Złoczów - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 49°48′29″N 24°53′52″E / 49.80806, 24.89778

Przedwojenny herb

Złoczów w granicach II Rzeczypospolitej

Ulica Sobieskiego w Złoczowie w 1916

Złoczów (ukr. Золочів, ros. Золочев, jidysz זלאָטשעװ, Złoczew) – miasto; obecnie w obwodzie lwowskim Ukrainy (w dekanacie złoczowskim); od 1523 do 1772 w województwie ruskim Rzeczypospolitej, w latach 1772-1918 w Królestwie Galicji i Lodomerii, w latach 1918-1939 miasto powiatowe w województwie tarnopolskim w II Rzeczypospolitej; w latach 1939-1991 w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej; nad rzeką Złoczówką (dopływem Bugu) w paśmie wzgórz Woroniaków i Gołogór; ważna stacja kolejowa na linii Lwów – Tarnopol. 22,4 tys. mieszkańców (szacunek na 2006). Stwierdzono, że Złoczów i okolice to najstarsze miejsca osadnictwa, sięgające czasów prehistorycznych.

Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatoru ((niem.) Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator; (ukr.) Королівство Галичини і Лодомерії) - państwo (w praktyce prowincja i kraj koronny) na terytorium Galicji, w latach 1772-1918 wchodzące w skład Monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier. Kraina historyczna na wschodzie Europy Środkowej obecnie podzielona pomiędzy Polskę i Ukrainę. Nazwę Galicja często uogólnia się z obwodem lwowskim, iwanofrankowskim oraz tarnopolskim na zachodzie Ukrainy.

Pułkownik – stopień oficerski w armii. W WP jest to najwyższy stopień korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – korpusu oficerów sztabowych. W większości armii po stopniu pułkownika (ang. i fr. - colonel, niem. Oberst, ros. полковник) są już stopnie generalskie.

Historia

Pierwsze wzmianki historyczne

1180 pod nazwą Radzicze – pod koniec XIII w. stała tam drewniana warownia, spalona w XIV i XV w. podczas najazdu Tatarów krymskich,

1442 już jako Złoczów, własność Jana z Sienna.

Historia

15 września 1523 – prawa miejskie (król Zygmunt I Stary).

Własność m.in. rodzin Sienieńskich z Sienna, Górków, Sobieskich (od 1552 należał do Marka Sobieskiego, dziadka króla Jana), Radziwiłłów (od 1740), Komarnickich (XIX w.).

Ormianie, którzy w XVI w. osiedlali się w Złoczowie i w regionie, przyczynili się do rozwoju handlu.

W latach 1634-1636, Jakub Sobieski (ojciec przyszłego króla Jana) ufortyfikował Złoczów, a na miejscu dawnej warowni wybudował zamek, który wzmocnił czterema bastionami, które zdobiły herby: Janina, Gozdawa, Rawicz i Herburt.

Jakub Sobieski (syn Jana III Sobieskiego) założył w Złoczowie kolegium pijarskie, w którym po 1760 r. wykładał m.in. Onufry Kopczyński (autor pierwszej gramatyki j. polskiego); uczęszczał Ignacy Zaborowski (autor pierwszych polskich tablic logarytmicznych).

27 maja 1809 r. - w ramach wojny polsko-austriackiej i marszu spod Zamościa oraz po wejściu do Galicji, płk Piotr Strzyżewski ze swoim oddziałem ruszył na południe na Złoczów, zdobywając miasto bez walki. Prezesem polskiego rządu złoczowskiego mianował Tomasza Dąbskiego, a wiceprezesem Kownackiego.

W latach 1772-1918 Złoczów wraz z miejscowościami: Zarzecze, Zazula, Folwarki i Woroniaki zamieszkiwało 9473 osób (wg spisu ludności z 1857). Parafia rzymskokatolicka i greckokatolicka loco.

W 1797 miasto strawił pożar. Nowi właściciele, Komarniccy (od 1801), odrestaurowali zamek na swoją rezydencję, którą w 1834 wydzierżawili na koszary. W roku 1872 rząd austriacki nabył zamek od sukcesorów Komarnickich i przeznaczył go na budynek dla sądu i więzienie.

Miasto wróciło do dawnej świetności w 2. połowie XIX w.

Pożar w 1903 ponownie zniszczył miasto.

Podczas I wojny światowej, w rejonie miasta, toczyły się walki rosyjsko-austriackie (1914 i 1915) i rosyjsko-niemieckie (1917), w wyniku których m.in. zniszczono zamek Sobieskich.

w okresie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej w nocy z 26 na 27 marca 1919 r. Ukraińcy aresztowali kilkunastu polskich kolejarzy, pod rzekomym zarzutem spiskowania wobec nowej władzy ukraińskiej. Podczas dwugodzinnych tortur próbowano wymusić na nich przyznanie się do winy, po czy wydano wyrok śmierci. W ten sposób zamordowano w Złoczowie 28 Polaków.

sierpień 1920 r. walki pod Złoczowem w ramach wojny polsko-bolszewickiej.

w okresie międzywojennym Złoczów był garnizonem 52 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych i 12 Pułku Artylerii Lekkiej.

13 marca 1928 Szczepan Grzeszczyk polski pilot sportowy wykonał pierwszy w Polsce lot żaglowy na Łysej Górze koło Złoczowa, na szybowcu CW-I konstrukcji Wacława Czerwińskiego

W latach 1939-1941 miasto okupowali Sowieci. Polskich mieszkańców deportowano w głąb ZSRR. W czerwcu 1941 NKWD urządziło w zamku katownię, w której dokonało mordu na Polakach, Ukraińcach i Żydach.

Z więzienia w Złoczowie wyprowadzono tuż po 22 czerwca kolumnę około stu więźniów, którym naczelnik więzienia oświadczył, że zostaną doprowadzeni do najbliższej stacji kolejowej i wywiezieni w głąb Związku Sowieckiego. Po dojściu do wsi Folwarki, konwojenci rozpoczęli z broni maszynowej egzekucję prowadzonych. Ocaleć miało tylko trzech więźniów, którzy zdecydowali się na ucieczkę, wykorzystując zamieszanie spowodowane niemieckim nalotem. Tych, którzy pozostali w więzieniu, również zamordowano. Według relacji ukraińskiej zginęło sześciuset czterdziestu dziewięciu więźniów, z czego rozpoznać miano czterdziestu siedmiu – Ukraińców. Uciekając, enkawudziści pozostawili dokumentacje więzienną, która dostała się w ręce okolicznej ludności. Według ustaleń Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi, po wkroczeniu Niemców, zwłoki ofiar znaleziono w ogrodzie więziennym oraz na dziedzińcu. Mogło ich być znacznie więcej, niż pierwotnie sądzono - niektóre świadectwa mówią nawet o około dwóch tysiącach ofiar. NKWD wyjątkowo „sumiennie” miało wykonać swe zadanie, gdyż nikt z więźniów prawdopodobnie nie ocalał.

W latach 1941-1944 miasto znajdowało się pod okupacja niemiecką. W zamku Sobieskich, Gestapo urządziło miejsce kaźni. 4 lipca 1941 nacjonaliści ukraińscy, wspólnie z Niemcami wymordowali część Żydów, zamieszkujących Złoczów. Do 1943 w mieście znajdowało się Getto.

W latach 1945-1991 miasto w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.

Od 1991 Złoczów znajduje się w granicach niepodległej Ukrainy. Słynie z przemysłu lekkiego, spożywczego, materiałów budowlanych oraz z zakładów sprzętu radiowego.

W Złoczowie działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.

Marian Iwańciów (ur. 4 lutego 1906 w Złoczowie - zm. 14 marca 1971 w Zamościu) - polski malarz, grafik, pedagog. Syn Filipa Iwańciów i Stanisławy Marii, z domu Sieprawskiej.

Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (1775-1792) – instytucja utworzona przez Komisję Edukacji Narodowej w roku 1775 w Warszawie. Głównym zadaniem Towarzystwa było opracowywanie programów i podręczników szkolnych zgodnych z nowym programem edukacyjnym. W sumie przygotowano 27 pozycji, w tym 5 opracowanych przez zagranicznych uczonych.

Zabytki

Złoczów - Zamek

zamek Sobieskich, XVI wiek, (obecnie własność Lwowskiej Galerii Sztuki),

figura św. Jana koło zamku, postawiona w miejscu, w którym król Jan III kazał stracić zbuntowanych osadników z Woroniak,

cerkiew unicka Św. Mikołaja (najstarsza świątynia w mieście, konsekrowana w XVI w.),

pomnik Markiana Szaszkiewicza

kościół Bernardynów (wzniesiony w latach 1624-1626; od XIX w. cerkiew unicka),

dawny kościół Pijarów (1730),

synagoga wybudowana przez Jakuba Sobieskiego w 1724,

Kaplica Poległych Bohaterów, wybudowana w latach 1923-1924 na miejscowym cmentarzu. W kaplicy spoczywają zwłoki 22 oficerów i żołnierzy polskich, poległych w Złoczowie w czasie walk w latach 1918-1920.

Ludzie związani z miastem

Jan Buras - polski duchowny katolicki, proboszcz tutejszej parafii w latach 1995-2003

Tadeusz Brzeziński - polski dyplomata

Jan Cieński - polski ksiądz katolicki, od 1967 jedyny (tajny) biskup katolicki na Kresach Wschodnich

Tadeusz Hupałowski - polski dowódca wojskowy, generał, działacz państwowy, prezes NIK

Marian Iwańciów - polski malarz, grafik, pedagog

Jerzy Kołaczkowski - polski dyrygent, kompozytor

Franciszek Mazurkiewicz - polski dowódca wojskowy, kapitan rezerwy piechoty Wojska Polskiego, brat płk Jana Mazurkiewicza, w powstaniu warszawskim dowódca batalionu Miotła

Jan Mazurkiewicz - polski dowódca wojskowy, pułkownik Armii Krajowej, dowódca Zgrupowania "Radosław" w czasie powstania warszawskiego

Fryderyk Papée - polski historyk, bibliotekoznawca, dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego

Jakub Sobieski - polski magnat, poseł, pamiętnikarz, działacz polityczny, dowódca wojskowy, ojciec króla Polski Jana III Sobieskiego

Stanisław Sobiński - polski pedagog, społecznik, lwowski okręgowy kurator szkolny, zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów we Lwowie

Kamil Stefko - polski prawnik, specjalista prawa procesowego cywilnego, profesor prawa Uniwersytetu Lwowskiego i Wyższej Szkoły Handlowej we Wrocławiu, członek Komisji Kodyfikacyjnej II RP

Wacław Świerzawski - polski duchowny katolicki, biskup sandomierski w latach 1992-2002

Ignacy Zaborowski - polski pijar, matematyk i geodeta, profesor geometrii, członek Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, autor podręcznika Geometria praktyczna i Logarytmy dla szkół narodowych – pierwszych polskich tablic logarytmicznych