Zaolzie

Ten artykuł dotyczy regionu Śląska. Zapoznaj się również z: przysiółek Zaolzie w woj. lubelskim.

Mapa Zaolzia ze zmianami terytorialnymi

Czeska i polska nazwa ulicy w Czeskim Cieszynie

Znaczek ze stemplem Poczty Polskiej w Karwinie na Zaolziu, 1939

Zajęcie Zaolzia przez Wojsko Polskie w 1938 roku

Zaolzie (czes. Zaolší – rzadziej używana nazwa, Těšínsko – nazwa częściej używana, choć dwuznaczna, niem. Olsa-Gebiet) — potoczna, używana głównie w Polsce nazwa terenu na Śląsku Cieszyńskim, który w latach 1918–1920 należał do Polski, a na Konferencji w Spa w 1920 roku po podziale Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację został przez mocarstwa przyznany Czechosłowacji (dziś Czechy). Zaolzie było zamieszkane głównie przez Polaków (123 tysięcy na Zaolziu; 139 tys. w całej czeskiej części Śląska Cieszyńskiego) z mniejszościami czeską (32 tys.) i niemiecką (22 tys.). Nazwa pochodzi od rzeki Olzy (po czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše), stanowiącej w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i Czechami. Obszar Zaolzia wynosi 805 km², a w 1938 roku po przyłączeniu regionu do Polski populacja liczyła 227 400 mieszkańców.

Konflikt o Zaolzie 1919-1920

 Osobny artykuÅ‚: Polsko-czechosÅ‚owackie konflikty graniczne .

Termin powstał w okresie międzywojennym w wyniku polsko - czechosłowackiego konfliktu zbrojnego w 1919 roku i w konsekwencji arbitralnego podziału w 1920 roku dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkanego w dużej mierze przez ludność polską. Wtedy to pojęcie "Zaolzie" oznaczało tereny Śląska Cieszyńskiego położone "za Olzą", na których przeważała ludność polska, a które przyznano Czechosłowacji. Obszar ten obejmował powiaty czeskocieszyński, frysztacki oraz część frydeckiego. Podział w 1920 roku nie został bowiem dokonany na zasadach etnicznych, jak wskazywały wcześniejsze ustalenia pomiędzy Radą Narodową Księstwa Cieszyńskiego a Zemským Národním Výborem pro Slezsko, w związku z czym strona polska wnosiła pretensje do tych terenów.

Przyłączenie Zaolzia do Polski 1938

Zaolzie zostało przyłączone do Rzeczypospolitej w październiku 1938 roku, gdy korzystając z dogodnej sytuacji międzynarodowej (brak sprzeciwu mocarstw zachodnich na zmiany graniczne wymuszane przez nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i militarystyczną Japonię) Polska wykorzystała okazję i w czasie nacisków Adolfa Hitlera na Czechosłowację (układ monachijski) przekazała Czechom ultimatum, w którym żądała oddania Zaolzia. Rząd czechosłowacki zgodził się spełnić polskie warunki i Czechosłowacja przekazała Polsce sporne tereny. Po uzgodnieniu spraw związanych ze zmianami granicznymi na teren Zaolzia wstąpiły, witane przez polską społeczność, 35-tysięczne oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego. Podczas zajmowania Zaolzia doszło do konfliktów z Niemcami (Bogumin), którzy także chcieli uzyskać niektóre tereny na Zaolziu, lecz Polacy wyprzedzili żołnierzy niemieckich.

Administracyjne kraina znalazła się, podbnie jak reszta Śląska Cieszyńskiego w granicach autonomicznego województwa śląskiego.

Sprawa Zaolzia powracała także po II wojnie światowej, w czasie której było ono wcielone bezpośrednio do tzw. Wielkich Niemiec. Działała wówczas na tym terenie Armia Krajowa.

Przyłączenie Zaolzia do Czechosłowacji 1945

Od opuszczenia terenów Zaolzia przez Niemców na początku 1945 roku do 9 maja 1945 działała polska administracja państwowa. Po wojnie władze czechosłowackie stwierdziły jednostronnie, że zatwierdzona przez rząd czechosłowacki w 1938 roku zmiana graniczna, następnie utwierdzona nową polsko-czechosłowacką umową graniczną, jest nieważna. Sporne tereny zostały zgodnie z życzeniem Stalina przyznane Czechosłowacji, a 13 czerwca 1958 roku rządy PRL i CSRS podpisały porozumienie ostatecznie zostawiając Zaolzie w granicach Czechosłowacji. Strona czeska zobowiązała się przestrzegać prawa polskiej mniejszości narodowej na Zaolziu (szkoły z polskim językiem nauczania, organizacje polskie, polskie gazety).

Polacy na Zaolziu

Mimo nieprzychylnej przez dziesięciolecia polityki władz praskich (zarówno przed wojną, jak i w czasach komunizmu), żyjący tam Polacy do dziś zachowali łączność z krajem, podtrzymując swoją miejscową gwarę, zaliczaną do śląskiego dialektu języka polskiego oraz oryginalną kulturę. W 2001 roku zadeklarowało narodowość polską 51 968 osób w Czechach, w tym 43 479 na Zaolziu.

Z Zaolzia pochodzi m.in. przewodniczący Parlamentu Europejskiego i były polski premier Jerzy Buzek, który w 1940 roku urodził się w tamtejszych Śmiłowicach (czes. Smilovice) oraz urodzony w Karwinie polski pisarz i działacz społeczny, Gustaw Morcinek oraz kompozytor i dyrygent Stanisław Hadyna. Na Zaolziu urodziły się też piosenkarki Halina Młynkowa i Ewa Farna.

Zobacz też

• Cieszyn
• Czeski kÄ…tek
• Grupa Szturmowa PowstaÅ„ców ZaolziaÅ„skich
• Kraj Sudecki
• Legion "Zaolzie"
• podziaÅ‚ administracyjny II RP
• Polacy w Czechach
• polsko-czechosÅ‚owackie konflikty graniczne
• Samodzielna Grupa Operacyjna ÅšlÄ…sk
• ÅšlÄ…sk CieszyÅ„ski
• ÅšlÄ…sk Czeski

Linki do innych stron:

• Zaolzie w historii, mowie i kulturze
• Folklor
• Polacy na Zaolziu
• Mapa WIG ukazujÄ…ca zmiany granicy na SlÄ…sku CieszyÅ„skim, Orawie i Spiszu w roku 1938

p â€¢ d â€¢ e PodziaÅ‚ Górnego ÅšlÄ…ska PodziaÅ‚ geograficzny Ziemia bytomska • ÅšlÄ…sk CieszyÅ„ski¹ (w tym tzw. Zaolzie) • Kraik hulczyÅ„ski • ziemia lubliniecka • ziemia pszczyÅ„ska • ÅšlÄ…sk Opawski • ÅšlÄ…sk Opolski • ziemia toszecko-gliwicka PodziaÅ‚ miÄ™dzywojenny polskiego ÅšlÄ…ska ÅšlÄ…sk BiaÅ‚y • ÅšlÄ…sk Czarny • ÅšlÄ…sk Zielony ¹ Przynależność tej ziemi do Górnego ÅšlÄ…ska jest wÅ›ród badaczy sporna

Współrzędne: 49°45'N 18°30'E / 49.75, 18.5