Ten artykuł dotyczy regionu Śląska. Zapoznaj się również z: przysiółek Zaolzie w woj. lubelskim.

Mapa Zaolzia ze zmianami terytorialnymi

Czeska i polska nazwa ulicy w Czeskim Cieszynie

Znaczek ze stemplem Poczty Polskiej w Karwinie na Zaolziu, 1939

Zajęcie Zaolzia przez Wojsko Polskie w 1938 roku

Zaolzie (czes. Zaolší – rzadziej używana nazwa, Těšínsko – nazwa częściej używana, choć dwuznaczna, Českotěšínsko, niem. Olsa-Gebiet) — używana głównie w Polsce potoczna nazwa zachodniej części górnośląskiego Księstwa Cieszyńskiego, położonego na Śląsku Cieszyńskim, który w latach 1918–1920 należał do Polski, a na Konferencji w Spa w 1920 roku, po podziale Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację, został przez mocarstwa przyznany Czechosłowacji (dziś Czechy). Zaolzie było zamieszkane głównie przez Polaków (123 tysięcy na Zaolziu; 139 tys. w całej czeskiej części Śląska Cieszyńskiego) z mniejszościami czeską (32 tys.) i niemiecką (22 tys.). Nazwa pochodzi od rzeki Olzy (po czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše), stanowiącej w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i Czechami.

Obszar Zaolzia wynosi 805 km², a w 1938 roku po przyłączeniu regionu do Polski populacja liczyła 227 400 mieszkańców.

Konflikt o Zaolzie 1919-1920

 Osobny artykuł: Polsko-czechosłowackie konflikty graniczne.

 Osobny artykuł: Zajęcie Zaolzia przez Czechosłowację (1919-1920).

Termin powstał w okresie międzywojennym w wyniku polsko-czechosłowackiego konfliktu zbrojnego w 1919 roku i w konsekwencji arbitralnego podziału w 1920 roku dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkanego w dużej mierze przez ludność polską. Wtedy to pojęcie "Zaolzie" oznaczało tereny Śląska Cieszyńskiego położone "za Olzą", na których według wcześniejszych austriackich spisów ludności znacząco przeważała ludność polskojęzyczna, a które przyznano Czechosłowacji. Obszar ten obejmował powiaty czeskocieszyński, frysztacki oraz część frydeckiego. Latem 1920 podczas ofensywy Tuchaczewskiego na Warszawę, czeski minister spraw zagranicznych Edvard Beneš wykorzystał sytuację Polski i przeforsował na konferencji w Spa by o podziale Śląska Cieszyńskiego zadecydowały mocarstwa bez przeprowadzania plebiscytu, na co zgodził się premier Władysław Grabski, licząc na pomoc mocarstw w obliczu inwazji bolszewickiej na Polskę. Na skutek propagandy czeskiej i powiązań Beneša i prezydenta Tomáša Masaryka wśród elit na zachodzie, mocarstwa zadecydowały podzielić Śląsk Cieszyński 28 lipca 1920 r. korzystnie dla Czechosłowacji (Czesi uzyskali polskie tereny, które przyznano pod ich zarząd po wojnie z 1919 roku, całą strefę zdemilitaryzowaną oraz część resztek polskiego terytorium pozostawionych Polsce po wojnie z 1919 roku z miastami Trzyniec, Karwina, Jabłonków oraz południowymi dzielnicami Cieszyna) oraz oddali Czechosłowacji większość spornych terenów Spisza i Orawy. Polski rząd uznał decyzję Rady Ambasadorów ze względu na pogarszającą się sytuację na froncie wojny polsko-bolszewickiej, pod warunkiem przepuszczania przez Czechosłowację transportów z bronią dla Wojska Polskiego. Czechosłowacja mimo deklaracji Edvarda Beneša w Spa aż do bitwy warszawskiej żadnych transportów do Polski nie przepuściła.

W 1923 r. był proponowany okręg Czeski Cieszyn (XXI; cz. župa Český Těšín). Od 1928 r. należało Zaolzie do Krainy Morawskośląskiej (cz. Země Moravskoslezská).

Przyłączenie Zaolzia do Polski 1938

Zaolzie zostało przyłączone do Rzeczypospolitej w październiku 1938 roku, gdy korzystając z dogodnej sytuacji międzynarodowej (brak sprzeciwu mocarstw zachodnich wobec zmian granicznych wymuszanych przez nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i militarystyczną Japonię) Polska wykorzystała okazję i w czasie nacisków Adolfa Hitlera na Czechosłowację (układ monachijski) przekazała Czechom ultimatum, w którym żądała oddania Zaolzia. Rząd czechosłowacki zgodził się spełnić polskie warunki i Czechosłowacja przekazała Polsce sporne tereny. Po uzgodnieniu spraw związanych ze zmianami granicznymi na teren Zaolzia wstąpiły, witane przez polską społeczność, 35-tysięczne oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego. Podczas zajmowania Zaolzia doszło do konfliktów z Niemcami (Bogumin), którzy także chcieli uzyskać niektóre tereny na Zaolziu, lecz Polacy wyprzedzili żołnierzy niemieckich.

Administracyjnie kraina znalazła się w powiatu cieszyńskim, podobnie jak reszta Śląska Cieszyńskiego w granicach województwa śląskiego.

Zajęcie Zaolzia przez Wojsko Polskie w 1938 roku opisał Melchior Wańkowicz w II wydaniu książki Sztafeta (ukazała się na przełomie 1938/1939 r.).

Sprawa Zaolzia powracała także podczas II wojnie światowej, w czasie której było ono wcielone bezpośrednio do tzw. Wielkich Niemiec, do Okręgu Rzeszy Śląsk (od 1941 r. do Okręgu Rzeszy Górny Śląsk), do rejencji katowickiej, do Powiatu Teschen., Działała wówczas na tym terenie Armia Krajowa.