Z genealogii moralności - Polski Serwis Naukowy

Z genealogii moralności (1887) – jedno z nielicznych systematycznie napisanych i ukończonych dzieł Friedricha Nietzschego.

Nietzsche ukazuje w nim powstanie kategorii moralnych w postaci wielowiekowego procesu przekształcania się kategorii normatywnych (regulujących funkcjonowanie społeczeństw): zanikania ich komponentu estetycznego na rzecz swoistej antyestetyki moralności, jaką ma proponować judaizm oraz chrześcijaństwo.

David Hume (ur. 7 maja - 26 kwietnia ss. - 1711 w Edynburgu, zm. 25 sierpnia 1776 tamże) – filozof, pisarz i historyk urodzony w Szkocji, wychowany w Anglii, żyjący we Francji i w Anglii.

Proces historyczny - kategoria filozofii historii i metodologii historii opisująca wydarzenia historyczne jako wzajemne powiązane relacją przyczynowo - skutkową, a także powiązane teleologicznie.

Genealogię możemy potraktować jako esej z „historii moralności” porównywalny do Historii religii naturalnej Davida Hume'a bądź innych oświeceniowych prac tego typu. Genealogia może być również odczytana jako kontynuacja drugiego Niewczesnego rozważania a zatem praca poświęcona historyczności ukazanej tu jako element stylu myślenia i działania głęboko zakorzenionego w fundamentach kultury europejskiej.

Arystokracja (gr. ἀριστοκρατία aristokratia, od wyrazów ἄριστος aristos "najlepszy" + κρατέω kratoi "najsilniejsi") – najwyższa warstwa społeczna wykształciła się w starożytnej Grecji, podczas najazdu Dorów w 1200 r. p.n.e.

Mit (gr. μῦθος mythos – "myśl, zamysł, temat rozmowy, opowieść, baśń") – opowieść o otaczającym ludzkość świecie, opisująca historię bogów, demonów, legendarnych bohaterów oraz historię stworzenia świata i człowieka. Próbowała ona dać wyjaśnienie odwiecznych zagadnień bytu ludzkiego, mistyki, życia i śmierci, dobra i zła, jak również istnienie zjawisk przyrody (np. pory roku, piorun). Opowieści mityczne są przejawem wczesnego stadium rozwoju doktryny religijnej, tzw. etapu mitycznego.

Nietzsche porównuje tutaj dwie postawy względem rzeczywistości: postawę aktywną i postawę reaktywną czyli resentyment.

Postawa aktywna, charakterystyczna dla antycznej arystokracji, wojowników i ludzi wolnych, ma płynąć „z wnętrza” i być formą samopotwierdzenia swojego miejsca w świecie.

Postawa aktywna w ujęciu Nietzschego jest charakterystyczna dla antycznej świadomości ponadhistorycznej opartej na uniwersalnych wzorcach działania (mit).

Myślenie religijne - charakteryzuje się tym, że zawiera przekonania o istnieniu bytów lub zdarzeń supranaturalnych (niepodlegających prawom naturalnym); zawiera w sobie zgodę na regulowanie ludzkich działań symbolicznymi kategoriami odwołującymi się do rzeczywistości nadprzyrodzonej (np. woli bóstwa); podstawą tworzenia wiedzy o świecie są przeżycia religijne; przyjmuje się twierdzenia o możliwości kontaktu ze światem nadprzyrodzonym.

Resentyment - pojęcie filozoficzne, oznaczające zjawisko tworzenia iluzorycznych wartości oraz ocen moralnych jako rekompensaty własnych niemocy i ograniczeń. Teorię resentymentu sformułował niemiecki filozof Fryderyk Nietzsche.

Postawa reaktywna natomiast jest skutkiem działania „świata zewnętrznego” na ludzi poddanych działaniu przemożnych sił (niewolników), a także wierzących ,że są poddani działaniu przemożnych sił (kapłanów, wyznawców).

Postawa reaktywna ma być charakterystyczna, według Nietzschego, dla myślenia religijnego związanego , w tym ujęciu, z badaniem przeszłości jako sposobem odczytywania woli bóstwa (przemożnej siły) wyrażającej się w ingerencjach w proces historyczny.

Judaizm – religia monoteistyczna, której podstawą jest wiara w jednego Boga (osobowego, niepodzielnego, będącego bytem niematerialnym, bezcielesnym i wiecznym), będącego nie tylko Stwórcą świata, ale także jego stałym "nadzorcą", czy też "opiekunem". Bóg ten zawarł z ludem Izraela wieczyste przymierze, obiecując ochronę i pomoc w zamian za podporządkowanie się jego nakazom. Judaizm ukształtował się w II tysiącleciu p.n.e.; stanowi religię narodową Żydów. Jest też pierwszą religią abrahamową. Jej wyznawcy znajdują się na całym świecie, obecnie jest ich najwięcej w Stanach Zjednoczonych – 5,6 mln i Izraelu – 4,7 mln. Z judaizmu wywodzi się chrześcijaństwo.

Przypisy

John Richardson, Nietzsche’s System, New York, Oxford 1996, s. 109–122.
Wiktor Werner, Kultura ponowoczesna: zmierzch historii i renesans historyczności. Czy diagnoza Nietzschego z drugich „Niewczesnych rozważań” realizuje się w kulturze globalnej przełomu XX i XXI wieku? „Problemy humanistyki” nr. 16 (2009), s. 175–186.
W. Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009, s. 25–26.
W. Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009, s. 28–30.

Bibliografia

Friedrich Nietzsche, Z genealogii moralności. Pismo polemiczne, tłum. Leopold Staff, Kraków 2006.

John Richardson, Nietzsche’s System, New York, Oxford 1996.

Wiktor Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009.