Zajęczaki - Polski Serwis Naukowy

Zajęczaki, zającokształtne (Lagomorpha) – rząd ssaków łożyskowych, dawniej zaliczanych do gryzoni, obejmujących szczekuszkowate (Ochotnidae), zającowate (Leporidae) oraz wymarłą rodzinę Prolagidae.

Charakterystyka

Zajęczaki to małe lub średnie zwierzęta, zamieszkujące bardzo zróżnicowane środowiska, zarówno północną tundrę i zimne rejony wysokogórskie, jak i lasy umiarkowane i półpustynie. Króliki i szczekuszki zamieszkują w norach, zające natomiast ukrywają się wśród roślinności. Zajęczaki mają lekką czaszkę oraz jednokomorowy żołądek, w których zachodzą dwa odrębne procesy chemiczne: najpierw pokarm ulega pod wpływem bakterii fermentacji, następnie strawieniu przez enzymy trawienne. Zęby stale rosną, w szczęce górnej występują dwie pary siekaczy, w szczęce dolnej, natomiast jedna. Zęby zajęczaków nie mają korzeni, inną cechą charakterystyczną jest podzielna na dwie części górna warga oraz obecność fałd skórnych, zakrywających nozdrza, otwierającymi się rytmicznie w trakcie oddychania. Ogon uległ redukcji, sierść natomiast jest dość gęsta. U gatunków żyjących w zimnym klimacie zmienia kolor w zależności od pór roku.

Jelito ślepe (łac. cecum, kątnica) - pierwszy odcinek jelita grubego. Jelito ślepe leży w prawej okolicy biodrowej. Jest ono od jelita cienkiego oddzielone tzw. zastawką krętniczo-kątniczą. Od jelita ślepego odchodzi wyrostek robaczkowy. Jelito ślepe przechodzi w okrężnicę wstępującą, która znowu pod wątrobą zagina się i biegnie mniej więcej poziomo w stronę lewą (na ilustracji w prawo) jako okrężnica poprzeczna; ta z kolei w lewym podżebrzu, pod śledzioną, znowu się zagina i biegnie w dół jako okrężnica zstępująca. Wreszcie przechodzi w esicę. Jest unaczynione przez tętnicę krętniczo-okrężniczą odchodzącą od tętnicy krezkowej górnej.

Szczekuszkowate (Ochotonidae) – rodzina niewielkich ssaków z rzędu zajęczaków. Występują w Ameryce Północnej, we Wschodniej Europie i w Południowo-wschodniej Azji. Mają rozmiar szczura, jednak w przeciwieństwie do niego nie posiadają ogona. Ich tylne kończyny są nieco dłuższe od przednich, a uszy są zaokrąglone. Poruszają się skokami, jak zając. Żyją w górach lub na stepach, przeważnie w stadkach. Kopią w ziemi nory mające liczne wejścia. Odżywiają się roślinami. Przed zimą gromadzą w swoich norach ogromne zapasy w postaci suszonych traw. Na zimę zapadają w płytki sen, w czasie którego przebudzają się i odżywiają zgromadzonymi zapasami. U różnych gatunków ciąża trwa 20 - 32 dni, w ciągu roku samica wydaje 2-4 mioty, po kilka młodych w każdym.

Odżywianie się

Zajęczaki są roślinożercami, podstawę ich pokarmu stanowią trawy, zioła, pączki, kwiaty, grzyby, porosty, liście, kora, także gałązki drzew i krzewów. Niektóre gatunki zjadają niekiedy także padlinę i drobne zwierzęta. Układ pokarmowy jest długi, jelito ślepe bardzo dobrze rozwinięte, występuje zjawisko cekotrofii, polegajace na dwukrotnym strawieniu pokarmu w celu wydobycia z niego jak największej liczby substancji odżywczych: zjedzony i strawiony pokarm jest wydalany w postaci miękkich, pokrytych śluzem odchodów, mających formę papki zawierającej składniki odżywcze. Zostają one połykane i trawione ponownie. Następnie są wydalane w postaci suchych odchodów pozbawionych celulozy.

Gryzonie (Rodentia) – najliczniejszy rząd ssaków, obejmujący ok. 1850 gatunków. Cechą charakterystyczną wszystkich gryzoni jest obecność stale rosnących siekaczy – dwóch (jedna para) w górnej i dwóch w dolnej szczęce oraz brak kłów. Większość gryzoni to zwierzęta roślinożerne, niektóre jednak nie stronią od pokarmu zwierzęcego. Zwierzęta te cechuje znaczna rozrodczość. Występują na wszystkich kontynentach, poza Antarktydą. Wcześniej zaliczane do nich były zajęczaki, obecnie wydzielone – głównie z powodu różnic w uzębieniu – jako odrębna, choć blisko spokrewniona grupa.

Łożyskowce, ssaki wyższe (Eutheria) – takson klasyfikowany w randze infragromady (czasem podgromady lub szczepu), obejmujący ssaki żyworodne, u których występuje łożysko. Należą do nich wszystkie współczesne ssaki z wyjątkiem stekowców i torbaczy. Pierwsze ssaki łożyskowe (eomaia) pojawiły się 125 mln lat temu.

Rozmnażanie się

Zajęczaki są zwierzętami bardzo płodnymi, przyczyną tego jest niecykliczne występowanie owulacji, która jest pobudzana przez kopulację. Króliki, jedni z najbardziej znanych przedstawicieli zajęczaków, wydają średnio na świat 10 młodych w 1 miocie. Rocznie jest około 6 miotów. Szczekuszki, przedstawiciele drugiej, współcześnie żyjącej rodziny zajęczaków wydają średnio w każdym z 2 - 4 miotów rocznie od 2 do 13 młodych. Ciąża trwa około miesiąc, dojrzałość płciową młode osiągają po około 3 miesiącach.

Owulacja, jajeczkowanie (łac. ovulatio) – proces polegający na wytwarzaniu gamet żeńskich (komórek jajowych). U ssaków w jego trakcie pęka pęcherzyk Graafa, do jajowodu lub jamy ciała uwalniana jest komórka jajowa oraz następuje wydzielenie hormonu hamującego następną owulację, która u większości kręgowców odbywa się w regularnych cyklach. U kobiet owulacja występuje co ok. 28 dni, mniej więcej między 13. a 15. dniem przed wystąpieniem krwawienia. Niepoprawnym jest stwierdzenie, że jajeczkowanie ma miejsce w połowie cyklu, ponieważ długości jego trwania są zróżnicowane. Najczęściej do owulacji dochodzi na 14 dni przed krwawieniem. Wystąpienie owulacji uwarunkowane jest również czynnikami zewnętrznymi.

Kopulacja (łac. copulatio) – akt płciowy, który u człowieka i zwierząt wielokomórkowych polega na bezpośrednim kontakcie dwóch osobników w celu zaplemnienia i ewentualnego zapłodnienia. Zaplemnienie nigdy nie jest równoważne zapłodnieniu.

Rodziny

szczekuszkowate (Ochotonidae)

zającowate (Leporidae)

oraz wymarłe

†Prolagidae

Przypisy

Lagomorpha w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.

Bibliografia

Dimitrij Strelnikoff, Wielka encyklopedia zwierząt, tom 4, str. 21, Oxford Educational, ISBN 83-7425-344-4 (978-83-7425-344-4).

Celuloza (C6H10O5)n – nierozgałęziony biopolimer, polisacharyd, o cząsteczkach złożonych z kilkunastu do kilkuset tysięcy jednostek glukozy połączonych β-1,4-wiązaniami glikozydowymi. Celuloza jest podstawowym składnikiem ścian komórkowych roślin. W stanie czystym jest białym proszkiem o gęstości ok. 1,5 g/cm3. Nr CAS: 9004-34-6.

Jama nosowa (łac. cavum nasi) – przestrzeń ograniczona powierzchnią wewnętrzną nosa zewnętrznego oraz kośćmi twarzoczaszki. Jama nosowa wyścielona jest unaczynioną błoną śluzową z nabłonkiem wielowarstwowym migawkowym, zawierającym liczne komórki śluzowe.