Zabrze - Polski Serwis Naukowy

Zabrze (niem. Hindenburg, śl. Zobrze) – miasto na prawach powiatu w województwie śląskim, położone nad rzekami Kłodnicą i Bytomką, na Wyżynie Śląskiej, w Górnośląskim Okręgu Przemysłowego (GOP). Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 186 913 mieszkańców.

Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).
Klasa okręgowa (lub liga okręgowa) – w 14 województwach szósta, a w 2 województwach siódma w hierarchii klasa męskich ligowych rozgrywek piłkarskich w Polsce. Stanowi pośredni szczebel rozgrywkowy między IV ligą polską (w 14 województwach) lub V ligą polską (w 2 województwach), a klasą A, będąc jednocześnie drugim, bądź trzecim szczeblem regionalnym (VI lub VII poziom ligowy). Zmagania w jej ramach toczą się cyklicznie (co sezon) systemem kołowym i przeznaczone są dla polskich klubów piłkarskich, grających w grupach okręgowych (swym zasięgiem obejmują one kilka leżących obok siebie powiatów danego województwa). Zwycięzcy każdej z grup klasy okręgowej uzyskują awans do IV ligi polskiej, bądź V ligi polskiej, zaś najsłabsze zespoły relegowane są do poszczególnych grup klas A. Zarządzana przez – działające w imieniu Polskiego Związku Piłki Nożnej – Okręgowe Związki Piłki Nożnej.

Położenie

Położenie Zabrza wśród pozostałych członków Górnośląskiego Związku Metropolitalnego

Miasto Zabrze jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką, w dorzeczu Odry.

Debrza – forma ukształtowania powierzchni ziemi: wąska, płytka, V-kształtna dolina sucha o znacznym i niewyrównanym spadku. Powstaje zazwyczaj na stromym zboczu w obrębie mało spoistego podłoża w wyniku erozyjnej działalności wód okresowych i spełzywania zboczy. W dalszym etapie rozwoju, w wyniku zasypywania osadami, a więc wypłycania, debrza może przechodzić w dolinę wciosową, parów lub wądół.
Klasa okręgowa (grupa Katowice IV) - jedna z sześciu na terenie województwa śląskiego klas okręgowych, stanowiąca pośredni szczebel rozgrywkowy między IV ligą, a klasą A. Stanowi tzw. VI ligę w rozgrywkach krajowych.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 80,40 km².

Miasto sąsiaduje z miastami Bytom, Gliwice i Ruda Śląska oraz powiatem gliwickim i tarnogórskim.

W latach 1975–1998 miasto należało do województwa katowickiego.

Podział administracyjny

Dzielnice i osiedla Zabrza.

Dzielnice i osiedla

22 września 2003 Rada Miejska zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Zabrze zostało podzielone na 13 dzielnic i 4 osiedla, które stanowią jednostki pomocnicze miasta.

Dzielnice

Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła w Zabrzu zlokalizowany przy ul. Wolności 196. Wzniesiony w latach 1863–1866 (konsekrowany 6 maja 1868 roku) w stylu neoromańskim. Obiekt na planie prostokąta, jednonawowy z kaplicą. Przekryty dachem dwuspadowym. Absyda zamknięta półkoliście. Na osi fasady wieża z dzwonnicą i zegarem nakryta wysokim hełmem. Naroża bryły kościoła akcentowane sterczynami. Elewacje z piaskowca, dekorowane detalami kamieniarskimi.
I powstanie śląskie – wystąpienie zbrojne zorganizowane przez Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska mające na celu przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Rozpoczęło się w nocy z 16 na 17 sierpnia, i trwało do 24 sierpnia 1919. Powstańcami niezadowolonymi z terroru i represji niemieckich, dowodził Alfons Zgrzebniok. Powstanie objęło powiaty: katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, tarnogórski oraz część raciborskiego. Zaangażowanie militarne od 14 lutego 1919 w wojnę z Rosją sowiecką na wschodzie Polski, uniemożliwiło rządowi poparcie dla tego powstania. Zakończyło się przegraną i ucieczką powstańców przed represjami na teren Polski. W 1920 wybuchło II powstanie śląskie.

Panorama Zabrza

Demografia

Wg danych Urzędu Miejskiego z 30 czerwca 2010 miasto liczyło 176 140 mieszkańców.

Zobacz wykaz na Wikiźródłach

W 1991 w Zabrzu odnotowano największą liczbę ludności – 205 789 osób.

Etymologia

W 1305 roku była to wieś Zadbrze (Sadbre), czyli osada położona za debrami tj. dołami, gąszczem leśnym. Wyrazy debrz, gwarowe debr, debrze to "urwiste, zarosłe wzgórza, wśród, których płynie potok" pochodzą od prasłowiańskiego *dъbrъ. Warto zobaczyć: Debrza. Przez uproszczenie Zadbrze → Zabrze można błędnie skojarzyć Zabrze z Zaborzem jego dzielnicą, która to nazwa tylko potwierdza silne zalesienie tego terenu. Podobne pochodzenie mają nazwy rzek: Brda (wcześniej Dba ← Drba) i Zbrzyca (←Dbrzyca) oraz nazwy miejscowe jak np. Zadebra, Debrzno.

Konurbacja górnośląska (katowicka, śląska, śląsko-dąbrowska) – konurbacja w południowej Polsce, w województwie śląskim, położona w większości na Wyżynie Śląskiej. W skład konurbacji wchodzą historyczne tereny Górnego Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego oraz Jaworzna.
Szlak Architektury Drewnianej w województwie śląskim, o długości 1060 km obejmuje 93 zabytkowe obiekty i zespoły architektury drewnianej: kościoły, kaplice, dzwonnice, chałupy, karczmy, leśniczówki, pałacyk myśliwski, skanseny i obiekty gospodarcze - młyn wodny i spichlerze.

Historia

Zabrze – ulica Wolności

Zabrze – ulica Wolności

Zabrze – ulica Jagiellońska

Zabrze – aleja Bohaterów Monte Cassino

Zabrze – Poczta Główna

Straż Pożarna

Dom Muzyki i Tańca

Zabrze – KWK Sośnica-Makoszowy, Ruch Makoszowy

Północna pierzeja placu Krakowskiego

osady istniały tu przed najazdem Mongołów

1234

pierwsza wzmianka o Biskupicach, osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza

25 marca – wystawienie przez księżną kaliską Violę dokumentu, w którym zrzeka się na rzecz biskupa wrocławskiego prawa poboru daniny i innych opłat ville [...] Biscupici dicitur cirka Bitom

1260 – rozszerzenie przez księcia opolskiego Władysława przywilejów, nadanych biskupowi wrocławskiemu w 1243. Przyczyniło się to do zwiększenia osadnictwa w rejonie Biskupic

1295–1305

pierwsza wzmianka o Zabrzu (Sadbre sive Cunczindorf, gdzie Sadbre interpretowane jest jako miejsce za debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem; sive to łacińskie "albo", a Cunczindorf jest interpretowane jako "wieś Konradów"); w dokumencie Rejestr Ujazdu części Liber fundationis episcopatus Wratislawiensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice, Zaborze, Grzybowice

sołtys tworzy osadę, chłopi wolni od podatków, tereny przydzielone osadnikom – po 60 łanów

1570 – właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założył alodium z drewnianym dworem

1639 – w okresie wojny trzydziestoletniej w Zabrzu i Sośnicy wojska Ernsta von Mansfelda grabią żywność

1642 – nowym właścicielem został Aleksander Bielski, który na miejscu drewnianego zbudował murowany piętrowy dwór, stajnie, owczarnię, słodownię i gorzelnię

1675 – nabycie dóbr zabrzańskich przez kanclerza księstwa opolsko-raciborskiego, barona Jerzego Welczka (Wilczka). Działalność Welczka i jego następców (wśród nich m.in. Bernhard III hrabia von Praschma) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki

1731 – przy obecnej ul. Kondratowicza istniała kolonia nazywana Zabrzer Hammer (Kuźnica)

1743 – utworzenie w ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska powiatu bytomskiego. W jego skład weszły: Biskupice, Grzybowice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami

1749 – właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów

1771–1776 – utworzenie przez właściciela części Zabrza Macieja Wilczka w trakcie kolonizacji fryderycjańskiej nowych osad wokół Zabrza: Maciejowa, Doroty i Małego Zabrza. W pobliżu zabrzańskiego dworu powstała następna kolonia, nazywana początkowo Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa) bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze, czyli Małe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadę Kończyce

1790 – odkrycie przez Salomona Isaaca z Brabancji na pograniczu dzielnic Zaborze i Pawłów łatwych w eksploatacji złóż węgla kamiennego o grubości 1 metra

1792–1822 – powstanie Kanału Kłodnickiego

1793

powstanie chłopskie

według spisu z tego roku w Zabrzu istniały: majątek ziemski, kościół, szkoła, 34 chłopów, 6 ogrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – łącznie 305 mieszkańców; w Małym Zabrzu: kolonia 12 zagród z 31 mieszkańcami; w Zaborzu: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 ogrodników, 14 pracowników najemnych

1796 – uruchomienie pierwszej zabrzańskiej kopalni państwowej Królowa Luiza (początek budowy 1790). Na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln t węgla rocznie, a zatrudniano ok. 8 tys. robotników

1797 – uruchomienie kopalni Amalia, zlikwidowanej na rzecz Concordii

1819–1830 – budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku od Poremby do Maciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności (najdłuższej ulicy w Europie – ponad 9 km)

1843 – uruchomienie kopalni Concordia

1845 (1 października) – otwarcie odcinka linii kolejowej z Opola do Świętochłowic przez Gliwice i Zabrze – przedłużenie trasy mającej początek we Wrocławiu. Ostatni odcinek, kończący się w Mysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie powstał dworzec kolejowy, wybudowany w polach Małego Zabrza, obecnie nieistniejący

1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa huty Donnersmarcka

1852

uruchomienie fabryki kotłów Koetza

17 stycznia – wydanie przez władze rejencji opolskiej pozwolenia na organizowanie w czwartki targów na terenie Starego Zabrza (stąd nazwa Donnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych). W 1875 r. przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego

1856 – otwarcie pierwszego szpitala

1857 – uruchomienie huty Redena

1859 – rozbudowa fabryki lin stalowych

1861 – Albert Borsig rozpoczął budowę wielkich pieców, stalowni i walcowni w Biskupicach

1862 – wydobycie węgla w kopalni Hedwigswunsch

1864 – budowa fabryki szkła

1868

uruchomienie walcowni i kuźni w zakładach Borsiga

budowa kopalni Ludwigsglück, późniejszej kopalni Ludwik

1871 – spis mieszkańców; Zabrze liczy 18 250 mieszkańców: Stare Zabrze 6 228, Małe Zabrze 4 723, Dorota 851, a Zaborze 6448 mieszkańców

1872

przekształcenie huty Donnersmarcków w spółkę akcyjną

uruchomienie stalowni w zakładach Borsiga

wybudowanie i uroczyste poświęcenie Dużej Synagogi

1873 – utworzenie powiatu zabrskiego liczącego 2,21 mil kwadratowych i zamieszkanego przez 38 481 mieszkańców. W Zabrzu było 1117 domów

1874 – początek wydawania tygodnika Zabrzer Kreis Blatt (od stycznia)

1875 – próba uzyskania praw miejskich nie powiodła się

1880 – uruchomienie trzech pieców martenowskich o pojemności 18 t każdy

1884 – uruchomienie koksowni Jadwiga w Biskupicach

1895 (25 sierpnia) – przekazanie do użytku tramwaju parowego

1896 – powstanie Miejskiej Straży Pożarnej

1897 – uruchomienie elektrowni

1900 – otwarcie Gimnazjum im. Królowej Luizy w Zaborzu

1900–1906 – budowa drugiej państwowej kopalni Delbrück (od 1945 KWK Makoszowy)

1905 – połączenie gmin Stare Zabrze, Małe Zabrze i Dorota w jedną gminę Zabrze, liczącą 54 228 mieszkańców

1915

luty – zmiana nazwy gminy Zabrze na Hindenburg. Nowa nazwa nawiązuje do nazwiska marszałka Paula von Hindenburga, dowódcy w zwycięskiej bitwie pod Tannenbergiem. Od 1918 r. pełna nazwa to Hindenburg O.S. (Oberschlesien) – dla odróżnienia od wschodniopruskiej gminy Hindenburg (dawniej Groß Friedrichsgraben I)

w koksowni Jadwiga wybudowano nową baterię koksowniczą, wieżę węglową, sortownię koksu i benzolownię

1918

październik

reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół"

powstanie polskiej Straży Obywatelskiej

grudzień – powstanie Związku Wojackiego, a następnie Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska

1919

marzec

powstanie Towarzystwa Czytelni Ludowych, kierowanego przez ks. Stefana Szwajnocha

powstanie Towarzystwa Polek

marzec-kwiecień – pacyfikacja przez Grenzschutz polskich strajków (zabici i ranni)

kwiecień – powstanie Towarzystwa Oświaty na Górnym Śląsku im. św. Jacka, kierowanego przez Józefa Gołąbka

16-26 sierpnia – walki I powstania śląskiego

październik – polska lista zdobywa w wyborach komunalnych 21 z 36 mandatów

1920

przybycie żołnierzy francuskich

maj – powstanie Towarzystwa Sportowego "Hart"

23 maja-16 czerwca – polski strajk szkolny

14 lipca – napad nacjonalistów niemieckich na artystów Opery Warszawskiej

19-25 sierpnia – walki II powstania śląskiego

sierpień – powstaje chór męski "Moniuszko"

przekształcenie zakładów Borsiga w spółkę akcyjną Borsigwerk

listopad – powstanie Towarzystwa Śpiewu "Chopin"

1921

20 marca – plebiscyt na Górnym Śląsku - w Zabrzu 21233 głosów pada za Niemcami, a 14837 za Polską

2 maja – zdobycie przez polską Policję Górnego Śląska kopalni Zabrze

do 4 maja – opanowanie przez powstańców w III powstaniu śląskim prawie całego miasta, a następnie opuszczenie śródmieścia na prośbę wojsk francuskich

26-30 maja – prowokowanie przez Niemców walk ulicznych

5 lipca – zakończenie III powstania

1922

1 października – nadanie praw miejskich

1922–1939 – podzielenie miasta na mocy wyników plebiscytu. Kończyce, Pawłów i Makoszowy znalazły się w granicach Polski, pozostałe gminy przypadły Republice Weimarskiej

1924 – budowa stadionu sportowego przy ul. Zamkowej w Biskupicach (obecnie Gwarek Zabrze)

1927

1 stycznia – utworzenie powiatu miejskiego z większej części powiatu zabrskiego

1935 – przebudowa placu Wolności

1938

9/10 listopad) – Noc kryształowa: spalenie Dużej Synagogi, zniszczenie wielu sklepów żydowskich, aresztowanie ok. 350 Żydów

II wojna światowa – hitlerowcy utworzyli w Zabrzu filię obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu oraz obozy dla jeńców wojennych

otwarcie Miejskiego Ogrodu Botanicznego

1945

24 stycznia – wkroczenie Armii Czerwonej

19 marca – przejęcie miasta przez administrację polską

1946 (19 maja) – przywrócenie nazwy sprzed 1915 r.

1948 (14 grudnia) – powstanie Klubu Sportowego Górnik Zabrze

1950

7 stycznia – powstanie pierwszego Państwowego Szpitala Klinicznego

wiosną nastąpiło powołanie do życia Filharmonii Górniczej Związku Zawodowego Górników

1951

17 marca – włączenie w granice Zabrza miejscowości Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Kończyce, Makoszowy i Pawłów

1954 – włączenie w granice miasta osiedla Helenka

1956 (2 grudnia) – ukazanie się pierwszego numeru gazety miejskiej Głos Zabrza

1959 – otwarcie Domu Muzyki i Tańca

1961 – wizyta w Zabrzu majora kosmonauty Jurija Gagarina, pierwszego człowieka w kosmosie

1967 – wizyta w Zabrzu prezydenta Republiki Francuskiej generała Charles’a de Gaulle'a (część oficjalnej wizyty w Polsce)

1970–1975 – budowa osiedla Marii Skłodowskiej-Curie

1971 (23 marca) – katastrofa w kopalni Mikulczyce-Rokitnica w Rokitnicy. Zawał na poziomie 780 metrów przysypał 19 górników. Jeden z nich, Alojzy Piontek, został uratowany po siedmiu dniach

1976 – otwarcie hali widowiskowo-sportowej przy ul. Matejki

1982 – gazeta Głos Zabrza zmienia nazwę na Głos Zabrza i Rudy Śląskiej

1985 – pierwsza w Polsce udana operacja przeszczepu serca, dokonana pod kierunkiem prof. Zbigniewa Religi

1986–1991 – budowa osiedla im. Mikołaja Kopernika

1996 – ustanowienie św. Kamila patronem miasta

1998

uruchomienie oczyszczalni ścieków Śródmieście

otwarcie Wydziału Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej

2002

19 października – otwarcie estakady drogowej nad parkiem im. Poległych Bohaterów

2005

25 stycznia – otwarcie odcinka autostrady A4 biegnącej przez dzielnice Kończyce i Makoszowy, z węzłem Wspólna w Kończycach (na granicy z Rudą Śląską)

10 marca – spłonięcie zabytkowego budynku młyna przy skrzyżowaniu ul. Wolności i Brysza

1 lipca – połączenie Kopalni Węgla Kamiennego Makoszowy z KWK Sośnica w Gliwicach w zakład KWK Sośnica-Makoszowy

2006

uruchomienie pierwszej części zabrzańskiej podstrefy ekonomicznej wchodzącej w skład Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej

2007

16 czerwca - otwarcie zabytkowej Kopalni Guido dla ruchu turystycznego na poziomach 170 m i 320 m

2008

4 listopada – rozpoczęcie budowy pierwszych zabrzańskich odcinków Drogowej Trasy Średnicowej

2010

12 maja - uroczyste otwarcie nowej siedziby Filharmonii Zabrzańskiej

29 październik - uroczysta iluminacja zabrzańskiego ratusza (planowane otwarcie na rok 2012)

2011

10 czerwca - do użytku oddano dwa odcinki Drogowej Trasy Średnicowej

14 września - rozpoczęcie prac modernizacyjnych, a zarazem budowy nowego stadionu im. Ernesta Pohla (Stadion Górnika Zabrze)

30 września - oddanie do użytku odcinka Sośnica(Gliwice)-Maciejów(Zabrze) Autostrady A1

Zabytki

Zabrze – wieża ciśnień przy ul. Zamoyskiego

Zabrze – wieża ciśnień Szpitala Klinicznego przy ul. 3 Maja

W Zabrzu znajduje się wiele zabytkowych obiektów (głównie z przełomu XIX i XX wieku), takich jak zabytkowe kamienice w centrum miasta, osiedla robotnicze, obiekty sakralne itp.

Registrum Vyasdense – (pol. Rejestr Ujazdu) - wykaz posiadłości i dochodów biskupstwa wrocławskiego w archidiakonacie opolskim, stanowi część Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego).
Bitwa pod Tannenbergiem (w przypadku uznania bitwy pod Grunwaldem za pierwsze starcie pod Tannenbergiem, to zwykle nazywa się drugim) - bitwa w ramach operacji wschodniopruskiej w 1914 r. między siłami Imperium Rosyjskiego a Cesarstwem Niemieckim, zakończona zwycięstwem Niemiec.

Obiekty poprzemysłowe

Wieża ciśnień przy ul. Zamoyskiego 2 z 1909 r., o wysokości 46 m, wniesiona w stylu ekspresjonistycznym

Wieża ciśnień huty Donnersmarcka z 1871 r., z elementami neogotyku

Wieża wyciągowa, budynek nadszybia, wagownia (obecnie portiernia) i maszynownia szybu "Maciej" z około 1910 r.

Zabudowa kopalni "Królowa Luiza" przy ul. Wolności 402 z drugiej połowy XIX w.

Zabudowa kopalni "Guido" (oraz wyrobiska podziemne) przy ul. 3 Maja 91 z drugiej połowy XIX w. i początku XX w.

Robotnicze osiedla mieszkaniowe

Kolonia robotnicza Borsigwerke w dzielnicy Biskupice, wzniesiona w latach 1863–1871

Kolonia patronacka Ballestrema, w dzielnicy Rokitnica, wzniesiona w latach 1905–1913

Kolonia patronacka Huty Zabrze w dzielnicy Małe Zabrze, wzniesiona w latach 1903–1922

Kolonia robotnicza na ul. Poległych Górników przy secesyjnej Kopalni Mikulczyce

Osiedle dla robotników spółki "Preussag" w dzielnicy Zaborze, wzniesione w latach 1926–1927

Obiekty użyteczności publicznej

Hotel Admiralspalast przy ul. Wolności 305 z lat 1924–1928, wzniesiony w stylu modernistycznym

Budynek Muzeum Górnictwa Węglowego przy ul. 3 Maja 19, wzniesiony w latach 1874–1875

Gmach Sądu Rejonowego (oraz więzienie) przy ul. 3 Maja 21, wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku i rozbudowany w 1907 r., wyremontowany w 2008 r.

Zespół zabudowy Szpitala Klinicznego Śląskiej Akademii Medycznej z drugiej połowy XIX wieku oraz lat 1900–1905 z charakterystyczną wieżą ciśnień z 1904 r.

Budynek Poczty Głównej przy pl. Dworcowym 1, wzniesiony w latach 1909–1911 w stylu neogotyckim

Ratusz gminny w Mikulczycach przy ul. Tarnopolskiej 80, wzniesiony w 1902 r.

Budynki mieszkalne

Dwór z przełomu XVIII i XIX wieku w dzielnicy Mikulczyce

Kamienica "pod orłem" z 1912 r. przy ul. Dworcowej 9

„Stalowy dom” przy ul. Cmentarnej, wzniesiony w 1927 r. w nowatorskiej technologii prefabrykatów stalowych

Obiekty sakralne

Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła przy ul. Wolności 196, wzniesiony w latach 1863–1866 w stylu neoromańskim

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela przy ul. Bytomskiej 37, wzniesiony w latach 1853–1858 w stylu neogotyckim, znajduje się tam krypta z ciałami niektórych członków śląskiego rodu Bellestremów

Kościół pw. św. Anny przy ul. 3 Maja 18, wzniesiony w latach 1897–1900 w stylu neoromańskim

Kościół pw. św. Jadwigi przy ul. Wolności 504, drewniany z 1929 r.

Kościół pw. św. Józefa przy ul. Roosevelta 104

Kaplica Najświętszej Marii Panny przy ul. Rolnika, wzniesiona w 1870 r., o cechach neogotyckich

Cmentarze

Cmentarz żydowski

Cmentarz żydowski z XIX wieku przy ul. Cmentarnej

Cmentarz ewangelicki przy ul. Okrzei

Cmentarz przy ul. Kondratowicza

Inne obiekty

Ruiny spichlerza z XVII w. przy ul. Trębackiej w dzielnicy Biskupice

Parowa maszyna wyciągowa kopalni "Królowa Luiza"

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Władysław opolski (ur. ok. 1225- zm. 27 sierpnia lub 13 września 1281/82), książę kaliski 1234-1244, książę rudzki 1234-1249, książę opolsko-raciborski 1246-1280/81. (Do 1241 roku pod zwierzchnictwem książąt śląskich)

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)