, w prefekturze Hiroszima. Zanim rozpoczęto budowę pancernika, przeznaczony dla niego dok przebudowano, aby mógł pomieścić tak ogromny okręt, między innymi pogłębiono go o metr i zamontowano suwnice o udźwigu ponad 350 ton. Aby zapobiec obserwacji budowy z powietrza, pochylnię osłonięto siatkami maskującymi. Wodowanie "Yamato" odbyło się 8 sierpnia 1940, jego dowódcą mianowano kapitana (późniejszego wiceadmirała) Miyazato Shutoku.

Konstrukcja

Kadłub

Podstawowym założeniem konstrukcyjnym kadłuba okrętu była redukcja oporu hydrodynamicznego oraz zwiększenie wydajności układu napędowego. W celu optymalizacji projektu kadłuba, w naukowym centrum technicznym marynarki zbudowano i przetestowano około 50 modeli. W rezultacie tych testów, do projektu przyjęto unikalny pod względem kształtu i wielkości wśród ówczesnych rozwiązań konstrukcyjnych bulwiasty dziób. Opór kadłuba przy prędkości 27 węzłów zmniejszono dzięki temu o 8,2% a ulepszenie konstrukcji zęz i kilu umożliwiło dalsze zmniejszenie oporu. Ogólnie, optymalizacja kadłuba pozwoliła na zaoszczędzenie mocy 15820 koni mechanicznych (shp).

Nadbudówka

Nadbudówka "Yamato" została umiejscowiona jako wyspa na ogromnym pokładzie pancernika. Jej kształt różnił się zasadniczo od nadbudówek starszych okrętów marynarki Imperium. Jej wieże – charakterystyczne maszty w kształcie pagód – powstały jako rezultat modernizacji i przekonstruowania z klasycznego trójnożnego masztu formując w ten sposób rdzeń całej nadbudówki. Ze smukłej dolnej części nadbudówki wyrastały 3 charakterystyczne elementy: wieża z pomostem dowodzenia pod piętnastometrowym dalmierzem, kanał komina oraz wieża tylna z dziesięciometrowym dalmierzem. Wieże pomostu i tylnego dalmierza zbudowane zostały wokół koncentrycznych cylindrów – wewnętrzny cylinder o średnicy 1,5 metra w każdej z wież, zbudowany został ze stali o grubości 20 mm, w jego wnętrzu zaś mieściły się linie przewodów komunikacyjnych. Na szczycie każdego z tych wewnętrznych cylindrów, na opancerzonej podstawie, znajdował się dalocelownik typu 98 "Hoiban". Przestrzenie między cylindrami mieściły między innymi korytarze czy pomieszczenia narad dowódców. Strefy pomostów bojowych miały 159 m powierzchni (frontowe) oraz 310 m (boczne), były wiec mniejsze niż na pancerniku "Nagato". Stanowiska pomostu bojowego zostały przetestowane na krążowniku liniowym "Hiei", który został w tym celu specjalnie przebudowany. Podstawowa struktura nadbudówki i pomostu bojowego została osłonięta stalą pancerną o grubości 20 mm dla zapewnienia ochrony przed pociskami lotniczymi.

Wyposażenie

Uzbrojenie

Wieża artylerii głównej Yamato z działami Typ 94
kalibru 460 mm /L45.

Artyleria główna "Yamato" składała się z dziewięciu dział kalibru 460 mm oznaczanych jako 40 cm/45 typ 94 — największych pod względem kalibru dział, jakie kiedykolwiek posiadał okręt wojenny, ich pociski były jednak nieco lżejsze od tych przeznaczonych dla brytyjskich dział 460 mm z I wojny światowej. Każde z nich miało długość 21,13 m, ważyło 147,3 tony i mogło wystrzelić pociski burzące lub przeciwpancerne na odległość 42 kilometrów. Z uwagi na rozmiar dział oraz grubość ich opancerzenia, każda z trzech wież artylerii głównej pancernika ważyła więcej niż duży niszczyciel. Na artylerię średniego kalibru składało się dwanaście dział kalibru 155 mm rozmieszczonych w czterech potrójnych wieżach artyleryjskich (jednej umiejscowionej z przodu, jednej z tyłu, oraz dwóch położonych w środkowej części kadłuba) i dwunastu dział kalibru 127 mm w podwójnych wieżach (umieszczonych na śródokręciu, po trzy na każdej burcie). Dodatkowo "Yamato" posiadał 24 działka przeciwlotnicze kalibru 25 mm, także zamontowane w większości w środkowej części kadłuba. Po modernizacjach w 1944 i 1945, przystosowujących okręt do starć na południowym Pacyfiku, zmianie uległa konfiguracja artylerii średniego kalibru, okręt posiadał wówczas 6 dział 155 mm i 24 działa 127 mm, zaś liczba działek przeciwlotniczych 25 mm wzrosła do 162.

Pociski

Dla dział artylerii głównej 460 mm przeznaczone były 3 rodzaje pocisków:

1. przeciwpancerne typu 91 – kalibru 460 mm o wadze 1460 kilogramów, których konstrukcja zakładała wejście do wody tuz przed osiągnięciem celu przy zachowaniu ich trajektorii, celem przełamania okrętowego systemu ochrony przeciwtorpedowej. W celu zachowania trajektorii po wejściu pocisku w wodę, jego czepiec posiadał hydrodynamiczny kształt. Konstruktorzy japońscy byli zachwyceni efektami testów tego pocisku przeprowadzonych z kadłubem nieukończonego pancernika "Tosa".
2. San Shiki – pocisk kalibru 460 mm skonstruowany oryginalnie jako przeciwlotniczy, używany był także jako pocisk zapalający. Zbudowany był z 900 rurek zapalających i 600 prętów stalowych. Eksplozja czepca pocisku dzięki wykorzystaniu zapalnika czasowego powodowała rzucenie w kierunku samolotu zestawu rurek zapalających i prętów, tworzących w locie stożek o rozwarciu 20°. W ciągu części sekundy po odpaleniu zapalnika, skorupa pocisku ulegała fragmentacji na odłamki dzięki umieszczonemu w niej ładunkowi wybuchowemu zwiększając liczbę elementów rażących cel, a około pół sekundy później ulegały zapłonowi rurki zapalające, które paliły się przez 5 sekund w temperaturze 3000 °C, wywołując także smugę dymu o długości około 5 metrów.
3. burzące – o wadze 1360 kilogramów, zawierające 61 kilogramów 3-nitroanizolu.

Układ kontroli ognia

"Yamato" został wyposażony w opracowany specjalnie dla okrętów tego typu układ kontroli ognia typu 98 dla dział artylerii głównej. Jego podstawowymi elementami były cztery piętnastometrowe dalmierze – jeden na szczycie wieży mostka, trzy pozostałe natomiast umieszczone zostały na każdej z wież artylerii głównej okrętu – oraz jeden dalmierz dziesięciometrowy na szczycie drugiej wieży jednostki. Urządzenie zainstalowane na wieży mostka było potrójnym dalmierzem wyposażonym w zestaw stereoskopowy z najwyższej jakości japońskimi urządzeniami optycznymi, które zastosowane w piętnastometrowym dalmierzu zapewniały doskonałą ocenę odległości i w konsekwencji wysoką celność ognia, zwykle nakrywającego cel już przy pierwszych salwach. Innym elementem układu kontroli ognia były dalocelowniki typu 98 Hoiban umieszczone w dwóch całkowicie osłoniętych wieżach – jeden na szczycie głównego piętnastometrowego dalmierza, drugi zaś na szczycie dalmierza dziesięciometrowego. Obydwa dalocelowniki obsługiwane były przez oficera kontroli używającego podstawowego teleskopu poszukiwawczego oraz trzech innych: warstwowego, treningowego i wyrównania krzyżowego. Korekcja pozioma oraz wyrównania krzyżowego umożliwiała wypracowywanie poleceń dla dział w zakresie stopnia podniesienia lufy armaty. Kolejnym elementem układu był Typ 98 Sokutekiban – komponent nie znany w marynarkach zachodnich, który stanowił sekcję komputera odpowiedzialną za przyjmowanie informacji z dalocelowników. Zapewniał on określenie kursu i prędkości celu dla potrzeb komputera kontroli ognia. Ponadto na wyposażeniu pozostawał komputer typu 98 Shagekiban. Stanowił on najnowszą japońską tablicę kontroli ognia i pierwszy komputer z elektryczno-mechanicznym systemem podążania za celem. W skład systemu kontroli ognia artylerii głównej wchodziły ponadto dwa układy kontroli odpalania pocisków:

Zarówno główna artyleria "Yamato" jak i jego układy kontroli ognia przystosowane były do prowadzenia ognia przeciwlotniczego. W zakresie artylerii pomocniczej, działa kalibru 155 mm wyposażone były w ośmiometrowe dalmierze oraz układy kontroli ognia tego samego typu jak używane przez artylerię główną. Dla użytku tych dział przewidziano jednak dalmierze 4,5-metrowe zamiast 15- i 10-metrowych. Działa kalibru 127 mm o wysokim kącie podniesienia kontrolowane były przez układ kontroli ognia typu 94 Kosha Sochi. Baterie dział 25-milimetrowych kontrolowane były przez dalocelownik krótkiego zasięgu typu 95 Shageki Sochi HA. Stanowiły one prosty system wyznaczający kurs i prędkość celu, który nie dorastał do standardów zachodnich, jednak potrójne działa 25 mm dawały przewagę zdalnej kontroli nad nimi.

Samoloty i katapulty

"Yamato" był przystosowany do przenoszenia siedmiu wodnosamolotów Mitsubishi F1M2 ("Pete") oraz Aichi E13A ("Jake"). Maszyny te były wystrzeliwane w powietrze przez dwie katapulty o długości 19,5 metra, natomiast 6-metrowy dźwig o dwudziestometrowej długości ramieniu używany był do ich podnoszenia z wody. Wszystkie samoloty przechowywane były w hangarze a przed startem wciągano je na katapulty za pomocą specjalnych szyn.

Sensory i pozostałe wyposażenie

"Yamato", jako najnowocześniejszy i strategicznie najważniejszy pancernik, otrzymał najnowsze japońskie radary i wyposażenie elektroniczne. Wśród nich znajdowały się:

Zestaw sensorów uzupełniał sonar typu 0 zdolny do detekcji okrętu podwodnego gdy pancernik stał nieruchomo z niepracującym układem napędowym lub poruszał się z niewielką prędkością.

W skład wyposażenia okrętu wchodziło także łodzie motorowe. Konstrukcja okrętu zakładała wyposażenie go w 16 łodzi, jednakże "Yamato" przenosił w praktyce jedynie 14. Zestaw łodzi składał się z dwóch jednostek o długości 17 metrów z silnikiem o mocy 150 koni mechanicznych każda, jednej o długości 15 metrów z takim samym silnikiem, 1 o długości 11 metrów z silnikiem 60 KM, czterech o długości 12 metrów z silnikiem 30 KM, jednej łodzi ośmiometrowej z silnikiem 10 KM oraz czterech łodzi o długości 9 metrów i jednej o długości 6 metrów bez własnego napędu. Z uwagi na olbrzymie ciśnienie powietrza wytwarzane wokół okrętu podczas strzałów z wież artylerii głównej, łodzie zostały umieszczone w chroniących je hangarach. Łodzie umieszczone w hangarach znajdujących się po obu bokach okrętu były podnoszone i opuszczane do wody za pomocą ruchomego dźwigu, zaś łodzie w hangarze w części rufowej okrętu, za pomocą 6-tonowego dźwigu lotniczego. W momencie ukończenia, "Yamato" przenosił 8 reflektorów przeciwlotniczych o średnicy 150 centymetrów, których zadaniem było ułatwienie prowadzenie nocnej obrony przeciwlotniczej. Liczba reflektorów została jednak zmniejszona do 6 w 1944 roku oraz do 4 w roku 1945. W miejscu usuniętych reflektorów zainstalowane zostały stanowiska kontroli obrony przeciwlotniczej. Okręt wyposażony był także w 4 lampy sygnalizacyjno-poszukiwawcze o średnicy 60 cm i dwie o średnicy 40 centymetrów. Jednostka wyposażona została także w system komunikacji wewnętrznej na który składało się 146 tub głosowych, 491 telefonów oraz 14 kanałów pneumatycznych.