Zabłocie, pejzaż przemysłowy.

Budynek zakładów Elektronicznych Telpod - Unitra.

Budynek fabryki kosmetyków "Miraculum", dziś siedziba Klubu "Fabryka".

Zabłocie, dawne tory kolejowe.

Zabłocie – obszar Krakowa, od 1991 wchodzący w skład Dzielnicy XIII Podgórze, położony na prawym brzegu Wisły. Północną granicę stanowi Wisła, południową – fragment Alei Powstańców Wielkopolskich, wschodnią – ulica Krakusa, a zachodnią – ulica Stoczniowców. Kształtem przypomina prostokąt, a jego wielkość zbliżona jest do obszaru, który zajmuje krakowskie Stare Miasto zamknięte w obrębie Plant. Przez obszar ten przechodzi trakcja kolejowa, a niektóre pociągi zatrzymują się na stacji PKP Kraków Zabłocie.

Nazwa „Zabłocie” oznacza teren położony „za błotem” i po raz pierwszy pojawiła się w źródłach w 1334 roku w odniesieniu do lasów królewskich „circa Zabloczyc”. Okres największego rozwoju tego terenu przypada na przełom XIX i XX wieku, kiedy to powstają zakłady kolejowe i przemysłowe, a profil Zabłocia staje się zdecydowanie industrialny. Po 1989, wraz z likwidacją wielu przedsiębiorstw państwowych, okolica podupada, natomiast już pod koniec lat 90. można zaobserwować wiele zmian mających na celu rewitalizację tej dzielnicy, która dzisiaj stanowi jeden z najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów Krakowa.

Historia

Zabłocie w średniowieczu

W XIV wieku król Kazimierz Wielki stopniowo (w 1357 i 1370 roku) sprzedaje miastu Kazimierz wieś Czyżową, leżącą na terenie współczesnego Zabłocia, której życie osadnicze koncentruje się wokół dzisiejszych ulic Lipowej i Kącik. Wówczas priorytetem dla tego obszaru jest rozwój portu nad Wisłą, który umożliwiłby handel na większą skalę wydobywanym w Wieliczce białym złotem.

W czasie I rozbioru Polski wojska austriackie zajmują Galicję i ustanawiając granicę na Wiśle, także Zabłocie zostaje wyłączone z obszaru miasta Kazimierz, pozostającego w granicach Rzeczypospolitej. Kraków zostaje odcięty od zaplecza na prawym brzegu Wisły – kopalni w Wieliczce, cegielni i portu solnego na Zabłociu.

W 1784 roku powstaje nowe miasto: Podgórze, założone na mocy patentu cesarza Józefa II w pobliżu uruchomionej w 1776 przez Austriaków komory celnej, pobierającej opłaty i kontrolującej przepływ towarów z Polski do Galicji. Ma ono stanowić nowe centrum administracyjne zachodniej części przyłączonej prowincji. Po II rozbiorze Polski Kraków zostaje przyłączony do Austrii. Dzięki pokojowi zawartemu w 1809 roku, Księstwo Warszawskie ma jednak gwarancję dostawy soli prze Kraków, mimo że Wieliczka już do niego nie należy. Wówczas powstają magazyny solne na Zabłociu, chociaż przyjmuje się, że zespół o tej funkcji wraz z tzw. portem solnym istniał tam znacznie wcześniej. Istniejący po dziś dzień ostatni budynek składów solnych mógł powstać już w XVIII wieku. W tamtym okresie Podgórze pełnie jeszcze jedną ważną funkcję: stanowi ważny trakt handlowy łączący Czechy ze Lwowem.

Zabłocie nowożytne

Rozwój Zabłocia nabiera tempa w II połowie XIX wieku. Wówczas po wschodniej stronie miasta Podgórze poprowadzono główną linię kolejową Galicji, która biegła z Krakowa do stolicy prowincji, rozpoczęto także prace wokół budowy największej austriackiej fortyfikacji – Twierdzy Kraków. W ostatnich latach XIX budują się zakłady kolejowe, przemysłowe i składnice, sprawnie działa port rzeczny, a obszar zabudowy miejskiej ulega stopniowemu powiększeniu. Nie bez znaczenia dla rozwoju tej części Galicji jest fakt, że gminy prawego brzegu Wisły miały dostęp do surowców i wolną przestrzeń pod nowe inwestycje, a przede wszystkim były zwolnione z płacenia akcyzy. Choć w 1903 roku Podgórze nawiedza wielka powódź, nie zatrzymuje ona rozwoju tej dzielnicy, a nowe, rozbudowane wały przeciwpowodziowe tworzą kolejne przestrzenie dla rozwoju inwestycji. Tak naprawdę dopiero na przełomie XIX i XX wieku, kiedy Zabłocie zostaje odgrodzone od Wisły solidnym wałem przeciwpowodziowym, w tej okolicy rozkwita przemysł na wielką skalę. Przed wybuchem I wojny światowej rozpoczynają się prace nad czwartą w tym rejonie stacją kolejową Podgórze – Wisła (istnieją już Podgórze – Płaszów, Podgórze – Miasto i Podgórze – Bonarka), która zostaje otwarta w 1911 roku jako stacja towarowa obsługująca pobliskie firmy transportowe i Twierdzę Kraków. W 1915 Zabłocie, wraz z Podgórzem, zostaje przyłączone do miasta Krakowa.

Dobrym przykładem prężnej działalności tego obszaru jest poniższa lista niektórych przedsiębiorstw, które działały na Zabłoci w I połowie XX wieku:

Zabłocie w XX wieku

W latach 1939-1945 Zabłocie stanowiło miejsce lokalizacji magazynów sprzętu lotniczego i łączności służących jednostce lotniczej III Rzeszy. Od 1942 roku doprowadzano tam grupy robotników z podgórskiego getta, a po jego likwidacji, z obozu płaszowskiego. Więźniowie powstałego w maju 1943 roku podobozu obozu Płaszów pracowali w Fabryce Skrzyń Ernesta Kühnpasta, Fabryce Chłodnic i Części Samolotowych Kurta Hodermana (NKF), Przedsiębiorstwie Budowy Baraków Józefa Chmielewskiego i Niemieckiej Fabryce Naczyń Emaliowanych Oskara Schindlera „Emalia”. Istotną rolę w wojennej historii tego obszaru odegrał plac Bohaterów Getta (wcześniej Mały Rynek i plac Zgody), który był miejscem wysiedleń krakowskich Żydów, wysyłanych stąd do obozów zagłady.

Po II wojnie światowej następuje dalsza industrializacja obszaru Zabłocia, w 1946 roku powstają tu m.in. zakłady elektroniczne Telpod-Unitra (później Telpod S.A.), które działają nieprzerwanie do 2002 roku. Utworzone jako zaplecze Polskiego Radia przeradzają się w jednego z największych kompleksów przemysłowych w czasach PRL-u. W 1952 roku zbudowany zostaje most na Wiśle w Łęgu, który usprawnia komunikację Zabłocia z powstającą w tamtym czasie Nową Hutą. W 1989 roku wiele firm państwowych działających na terenie Zabłocia zostaje zamkniętych, co prowadzi do stagnacji całej okolicy.

W 1991 roku przeprowadzona zostaje reforma łącząca teren Podgórza, Płaszowa i historycznego Zabłocia w XIII dzielnicę samorządową miasta Krakowa.

czytaj dalej: [2], [3]