Cerkiew "Sweta Nedelja" w 1922

Zamach bombowy w cerkwi "Sweta Nedelja" – najbardziej krwawy w historii Bułgarii zamach terrorystyczny, przeprowadzony przez radykalnych (ultralewicowych) działaczy Bułgarskiej Partii Komunistycznej w sofijskiej cerkwi "Sweta Nedelja". Zamachu dokonano w Wielki Czwartek 16 kwietnia 1925, podczas uroczystości pogrzebowych generała Kosty Georgijewa. Celem ataku, przeprowadzonego za pomocą detonacji ukrytych ładunków wybuchowych, był car Borys III oraz wojskowe i polityczne elity kraju. W wyniku eksplozji śmierć poniosło ok. 213 osób, zaś ok. 500 zostało rannych. Sam monarcha ocalał, gdyż w momencie wybuchu nie przebywał w świątyni. W odpowiedzi na zamach rząd Aleksandyra Cankowa wprowadził stan wojenny oraz nasilił represje wymierzone przeciwko komunistom i ich sympatykom.

Sytuacja polityczna w Carstwie Bułgarii przed zamachem

Cerkiew "Sweta Nedelja" niedługo po zamachu

Po stłumieniu powstania wrześniowego w 1923 rząd Aleksandyra Cankowa przystąpił do zdecydowanej rozprawy z bułgarskimi komunistami. Jednym z jej przejawów było zdelegalizowanie 2 kwietnia 1924 przez Najwyższy Sąd Kasacyjny Bułgarskiej Partii Komunistycznej (BPK). Działacze komunistyczni, którzy nie uznali tej decyzji i kontynuowali działalność swego ugrupowania w podziemiu, byli poddawani przez siły rządowe brutalnym represjom, również egzekucjom. W tej sytuacji ważne znaczenie w BPK uzyskała skrajna (tzw. ultralewicowa) frakcja opowiadająca się za podjęciem walki zbrojnej przeciwko reżimowi Cankowa. Pod jej wpływem uformowała się specjalna grupa, podporządkowana Komitetowi Centralnemu BPK, której zadaniem była organizacja działań odwetowych, wymierzonych w wysokich przedstawicieli armii, policji i urzędów państwowych. W składzie grupy znaleźli się Jako Dorosijew, kapitan Iwan Minkow i Wyłko Czerwenkow. Jednocześnie Organizacja Wojskowa BPK, istniejąca od ok. 1920, rozpoczęła formowanie tzw. szóstek przeznaczonych do wykonywania działań o charakterze terrorystycznym.

W grudniu 1924 działacze Organizacji Wojskowej BPK zdołali zwerbować zakrystianina zatrudnionego w sofijskiej katedrze "Sweta Nedelja", Petyra Zadgorskiego. Fakt ten podsunął Dimityrowi Hadżidimitrowowi i Dimityrowi Złatarewowi, kierownikowi sekcji uzbrojenia Organizacji Wojskowej, pomysł wykorzystania świątyni do przeprowadzenia zakrojonego na dużą skalę zamachu na wysokich funkcjonariuszy policji i wojska oraz polityków, w tym cara Borysa III. Według pierwotnego planu zamachowcy zamierzali zamordować szefa policji, Władimira Naczewa, a następnie, podczas poświęconych mu uroczystości pogrzebowych w cerkwi, zdetonować umieszczone tam wcześniej ładunki wybuchowe. Plan został zaakceptowany przez Stefana Todorowa, sekretarza Komitetu Centralnego, który na początku 1925 przedstawił go Georgiemu Dimitrowowi i Wasiłowi Kołarowowi, pełniącemu podówczas funkcję sekretarza generalnego Kominternu. Ci ostatni nie poparli jednak pomysłu, uważając, że należy najpierw przygotować ogólnonarodową rewolucję.

Tymczasem gabinet Cankowa nasilił politykę antykomunistyczną. 11 lutego 1925 siły rządowe aresztowały, a następnie zamordowały Wyłcza Iwanowa, wpływowego działacza sofijskiej filii BPK. 10 marca uchwalono poprawki do Ustawy o Ochronie Państwa, które zwiększyły jeszcze uprawnienia władzy. Śmiercią karano odtąd nie tylko członków nielegalnej BPK, ale także osoby czynnie im pomagające. 26 marca 1925 zabity został Jako Dorosijew, kierownik sekcji operacyjnej Organizacji Wojskowej BPK. W świetle tych wydarzeń realna stała się groźba całkowitej likwidacji organizacji komunistycznej przez siły rządowe. Mając to na uwadze ultralewicowi aktywiści partii zatwierdzili decyzję o przeprowadzeniu zamachu, mimo iż nie mieli poparcia ze strony Kołarowa i umiarkowanych frakcji BPK. Przypuszcza się, że pomocy w realizacji planu udzieliły Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego oraz Międzynarodówka Komunistyczna, przysyłając znaczne środki finansowe i materiały wybuchowe.

Przebieg zamachu

Zarząd Organizacji Wojskowej BPK powierzył zadanie zorganizowania zamachu jednej z tzw. szóstek, na czele której stał Petyr Abadżijew, współpracujący z zakrystianinem Petyrem Zadgorskim. Z pomocą tego ostatniego spiskowcy w ciągu kilku tygodni wnieśli do cerkwi "Sweta Nedelja" 25 kg materiałów wybuchowych. Ładunki zostały umieszczone w postaci pakietu na jednej z kolumn podtrzymujących główną kopułę świątyni, znajdującej się przy południowym wejściu do budynku. Detonację umożliwiał 15-metrowy wolnopalny lont Bickforda zapewniający zamachowcom dość czasu na opuszczenie kościoła przed eksplozją.

Ponieważ szef policji Naczew, który uprzednio został wybrany jako cel, miał silną ochronę, Organizacja Wojskowa BPK zdecydowała o zamordowaniu generała Konstantina Georgijewa, deputowanego do parlamentu z ramienia Porozumienia Demokratycznego. Zabójstwa dokonał Atanas Todowiczin, który 14 kwietnia o godzinie ósmej wieczorem spotkał generała przed cerkwią "Sweti Sedmoczislenici", udającego się w towarzystwie wnuczki na wieczorną liturgię.

Zgodnie z przewidywaniami komunistów, pogrzeb Georgijewa zaplanowano w katedrze "Sweta Nedelja". Uroczystości miały się odbyć po południu w Wielki Czwartek 16 kwietnia 1925. W celu zwiększenia liczby ofiar, zamachowcy rozesłali do oficerów fałszywe zaproszenia sygnowane nazwą Towarzystwa Oficerów Rezerwy (bułg. Дружество на запасните офицери). Krytycznego dnia o godzinie siódmej nad ranem zakrystianin Zadgorski wpuścił na poddasze cerkwi Nikołę Petrowa, którego zadaniem było podpalenie we właściwym momencie lontu. Orszak pogrzebowy wkroczył do kościoła o godzinie piętnastej. Liturgię celebrował sofijski metropolita Stefan, późniejszy egzarcha Bułgarii. Początkowo trumna ze zwłokami generała Georgijewa znajdowała się obok kolumny, na której umocowane były ładunki wybuchowe, jednak później przeniesiono ją w głąb budynku z powodu panującego wewnątrz ścisku. Dzięki temu najważniejsi dostojnicy obecni na ceremonii w chwili eksplozji znajdowali się stosunkowo daleko od miejsca wybuchu.

Około godziny 15:20 Petyr Zadgorski przesłał Nikołowi Petrowowi umówiony znak, po czym ten ostatni podpalił lont. Obaj spiskowcy szybko opuścili budynek. Eksplozja doprowadziła do zawalenia się głównej kopuły cerkwi, której elementy spadły na uczestników pogrzebu. Fala uderzeniowa dopełniła zniszczeń.