Zamieszki na Madagaskarze w styczniu 2009

Zamieszki, zamach stanu i kryzys polityczny na Madagaskarze w 2009 – seria protestów społecznych i politycznych, zapoczątkowanych 26 stycznia 2009 i organizowanych przez opozycję pod przewodnictwem mera Antananarywy, Andry'ego Rajoeliny przeciwko władzy prezydenta Marca Ravalomanany. Bezpośrednimi przyczynami protestów było zamknięcie przez prezydenta jednej z prywatnych stacji telewizyjnych w grudniu 2008, usunięcie Rajoeliny z funkcji mera stolicy w lutym 2009 oraz oskarżenia o defraudację pieniędzy i wprowadzanie rządów dyktatorskich.

Protesty i zamieszki społeczne doprowadziły do śmierci co najmniej 135 osób. Sprowokowały również bunt żołnierzy i zmiany dowództwa w wojsku, które choć oficjalnie neutralne, stanęło po stronie opozycji. 16 marca 2009 zamieszki przerodziły się w zamach stanu, w rezultacie którego następnego dnia prezydent Ravalomanana zrezygnował z urzędu i przekazał władzę w ręce wojska. Wojsko przekazało władzę liderowi opozycji, Andry'emu Rajoelinie. 21 marca 2009 Rajoelina został oficjalnie prezydentem Wysokiej Władzy Przejściowej.

Objęcie władzy przez Rajoelinę spowodowało kilkumiesięczny kryzys polityczny. Demonstracje rozpoczęli zwolennicy obalonego prezydenta Ravalomanany, wspierani przez niego z zagranicy. Nowa władza podjęła działania zmierzające do konsolidacji i legitymizacji swoich rządów, m.in. próbując ustalić kalendarz wyborczy. W maju 2009 rozpoczęły się wielostronne negocjacje polityczne, mające na celu wypracowanie wspólnego stanowiska wszystkich sił politycznych. W proces pokojowy zaangażowała się Unia Afrykańska i Wspólnota Rozwoju Afryki Południowej. 9 sierpnia 2009, w czasie negocjacji w Mozambiku, strony konfliktu podpisały porozumienie, zakładające wspólne utworzenie władz przejściowych i organizację w ciągu 15 miesięcy nowych wyborów prezydenckich pod międzynarodowym nadzorem. Pomimo zawarcia porozumienia punktem spornym pozostawał przez cały czas podział najważniejszych stanowisk we władzach przejściowych. W październiku w Antananarywie i w listopadzie w Addis Abebie zawarty został kompromis w sprawach ogólnych. Nierozwiązany został natomiast problem szczegółowego podziału tek w przejściowym gabinecie. W sytuacji braku zgody w tej kwestii, w grudniu 2009 Andry Rajoelina zerwał porozumienie z opozycją, mianował Albert Camille Vital nowy rząd i ogłosił organizację wyborów parlamentarnych w 2010.

W 2010 Rajoelina kilkakrotnie przesuwał termin wyborów, najpierw z marca na maj, a następnie na wrzesień. Główne partie opozycyjne trzech byłych prezydentów (Marca Ravalomanany, Didiera Ratsiraki i Alberta Zafy'ego) odrzucały jednostronne działania ekipy rządzącej. W marcu 2010 Unia Afrykańska nałożyła sankcje na Rajoelinę i jego współpracowników. W maju 2010 bezskutecznie w proces pokojowy próbowała ponownie włączyć się społeczność międzynarodowa, która zorganizowała wielostronne rozmowy w Pretorii. W sierpniu 2010 na karę dożywotniego więzienia i ciężkich robót, został skazany zaocznie były prezydent Ravalomanana, przebywający od czasu zamachu w RPA. W tym samym miesiącu Andry Rajoelina zawarł porozumienie z mniejszymi partiami opozycyjnymi w sprawie organizacji referendum konstytucyjnego w listopadzie 2010, a następie wyborów parlamentarnych i prezydenckich w 2011.

W wyniku referendum przyjęta została nowa konstytucja, obniżająca wiek prezydenta oraz zapewniająca Rajoelinie władzę do czasu organizacji wyborów prezydenckich. W dniu głosowania grupa wojskowych bezskutecznie próbowała dokonać zamachu stanu. 11 grudnia 2010 oficjalnie proklamowana została IV Republika. W 2011 władze ponownie przesuwały termin wyborów i uniemożliwiały powrót do ojczyzny prezydentowi Ravalomananie. 17 września 2011 główne siły polityczne zawarły jednak porozumienie wynegocjowane przez SADC, zakładające zachowanie przez Rajoelinę stanowiska prezydenta w okresie przejściowym, powrót do kraju Marca Ravalomanany, utworzenie wspólnego rządu i organizację wyborów na przestrzeni roku. 28 października 2011 nowym szefem rządu został mianowany Omer Beriziky.

Geneza konfliktu

Madagaskar na mapie Afryki

W grudniu 2007 33-letni Andry Rajoelina, były didżej a następnie przedsiębiorca, jako niezależny kandydat został wybrany burmistrzem Antananarywy, stolicy Madagaskaru. W głosowaniu pokonał kandydata z rządzącej partii Kocham Madagaskar (Tiako I Madagasikara). Prezydent Marc Ravalomanana rządził na Madagaskarze od 2002, kiedy to w kwestionowanych wyborach pokonał ówczesnego prezydenta Didiera Ratsirakę. Od czasu objęcia stanowiska w ratuszu Rajoelina stał się ostrym krytykiem polityki prezydenta. Potępiał to, co nazywał "ograniczaniem wolności" na wyspie, a także plany dzierżawy rozległych połaci ziemi koreańskiej firmie Daewoo.

Tlący się konflikt przybrał na sile w grudniu 2008. 13 grudnia 2008 madagaskarski rząd zadecydował o zamknięciu telewizji VIVA, należącej do Rajoeliny. Decyzja ta nastąpiła po transmisji wywiadu z byłym prezydentem Didierem Ratsiraką, rywalem politycznym Marca Ravalomanany. Zdaniem władz wywiad "mógł naruszać pokój i bezpieczeństwo". Podobne reperkusje nie dotknęły jednak innych stacji telewizyjnych i radiowych, które również emitowały ten wywiad. Wydarzenia te doprowadziły do masowych protestów społecznych pod koniec stycznia 2009.

Protesty społeczne

Styczeń

Protesty w Antananarywie, 26 stycznia 2009

Demonstracja w Antananarywie w styczniu 2009

Andry Rajoelina wezwał mieszkańców Antananarywy do strajku generalnego w dniach 25-26 stycznia 2009, skierowanego przeciw prezydentowi, którego określił mianem dyktatora. 26 stycznia 2009 protesty przerodziły się w walki uliczne. Demonstranci podpalili budynek publicznego radia oraz siedzibę prywatnej telewizji, należącej do prezydenta Ravalomanany. W trakcie protestów zginęły dwie osoby: policjant i 14-letni chłopiec. W stolicy doszło również do grabieży i podpaleń wielu sklepów. Następnego dnia w zgliszczach centrum handlowego znaleziono 25 zwęglonych ciał.

Rajoelina zaapelował do mieszkańców stolicy o pozostanie w domach w dniu 29 stycznia 2009. Protest, na zasadzie miasta duchów/miasta wymarłego (ville morte), miał zademonstrować masowość sprzeciwu wobec rządów prezydenta Ravalomanany. Szanowany kardynał Armand Razafindratandra zaapelował o zachowanie spokoju w kraju, po tym jak zamieszki zaczęły rozszerzać się poza stolicę.

31 stycznia 2009 Rajoelina ogłosił przejęcie kontroli i władzy w Madagaskarze w efekcie porażki prezydenta i rządu w wypełnianiu swoich obowiązków. Wezwał Ravalomananę do natychmiastowej rezygnacji z urzędu i zapowiedział złożenie stosownego wniosku do parlamentu w tej sprawie. Wezwał także Bank Centralny do zaprzestania finansowania rządu oraz zapowiedział stworzenie nowego rządu tymczasowego i zorganizowanie wyborów prezydenckich. W odpowiedzi prezydent Ravalomanana oznajmił, że "nadal pozostaje prezydentem kraju i poczyni wszystko co konieczne dla rozwoju narodu".

Luty

2 lutego 2009 opozycja przedstawiła w Sądzie Konstytucyjnym wniosek o usunięcie z urzędu prezydenta Ravalomanany. Następnego dnia sąd orzekł, iż nie posiada stosownych uprawnień do zdjęcia prezydenta z urzędu, gdyż jest to wyłączną prerogatywą parlamentu.

3 lutego 2009 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wydało zarządzenie, na mocy którego mer stolicy Antananarywy – Andry Rajoelina został usunięty z zajmowanego stanowiska. Na jego miejsce został ustanowiony administrator stolicy Guy Randrianarisoa. Rajoelina potępił tę decyzję i uznał ją za nieuzasadnioną. Oficjalnym powodem jego dymisji było niewywiązywanie się z obowiązku usuwania śmieci ze stolicy. Rajoelina ostrzegł władze, że mieszkańcy miasta nie zaakceptują tej decyzji. 4 lutego 2009 w Antananarywie odbył się protest przeciw zdymisjonowaniu Rajoeliny, na który przybyło 1,5 tysiąca uczestników. Rajoelina określił wówczas powołanie nowego zarządu stolicy mianem "obrazy ludności Madagaskaru".

7 lutego 2009 Andry Rajoelina ogłosił powołanie przejściowego rządu na czele z Monją Roindefo. 7 lutego 2009 w Antananarywie odbył się kolejny wiec poparcia opozycji. Demonstranci w liczbie 20 tysięcy zebrali się już tradycyjnie na placu 13 Maja i stamtąd pod wodzą Roindefo ruszyli w kierunku pałacu prezydenckiego. W pobliżu pałacu, straż prezydencka otworzyła ogień do nieuzbrojonego tłumu. W wyniku ostrzału zginęło od 23 do ponad 30 osób, a kilkadziesiąt zostało rannych.

16 lutego 2009 w Antananarywie odbył się kolejny wiec poparcia dla opozycji. Rajoelina zapowiedział na nim przejęcie władzy przez rząd przejściowy. Demonstranci podeszli pod budynki ministerstw w celu osadzenia w nich ministrów z rządu Rajoeliny. Wokół budynków natychmiast zostało rozlokowane wojsko, które wyznaczyło czerwone strefy, do których wkroczenie skutkować miało otwarciem ognia. Rozpoczęły się negocjacje na temat pokojowego obsadzenia ministerstw przez opozycyjny rząd. 19 lutego 2009 opozycji udało się zająć cztery ministerstwa: spraw wewnętrznych, edukacji, obrony narodowej, decentralizacji. Jednak już następnego dnia, 20 lutego 2009, policja odzyskała kontrolę nad budynkami. Według opozycji, w wyniku szturmu śmierć odniosło 8 osób. Władze aresztowały również 50 uczestników zajść.