Zakład Historii Europy Wschodniej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Geneza Zakładu Historii Europy Wschodniej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu sięga roku 1920, kiedy to wybitny archiwista i wykładowca Uniwersytetu Berlińskiego (gdzie od 1908 r. prowadził Seminar für Osteuropäische Geschichte) dr Józef Paczkowski (1861-1933) otrzymał nominację na stanowisko profesora zwyczajnego w katedrze Historii Wschodu Europy na Uniwersytecie Poznańskim. Aż do 30 września 1926 r. prof. Józef Paczkowski nie prowadził zajęć dydaktycznych będąc naczelnym dyrektorem Archiwów Państwowych RP w Warszawie. Obowiązki dydaktyczne podjął z dniem 1 października 1926 r. i wypełniał do końca roku akademickiego 1927/28 gdy przeszedł na emeryturę. W latach 1924-1926 wykłady jako docent UP z zakresu historii Europy Wschodniej (dzieje Rusi) prowadził dr hab. Leon Białkowski (1885-1952) – od 1 października 1926 r. profesor na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i do 1939 r. dyrektor Archiwum Państwowego w Lublinie. Kolejnym i ostatnim przed wybuchem II wojny światowej kierownikiem Katedry został 1 października 1928 r. jako profesor zwyczajny – dr hab. Kazimierz Chodynicki (1890-1942) – profesor zwyczajny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (tam kierował Katedrą Historii Średniowiecza i Nauk Pomocniczych Historii) i od 1927 r. członek Polskiej Akademii Umiejętności. W Poznaniu prof. K. Chodynicki był także organizatorem badań wschodoznawczych w ramach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a w latach 1936-1938 był dziekanem Wydziału Humanistycznego UP; od roku akademickiego 1938/39 prowadził również wykłady zlecone na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, a w czasie wojny osiadł w Warszawie, gdzie włączył się aktywnie w działalność konspiracyjną na tajnym Uniwersytecie Warszawskim oraz tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich (konspiracyjna nazwa Uniwersytetu Poznańskiego), a także pracując jawnie w magistracie miasta Warszawy.

Po II wojnie światowej reaktywowaną Katedrą Historii Wschodu Europy od 1 sierpnia 1945 r. kierował jako profesor zwyczajny – dr hab. Henryk Łowmiański (1898-1984), w latach 1934-1939 profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (tam kierował Katedrą Historii Europy Wschodniej), a następnie pracownik Archiwum Miejskiego w Wilnie. Prof. Henryk Łowmiański w 1951 r. został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a w 1952 r. członkiem Polskiej Akademii Nauk, będąc od 1951 r. kierownikiem zespołu katedr historycznych UP, a następnie do 1968 r. dyrektorem Instytutu Historii UAM. W 1950 r. – decyzją Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego – Katedra Historii Europy Wschodniej zmieniła nazwę na Katedrę (od 1968 r. Zakład) Historii Narodów ZSRR. Ostatnia zmiana nazwy na Zakład Historii Europy Wschodniej IH UAM dokonana została w 1990 r. na fali przemian zachodzących w całym kraju.

Prof. Henryk Łowmiański kierował Katedrą Historii Wschodu Europy (od 1951 Narodów ZSRR) do 1968 r., kiedy to przeszedł na emeryturę. Miał on ogromne zasługi w tworzeniu i rozwoju tzw. poznańskiej szkoły lituanistycznej (dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego) i wschodoznawczej (dzieje Rusi, Rosji i ZSRR), która skupiała grono jego uczniów i przyjaciół – prowadzących badania nad wschodem Europy od wczesnego średniowiecza do XX wieku. Od 1968 r. do śmierci Zakładem kierował uczeń H. Łowmiańskiego – prof. Jerzy Ochmański (1933-1996) – w latach 1969-1972 dziekan Wydziału Filozoficzno-Historycznego UAM i 1972-1975 wicedyrektor Instytutu Historii UAM. Z jego nazwiskiem kojarzy się prawdziwy rozkwit poznańskiego środowiska lituanistycznego i wschodoznawczego w ostatnim ćwierćwieczu XX stulecia. Po jego przedwczesnej śmieci Zakładem Historii Europy Wschodniej IH UAM kierowali jego uczniowie: prof. Grzegorz Błaszczyk (1996-1999) i dr hab. Krzysztof Pietkiewicz (1999-2002), a od 1 października 2002 r. kieruje – uczeń H. Łowmiańskiego – prof. Artur Kijas.

Po II wojnie światowej w Katedrze (Zakładzie) Historii Europy Wschodniej pracowali badacze (w układzie alfabetycznym): prof. Stanisław Alexandrowicz (w latach 1955-1978, następnie kierownik Zakładu Historii Europy Wschodniej na UMK w Toruniu), prof. Grzegorz Błaszczyk (od 1978 r.), dr hab. Jan Jurkiewicz (1967-1981, następnie w Zakładzie Historii Nowożytnej IH UAM, profesor nadzwyczajny UAM), dr Stanisław Kasperczak (zmarł w 1966 r.), prof. Artur Kijas (od 1964 r.), dr hab. Dariusz Matelski (od 1997 r., poprzednio – w latach 1987-1997 – w Zakładzie Archiwistyki IH UAM, od 1 października 2008 także profesor nadzwyczajny w Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi Wydział Zamiejscowy w Bydgoszczy), doc. dr Józef Morzy (1955-1993, kiedy to przeszedł na emeryturę), mgr Maciej Neumann (1975-1984, następnie w Zakładzie Badań Narodowościowych PAN w Poznaniu), dr hab. Krzysztof Pietkiewicz (1974-2002, następnie dyrektor Instytutu Wschodniego UAM, profesor nadzwyczajny UAM), dr hab. Jakub Wojtkowiak (w latach 1996-2005; następnie w Zakładzie Historii Powszechnej XIX-XX wieku IH UAM) i dr hab. Zbysław Wojtkowiak (1967-1981, następnie w Zakładzie Źródłoznawstwa i Nauk Pomocniczych Historii IH UAM, profesor nadzwyczajny UAM).

Zarządzeniem Rektora UAM z 7 lipca 2009 r. (nr 77/2008/2009) z dniem 1 września 2009 r. Zakład przeszedł z Instytutu Historii UAM do Instytutu Wschodniego UAM na tym samym Wydziale Historycznym UAM. Pracownikami Zakładu są: prof. zw. Grzegorz Błaszczyk, prof. zw. Artur Kijas – kierownik Zakładu, Z dniem 1 października 2009 r. pracownikami Zakładu zostali także: dr Bartłomiej Garczyk i dr Jan Krzysztof Witczak. Zaś dr hab. Dariusz Matelski (równocześnie profesor nadzwyczajny w Katedrze Kulturoznawstwa Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi Wydział Zamiejscowy w Bydgoszczy) przeszedł z dniem 1 września 2009 r. do Zakładu Historii Stosunków Międzynarodowych w Instytucie Wschodnim UAM.