Białoruska karykatura z 1921 r. - Zachodnia Białoruś trafia w ręce Polaków

Zachodnia Białoruś (biał. Заходняя Беларусь, Zachodniaja Biełaruś, ros. Западная Белоруссия, Zapadnaja Biełorussija) – nieoficjalna nazwa ziem, które uważane były przez władze sowieckie i część środowisk białoruskich za ziemie historycznie i etnicznie białoruskie, a które w wyniku traktatu ryskiego z 1921 roku znalazły się w składzie II Rzeczypospolitej. Nazwa używana była dla przeciwwagi wobec Wschodniej Białorusi – tj. Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w jej granicach sprzed 2 listopada 1939 roku. Obecnie w polskiej historiografii, oprócz tej nazwy, stosuje się określenia: ziemie północno-wschodnie II Rzeczypospolitej, tzw. Białoruś Zachodnia, lub szerzej Kresy Wschodnie. Zarówno granice obszaru, jak i jego nazwa pozostają przedmiotem kontrowersji, budząc wiele emocji i wywołując dyskusje wśród białoruskich i polskich historyków.

Nazwa

Termin Zachodnia Białoruś został po raz pierwszy użyty w latach 20. XX wieku. Zdaniem polskiej badaczki Aleksandry Bergman powstał on w 1923 roku, w środowiskach komunistycznych, wraz z utworzeniem Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Pomysłodawcą nazwy miał być Karol Radek, polityk bolszewicki. Przeciwnego zdania był prof. Iwan Koukiel, białoruski historyk z Grodna, zdaniem którego nazwa powstała wcześniej, już jesienią 1920 roku i nie miała żadnego związku z ruchem komunistycznym. Władze sowieckie jeszcze w czasie trwania II wojny światowej odstąpiły od używania nazwy Zachodnia Białoruś, zastępując ją określeniem zachodnie obwody Białoruskiej SRR, co miało na celu podkreślenie jedności Republiki. Określenie takie używane było m. in. w dokumentach KPZR.

W Polsce Ludowej w latach 1945–1989 zarówno władze, jak i ówcześni historycy w swoich pracach powszechnie używali terminu Zachodnia Białoruś, z przyczyn politycznych unikając innych określeń, przede wszystkim takich, jak Kresy Wschodnie. Związane było to z niemożnością podejmowania krytyki polityki prowadzonej przez Związek Radziecki. Sytuacja zmieniła się w wyniku tranformacji ustrojowych na początku lat 90. XX wieku w Polsce i na Białorusi. W lutym 1993 roku polski historyk z Białegostoku, Jan Jerzy Milewski, w czasie Wszechbiałoruskiej Konferencji Historyków, zaproponował termin ziemie północno-wschodnie II Rzeczypospolitej. Zwolennikiem tej nazwy jest także historyk prof. Tomasz Strzembosz. Argumentuje on, że nie należy używać określenia Kresy Wschodnie, ponieważ, jego zdaniem, nie były one żadnymi "kresami", lecz samym centrum, sercem państwa polskiego.

Termin zaproponowany przez Jana Milewskiego spotkał się z dezaprobatą części historyków białoruskich. Profesor Uładzimir Michniuk z Mińska skomentował w 2004 roku dorobek polskiej historiografii dotyczącej Zachodniej Białorusi następująco:

Polski historyk Krzysztof Jasiewicz uważa, że nazwy Zachodnia Białoruś i Zachodnia Ukraina wprowadzono jako określenie obszarów działalności Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi i Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy – autonomicznych organizacji w ramach Komunistycznej Partii Polski. Proponuje, aby, w przypadku używania tych terminów, pisać je w cudzysłowie lub zaopatrywać w przedrostek "tzw.", celem podkreślenia ich politycznego pochodzenia.