Załoga polskiego samolotu Tu-154M nr boczny 101

Załoga polskiego samolotu Tu-154M nr boczny 101 – żołnierze i pracownice 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego (36 SPLT) uczestniczący w locie PLF 101 w dniu 10 kwietnia 2010 roku, stanowiący obsadę polskiego samolotu wojskowego Tu-154M nr boczny 101, który uległ katastrofie w Smoleńsku.

Polski samolot Tu-154M nr boczny 101 – wojskowy samolot Tupolew Tu-154M Lux, który 10 kwietnia 2010 roku uległ katastrofie w Smoleńsku. Należał do 36. Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego i znajdował się w dyspozycji Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Skład załogi

W skład załogi samolotu Tu-154M nr 101 wchodziło siedem osób ze składu 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego:

W skład personelu pokładowego samolotu wchodziła również mł. chor. Agnieszka Pogródka-Węcławek, funkcjonariuszka Biura Ochrony Rządu pełniąca rolę stewardesy.

Wyszkolenie i wyróżnienia

Przed katastrofą w Smoleńsku załoga Tu-154M nr 101 wykonała w takim samym składzie skomplikowaną misję z pomocą humanitarną dla Haiti, podczas której przeprowadziła po sześć startów i lądowań, w tym w trudnej sytuacji na lotnisku w Port-au-Prince, stolicy Haiti. 4 lutego 2010 roku Arkadiusz Protasiuk, Robert Grzywna, Artur Ziętek i Andrzej Michalak zostali za to wyróżnieni przez dowódcę Sił Powietrznych RP, gen. Andrzeja Błasika, który złożył osobiste podziękowanie personelowi latającemu uczestniczącemu w misji humanitarnej. W latach 2008–2010 piloci Arkadiusz Protasiuk i Robert Grzywna odbyli odpowiednio 27 i 13 lotów do krajów wschodnich spoza Sojuszu Północnoatlantyckiego (Rosja i Ukraina). Arkadiusz Protasiuk, Robert Grzywna i Andrzej Michalak odbyli wspólnie 21 wylotów; Arkadiusz Protasiuk i Robert Grzywna – 27 wylotów; Arkadiusz Protasiuk i Andrzej Michalak – 81 wylotów. Arkadiusz Protasiuk i Robert Grzywna znali się od czasu nauki w Liceum Lotniczym im. F. Żwirki i S. Wigury w Dęblinie i studiów w Wyższej Szkole Oficerskiej Sił Powietrznych w Dęblinie, gdzie byli studentami tego samego roku; w 2010 roku przeszli szkolenie symulatorowe w Szwajcarii, dotyczące samolotów Embraer. Członkowie załogi byli wyszkoleni zgodnie z procedurami obowiązującymi w lotnictwie wojskowym; oprócz lotów na Tu-154M wielokrotnie odbywali loty w składzie załogi samolotu Jak-40; według danych MON wykonywali swoje obowiązki w sposób wzorowy.

Symulator lotu - jest to urządzenie lub program komputerowy symulujący zachowanie statku powietrznego w locie oraz ewentualnie w innych fazach. Symulatory lotu mają postać od gier komputerowych do zaawansowanych urządzeń treningowych będących pełnowymiarową, funkcjonalną repliką kokpitu statku powietrznego umieszczoną na platformie hydraulicznej lub wirówce przeciążeniowej symulującej wrażenia ruchowe.

Komisja Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego (KBWLLP) – polska komisja cywilno-wojskowa, należąca do urzędów podległych i nadzorowanych przez ministrów. Komisja powoływana jest decyzją ministra obrony narodowej po zaistnieniu wypadku lub poważnego incydentu lotniczego w lotnictwie państwowym, obejmującym statki powietrzne używane w służbie wojskowej, celnej i policyjnej. Prace KBWLLP, podobnie jak Państwowej Komisji Badania Wypadków Lotniczych (PKBWL), zajmującej się wypadkami w lotnictwie cywilnym, mają na celu ustalenie okoliczności i przyczyn zdarzenia lotniczego oraz wydanie zaleceń i wniosków dla zapobiegnięcia podobnym wypadkom w przyszłości. KBWLLP nie orzeka co do winy i odpowiedzialności; prokuratura włącza opracowany przez komisję protokół do materiału dowodowego. Działalność KBWLLP w czasie badania wypadku lub poważnego incydentu lotniczego ma charakter niejawny.

Po katastrofie w części mediów pojawiły się krytyczne komentarze na temat poziomu wyszkolenia załogi bądź próby obarczania jej winą za katastrofę. Inna część mediów przypisała te komentarze inspiracji ze strony dawnych współpracowników rozwiązanych Wojskowych Służb Informacyjnych lub "służb z układu postsowieckiego". 12 czerwca 2010 roku grupa kilkudziesięciu rodzin ofiar wystosowała list otwarty z apelem do polityków, dziennikarzy, ekspertów i opinii publicznej o nieferowanie wyroków o winie załogi. 12 stycznia 2011 roku tezę o odpowiedzialności załogi za katastrofę zawarł w swoim raporcie końcowym Międzypaństwowy Komitet Lotniczy, (ros.) Межгосударственный авиационный комитет (MAK), organ wykonawczy Wspólnoty Niepodległych Państw.

Podpułkownik (ppłk) – stopień oficerski. W Wojsku Polskim bezpośrednio poprzedzający pułkownika, a powyżej stopnia majora. Jest zaliczany w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych.

Fundacja "Polskie Orły" – fundacja mająca na celu udzielanie pomocy lotnikom i rodzinom lotników, których zdrowie ucierpiało w służbie społeczeństwu. Zajmuje się również pozyskiwaniem, rekonstrukcją i ekspozycją historycznych statków powietrznych. Została założona w 1996.

29 lipca 2011 roku w raporcie końcowym polskiej Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego (KBWLLP) badającej katastrofę w Smoleńsku stwierdzono, że okolicznościami sprzyjającymi katastrofie były m.in. niedostateczne przygotowanie załogi do lotu, niedostateczna wiedza członków załogi w zakresie funkcjonowania systemów samolotu oraz ich ograniczeń oraz nieprawidłowy dobór składu załogi do realizacji zaplanowanego zadania. KBWLLP orzekła również, że jednym z czynników mających wpływ na katastrofę było nieprawidłowe szkolenie lotnicze załóg w 36 Specjalnym Pułku Lotnictwa Transportowego na samolotach Tu-154M.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Wyższa Szkoła Oficerska Sił Powietrznych (Szkoła Orląt) – polska uczelnia wojskowa z siedzibą w Dęblinie, wchodząca w skład Sił Powietrznych i kształcąca żołnierzy zawodowych oraz kandydatów na żołnierzy zawodowych dla potrzeb Sił Powietrznych.

Nalot członków załogi

W oficjalnych źródłach pojawiły się rozbieżne dane na temat liczby godzin nalotu poszczególnych członków załogi Tu-154M nr 101. Jest to związane z tym, że w dniu 19 maja 2010 roku, po opublikowaniu komunikatu rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego, (ros.) Межгосударственный авиационный комитет (MAK), zawierającego te dane, Dowództwo Sił Powietrznych RP wydało komunikat podający częściowo inne dane liczbowe; istnieje również trzecie, odrębne źródło w postaci witryny internetowej 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego. Rozbieżności danych na temat liczby godzin nalotu członków załogi w oficjalnych źródłach obrazuje poniższa tabelka:

Jednostka Wojskowa „GROM” im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej – polska jednostka specjalna, sformowana 13 lipca 1990 (Jednostka Wojskowa nr 2305).

Podporucznik (ppor.) – najniższy stopień oficerski w Wojsku Polskim, z korpusu oficerów młodszych. Polski oficer w stopniu podporucznika na naramiennikach nosi dwie gwiazdki.

Rozbieżności co do nalotu członków załogi samolotu nie uległy wyjaśnieniu po publikacji raportu końcowego MAK w dniu 12 stycznia 2011 roku, gdyż strony polska i rosyjska w dalszym ciągu podawały częściowo rozbieżne dane na ten temat; uwagi strony polskiej do projektu raportu nie doprowadziły do zmiany przez MAK danych o nalocie.

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej – zgodnie z Konstytucją, najwyższy przedstawiciel polskich władz, gwarant ciągłości władzy państwowej, najwyższy organ państwa w zakresie władzy wykonawczej, czuwa nad przestrzeganiem postanowień i przepisów Konstytucji, zwierzchnik Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Telekomunikacja Polska SA (TP SA) – operator telekomunikacyjny, były monopolista, a obecnie dominujący dostawca telefonii stacjonarnej w Polsce. Jeden z największych w Polsce dostawców Internetu (ISP). Właściciel PTK Centertel Sp. z o.o., operatora telefonii komórkowej Orange.

Następstwa katastrofy samolotu Tu-154M

Po katastrofie dowództwo 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego otrzymało kondolencje od Telekomunikacji Polskiej, Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, Jednostki Wojskowej GROM i Ambasady Zjednoczonych Emiratów Arabskich w Polsce; Fundacja Polskie Orły rozpoczęła zbiórkę funduszy, by wesprzeć dzieci nieżyjących lotników. 13 kwietnia 2010 roku kpt. pil. Arkadiusz Protasiuk został pośmiertnie awansowany na stopień majora, mjr pil. Robert Grzywna na stopień podpułkownika, por. pil. Artur Ziętek na stopień kapitana, a 15 kwietnia 2010 roku chor. Andrzej Michalak na pierwszy stopień oficerski podporucznika. 16 kwietnia 2010 roku, decyzją marszałka Sejmu Bronisława Komorowskiego, wykonującego obowiązki Prezydenta RP, wszyscy członkowie załogi Tu-154M nr 101 zostali pośmiertnie odznaczeni Krzyżami Kawalerskimi Orderu Odrodzenia Polski. W dniach 24 i 25 kwietnia 2010 roku odbyły się pogrzeby członków załogi samolotu.

Zjednoczone Emiraty Arabskie, Państwo Zjednoczonych Emiratów Arabskich (الإمارات العربيّة المتّحدة) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, położone nad Zatoką Perską i Omańską, składające się z siedmiu emiratów: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Adżman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma i Fudżajra. Graniczy z Arabią Saudyjską i Omanem.

Ministerstwo Obrony Narodowej (MON) – urząd administracji rządowej w Polsce podlegający ministrowi właściwemu do spraw wojska. W okresie II Rzeczypospolitej i II wojny światowej nosił nazwę Ministerstwa Spraw Wojskowych (M.S.Wojsk.). Jest tzw. resortem siłowym, podobnie jak Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Budżet ministerstwa na rok 2008, wliczając koszty wdrażania samolotów wielozadaniowych, wynosi 23,7 mld złotych .

1 czerwca 2010 roku przed Salą Tradycji Dowództwa Sił Powietrznych RP w Warszawie odsłonięto tablicę upamiętniającą dowódcę Sił Powietrznych, gen. Andrzeja Błasika, który zginął w katastrofie, oraz członków załogi Tu-154M. Tablicę pamiątkową ufundowała kadra oraz pracownicy wojska Dowództwa Sił Powietrznych i jednostek podległych; uroczystość wmurowania aktu erekcyjnego pod budowę tablicy odbyła się 20 maja 2010 roku.

Jak-40 (ros. Як-40; oznaczenie NATO: Codling) – trójsilnikowy odrzutowy samolot transportowy i pasażerski skonstruowany w biurze konstrukcyjnym Jakowlewa do przewozów regionalnych. Produkowany seryjnie w latach 1968-1981 w Saratowskich Zakładach Lotniczych w Saratowie.

Katastrofa polskiego samolotu rządowego w Smoleńsku – katastrofa lotnicza, do której doszło 10 kwietnia 2010 o godzinie 8:41:06 czasu środkowoeuropejskiego (CEST) (10:41:06 czasu moskiewskiego)[1][2]. Zginęło w niej 96 osób: prezydent RP Lech Kaczyński z małżonką, wicemarszałkowie Sejmu i Senatu, grupa parlamentarzystów, dowódcy rodzajów Sił Zbrojnych RP, pracownicy Kancelarii Prezydenta, duchowni, przedstawiciele ministerstw, instytucji państwowych, organizacji kombatanckich i społecznych oraz osoby towarzyszące, stanowiący delegację polską na uroczystości związane z obchodami 70. rocznicy zbrodni katyńskiej, a także załoga samolotu.

Załoga samolotu Tu-154M została także upamiętniona, wraz z innymi ofiarami katastrofy związanymi z wojskiem, na tablicy pamiątkowej na frontonie gmachu Ministerstwa Obrony Narodowej przy ul. Klonowej 1 w Warszawie, odsłoniętej 10 listopada 2010 roku. Nagrobki czterech członków załogi pochowanych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie – Roberta Grzywny, Andrzeja Michalaka, Natalii Januszko i Barbary Maciejczyk – stały się częścią pomnika ofiar katastrofy smoleńskiej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, również odsłoniętego w dniu 10 listopada 2010 roku.

Order Odrodzenia Polski, Polonia Restituta - drugie najwyższe polskie państwowe odznaczenie cywilne, nadawane za wybitne osiągnięcia na polu oświaty, nauki, sportu, kultury, sztuki, gospodarki, obronności kraju, działalności społecznej, służby państwowej oraz rozwijania dobrych stosunków z innymi krajami. Ustanowione ustawą z 4 lutego 1921.

Ogólnokształcące Liceum Lotnicze im. F. Żwirki i S. Wigury w Dęblinie - jedyne istniejące współcześnie polskie liceum ogólnokształcące przygotowujące kandydatów do studiowania na Wyższej Szkole Oficerskiej Sił Powietrznych. Liceum powstało z inicjatywy gen. bryg. pil. Józefa Kowalskiego, który wystąpił do MON z propozycją utworzenia Liceum Lotniczego jako szkoły eksperymentalnej. Szef Sztabu Generalnego WP wydał w dniu 3 sierpnia 1972 rozkaz do utworzenia liceum. Gen. Kowalski - komendant-rektor Wyższej Oficerskiej Szkoły Lotniczej wydał 3 września 1972 rozkaz, na mocy którego utworzono Liceum Lotnicze. Nabór do liceum prowadzony był w błyskawicznym tempie - zajęcia rozpoczynały się 11 września.

Stenogramy rozmów załogi

1 czerwca 2010 roku upubliczniono stenogramy rozmów załogi Tu-154M nr 101 w czasie lotu w dniu 10 kwietnia 2010 roku. Wzbudziły one tak duże zainteresowanie, że strona internetowa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, na której je opublikowano, odnotowała tego dnia ponad 220 tys. wejść, co doprowadziło do jej zablokowania z powodu nadmiernego obciążenia. Kluczowe fragmenty stenogramów opublikowała w przekładzie na język angielski Agencja Reutera.

Jerzy Miller (ur. 7 czerwca 1952 w Krakowie) – polski urzędnik państwowy i samorządowy, były wiceminister finansów i były prezes Narodowego Funduszu Zdrowia, były zastępca prezydenta m.st. Warszawy, od 2007 do 2009 wojewoda małopolski, od 14 października 2009 minister spraw wewnętrznych i administracji w rządzie Donalda Tuska.

Agnieszka Pogródka-Węcławek (ur. 15 grudnia 1975 w Piasecznie, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – młodszy chorąży Biura Ochrony Rządu, funkcjonariuszka BOR w latach 2002–2010, w latach 1998–2002 pracownik cywilny BOR.

W czerwcu 2010 roku rozpoczęto pracę nad nowymi, udoskonalonymi wersjami stenogramów rozmów załogi samolotu, pozbawionymi fragmentów opisanych jako nieczytelne, przygotowywanymi przez Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie (na zlecenie polskiej prokuratury wojskowej) oraz przez Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji i laboratorium Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (na zlecenie Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego (KBWLLP)). W lipcu 2010 roku poinformowano, że specjaliści z Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie odczytali kilkadziesiąt nowych słów wypowiedzianych w czasie lotu. Prokurator generalny Andrzej Seremet oświadczył, że słowa te mogą mieć poważne znaczenie dla śledztwa; zadeklarował, że w przyszłości będzie za ich opublikowaniem. Jerzy Miller, minister spraw wewnętrznych i administracji, od 28 kwietnia 2010 roku przewodniczący Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego badającej przyczyny katastrofy, powiedział, że nie zna słów odczytanych przez ekspertów z Krakowa; stwierdził, że jest przeciwny publikowaniu wszystkich szczegółów nagrań z czarnych skrzynek.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Biegły sądowy (w skrócie często nazywany biegłym) - osoba posiadająca bogate doświadczenie zawodowe i uznana za eksperta w zakresie swojej działalności, powoływana w postępowaniu sądowym w celu przedstawiania fachowych opinii o okolicznościach mających znaczenie dla wyniku sprawy sądowej, a których wyjaśnienie wymaga specjalistycznej wiedzy. Biegłym sądowym w sprawie może być wyznaczona przez sąd:

19 lutego 2011 roku odbyła się konferencja prasowa polskich prokuratorów wojskowych, którzy poinformowali, że prokuratura wciąż nie otrzymała opinii fonoskopijnej na temat rozmów załogi przygotowywanej przez Instytut Ekspertyz Sądowych. Ostateczna opinia biegłych miała zostać sporządzona na podstawie oryginału rejestratora albo jeśli eksperci stwierdzą, że nie jest on im potrzebny do wydania wiążącej opinii; podczas konferencji prasowej zaznaczono, że to drugie wyjście jest raczej mało prawdopodobne.

Haiti, Republika Haiti (fr. Haïti, République d’Haïti; haitański Ayiti, Repiblik d Ayiti) – państwo w Ameryce Środkowej, zajmujące część wyspy Haiti na Morzu Karaibskim w archipelagu Wielkich Antyli. Graniczy z Republiką Dominikany.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – urząd administracji rządowej odpowiedzialny za nadzór działalności organów administracyjno-porządkowych w Polsce.

5 września 2011 roku Komisja Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego (KBWLLP) upubliczniła nowe wersje stenogramów rozmów załogi zawierające nieznane wcześniej wypowiedzi; nowe wersje stenogramów znalazły się w tzw. "Protokole z badania zdarzenia lotniczego nr 192/2010/11", opublikowanym na stronach internetowych KBWLLP i MSWiA.

Wojskowe Służby Informacyjne (WSI), JW 3362, Inspektorat WSI Ministerstwa ON - istniejąca w latach 1991-2006 struktura wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, część składowa MON podległa Ministrowi Obrony Narodowej, będąca częścią Wojska Polskiego.

Szwajcaria, Konfederacja Szwajcarska (Confoederatio Helvetica, Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft) – państwo federacyjne w Europie Zachodniej. Jest jednym z niewielu państw, w których obowiązuje demokracja bezpośrednia. Szwajcaria od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku jest państwem neutralnym. Do Organizacji Narodów Zjednoczonych przystąpiła dopiero 10 września 2002 po przegłosowaniu tej decyzji w referendum minimalną większością 52% głosów.

W grudniu 2011 roku Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie przekazał prokuraturze wojskowej opinię fonoskopijną wraz z nową wersją stenogramów rozmów prowadzonych w kokpicie maszyny.

Przypisy

Lista pasażerów i załogi samolotu TU-154. mswia.gov.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-06-19].
Zginęli w katastrofie Tu-154M. sp.mil.pl, 2010-04-11. [dostęp 2010-06-19].
↑ Raport końcowy w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn katastrofy samolotu TU-154M Nr 101 pod Smoleńskiem. komisja.smolensk.gov.pl, 2011-07-27. [dostęp 2011-08-02]. ss. 25, 318–319.
Pogrzeb Agnieszki Pogródki-Węcławek. interia.pl, 2010-04-20. [dostęp 2011-01-14]. oraz Uwagi Rzeczypospolitej Polskiej do projektu Raportu końcowego z badania wypadku samolotu Tu-154M nr boczny 101, który wydarzył się 10 kwietnia 2010, opracowanego przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy MAK. mak.ru, 2011-01-12. [dostęp 2011-01-14]. ss. 27, 45.
↑ Informacja Dowództwa Sił Powietrznych. sp.mil.pl, 2010-05-15. [dostęp 2010-06-19].
Załoga, która zginęła, wcześniej pomagała Haiti. gazeta.pl, 2010-04-12. [dostęp 2010-06-23].
Dariusz Sienkiewicz: Dowódca Sił Powietrznych osobiście podziękował personelowi 36.splt. sp.mil.pl, 2010-02-04. [dostęp 2011-02-07].
Piloci prezydenckiego Tu 154M. sp.mil.pl, 2010-04-11. [dostęp 2010-06-19].
Nie było pilota, który znałby lepiej Smoleńsk. tvn24.pl, 2010-04-16. [dostęp 2010-06-25].
Gen. Czaban odpiera zarzuty Rosjan: piloci Tu-154 należycie przygotowani. gazetaprawna.pl, 2010-05-19. [dostęp 2010-06-25].
Briefing na temat szkolenia pilotów 36 SPLT. mon.gov.pl, 2010-05-17. [dostęp 2010-06-23].
Straciliśmy wspaniałych ludzi lotnictwa. wp.mil.pl, 2010-04-15. [dostęp 2010-07-07].
Por. np. Winni jednak piloci? Musimy poznać prawdę o tej tragedii!. fakt.pl, 2010-04-27. [dostęp 2010-07-08].
Por. np. Smoleńskie kłamstwo WSI. wp.pl, 2010-05-25. [dostęp 2010-07-08].
Apel rodzin ofiar katastrofy smoleńskiej. polskieradio.pl, 2010-06-12. [dostęp 2010-10-21].
Окончательный отчет Технической комиссии МАК по расследованию катастрофы самолета Ту-154М № 101 Республики Польша, произошедшей 10 апреля 2010 года в районе аэродрома Смоленск «Северный» (ros.). mak.ru, 2011-01-12. [dostęp 2011-01-13].
Źródła podające nalot członków załogi samolotu, wymienione w tabelce: Tу-154М № 101 – 19.05.2010 (ros.). mak.ru, 2010-05-19. [dostęp 2010-10-21]., Komunikat Dowództwa Sił Powietrznych. sp.mil.pl, 2010-05-19. [dostęp 2010-06-21]. oraz Zginęli w katastrofie Tu-154M. 36splt.sp.mil.pl. [dostęp 2010-06-21].
Por. Окончательный отчет Технической комиссии МАК по расследованию катастрофы самолета Ту-154М № 101 Республики Польша, произошедшей 10 апреля 2010 года в районе аэродрома Смоленск «Северный» (ros.). mak.ru, 2011-01-12. [dostęp 2011-01-21]. ss. 18–26. oraz Uwagi Rzeczypospolitej Polskiej do projektu Raportu końcowego z badania wypadku samolotu Tu-154M nr boczny 101, który wydarzył się 10 kwietnia 2010, opracowanego przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy MAK (pol.). mak.ru, 2011-01-12. [dostęp 2011-01-21]. ss. 28–29.
Kondolencje. 36splt.mil.pl, 2010-04-16. [dostęp 2010-10-21].
Pomoc dla Dzieci tragicznie poległych Lotników w katastrofie pod Smoleńskiem. 36splt.mil.pl. [dostęp 2010-07-05].
Pośmiertne awanse i odznaczenia dla ofiar katastrofy pod Smoleńskiem. wp.mil.pl, 2010-04-15. [dostęp 2010-07-11].
Komunikat Nr 163/VI kad.. sejm.gov.pl, 2010-04-16. [dostęp 2010-06-19].
Pożegnano załogę Tu-154M. lotniczapolska.pl, 2010-04-26. [dostęp 2010-06-23].
↑ DSP: będzie tablica pamiątkowa. lotniczapolska.pl, 2010-05-20. [dostęp 2010-06-20]. oraz Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ofiar katastrofy lotniczej pod Smoleńskiem. sp.mil.pl, 2010-06-01. [dostęp 2010-06-19].
W MON upamiętniono ofiary katastrofy pod Smoleńskiem (pol.). fakty.interia.pl, 2010-11-10. [dostęp 2010-11-26].
Transkrypcja rozmów załogi samolotu Tu-154M (ros. • pol. • ang.). mswia.gov.pl, 2010-06-01. [dostęp 2010-06-20].
Zapisy rozmów z Tupolewa zablokowały stronę MSWiA. money.pl, 2010-06-02. [dostęp 2010-06-21].
Transcript of Polish plane crash recordings (ang.). uk.reuters.com, 2010-06-01. [dostęp 2010-06-23].
Eksperci z Krakowa przygotują polską wersję stenogramów z kokpitu Tu-154 M. rmf24.pl, 2010-06-04. [dostęp 2010-06-22].
↑ Policja i ABW kończą pracę nad zapisem rozmów z Tu-154. wyborcza.pl, 2010-07-29. [dostęp 2010-08-03].
↑ Seremet: Odczytano kilkadziesiąt słów z czarnej skrzynki (pol.). interia.pl, 2010-07-27. [dostęp 2010-08-03].
↑ Konferencja polskich prokuratorów (pol.). polskieradio.pl, 2011-02-19. [dostęp 2011-03-08].
Protokoły z prac komisji Jerzego Millera (pol.). rp.pl, 2011-09-05. [dostęp 2011-10-17].
Prokuratura: Nie zidentyfikowano głosu gen. Błasika (pol.). rp.pl, 2012-01-16. [dostęp 2012-01-17].