Flaga EZLN.

Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego (hiszp. Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN) – zbrojna grupa działająca w stanie Chiapas – jednym z najuboższych regionów Meksyku. Swoje funkcjonowanie opiera głównie na poparciu ludności miejscowej, przede wszystkim z terenów wiejskich (składającej się w dużej części z Indian), chociaż swoich zwolenników ma również na terenach zurbanizowanych. Posiada także wsparcie licznych grup na całym świecie. Największy rozgłos zyskała dzięki swojemu nieformalnemu przywódcy Subcomandante Marcosowi (obecnie nazwał siebie delegatem Zero), który deklaruje pochodzenie z plemienia Majów (chociaż jest to raczej mało prawdopodobne).

Według niektórych zapatyści są pierwszym nowoczesnym ruchem rewolucyjnym, który na potrzeby swojej działalności wykorzystywał nowoczesne technologie takie jak: telefony satelitarne oraz Internet w celu zdobycia zagranicznego poparcia i rozgłosu. Sama EZLN postrzega siebie jako część szerszego ruchu alterglobalistycznego.

Krótki opis rozwoju

Zapatyści po raz pierwszy dali się poznać w 1994 r., kiedy zadeklarowali chęć obalenia rządu meksykańskiego. Krótkie starcia zbrojne złożyły się na praktycznie 2-tygodniowe powstanie i nigdy nie osiągnęły szerokiej skali. Administracja państwowa zdecydowała się zwalczać powstańców za pomocą działań małych grup paramilitarnych, powstańcy w odpowiedzi na to rozpoczęli kampanię propagandową poprzez kolportowanie licznych gazet-ulotek tzw. comunicados. Wydali także serię sześciu "Deklaracji z dżungli Lakandońskiej", ale poza tym nie przedsiębrali żadnych akcji zbrojnych. Zapatyści stali się szczególnie znani i popularni w Internecie, gdzie zbierali liczne głosy poparcia międzynarodowego.

Rząd meksykański zdecydował się negocjować z EZLN, szczyt rozmów pokojowych odbył się w San Andres w 1996 r. Owocem tych rozmów było przyznanie autonomii i specjalnych przywilejów dla ludności tubylczej. Prezydent Zedillo i Partia Instytucjonalno-Rewolucyjna (PRI) całkowicie zignorowali postanowienia układu z zapatystami i zaczęli zwiększać liczbę wojska w regionie. Wraz z powołaniem nowego rządu z Vicente Foxem w 2001 r. powstańcy wysłali delegację do miasta Meksyk, aby przedstawić swoją sytuację w Kongresie. Doszło nawet do pewnych uzgodnień ze stroną rządową, jednak w końcu rebelianci zdecydowali się je odrzucić. Następnie rozpoczęli tworzenie w Chiapas 32 autonomicznych municipios (municypiów – odpowiadającym drugiemu stopniowi podziału administracyjnego), korzystając przy tym z funduszy otrzymywanych z zagranicy.

W lipcu 2005 r. zapatyści ogłosili "Szóstą deklarację z dżungli Lakandońskiej". Wezwali w niej do opozycyjnej kampanii, która miała być sprzeciwem wobec mających się odbyć wyborów prezydenckich (2 lipca 2006). Podczas przygotowań do niej zaprosili około 600 różnych organizacji lewicowych z całego świata oraz grupy Indian i organizacji pozarządowych w celu wysłuchania ich żądań odnoszących się do przestrzegania praw człowieka. Odbyła się cała seria spotkań, których kulminacją była konferencja 16 września – w dniu w którym Meksyk obchodzi święto odzyskania niepodległości. Subcomandante Marcos zabiegał o międzynarodowe poparcie dla spraw indiańskich oraz dla żądań z "Szóstej deklaracji...". Nakreślił także szczegóły 6-miesięcznej podróży zapatystów po wszystkich 31 stanach, która ma być sprzeciwem wobec toczącej się od stycznia 2006 kampanii prezydenckiej.

Historia EZLN

Napis na tablicy głosi: Jesteś na rebelianckim terytorium zapatystów. Tutaj ludzie rządzą, a rząd słucha.

Grupa została założona 17 listopada 1983 r. przez byłych członków różnorodnych organizacji o rozmaitych poglądach: zarówno pacyfistycznych jak i opowiadających się za stosowaniem przemocy. Pierwszy raz świat usłyszał o niej 1 stycznia 1994 r., tego samego dnia, w którym weszło w życie porozumienie o wolnym handlu pomiędzy krajami Ameryki Północnej tzw. NAFTA (North American Free Trade Agreement). Zapatyści chcieli zademonstrować światu problemy biednych Indian ze stanu Chiapas, członkowie EZLN chcieli też wyrazić sprzeciw przeciwko globalizacji.

Indiańscy powstańcy (z których niektórzy byli uzbrojeni w drewniane atrapy strzelb) opanowali 5 municypiów (jednostkom podziału administracyjnego odpowiadającym powiatom), wchodzących w skład stanu Chiapas. Ogłosili przy tym oficjalną wojnę przeciwko federalnemu rządowi z Meksyku i zapowiedzieli marsz na stolicę (przy okazji mieli upokorzyć meksykańską armię i nałożyć kontrybucje wojenne na miasta, które znajdą się na ich drodze).

Niezwykłym posunięciem zapatystów jak na organizację rewolucyjną było ujawnienie komunikatów w których dawali ludności prawo do sprzeciwienia się wszelkim niesprawiedliwym posunięciom rebeliantów, jeżeliby takie miały miejsce ([1], hiszp.) Uprawniali także ludność do: "żądania od zbrojnych sił rewolucyjnych niewtrącania się w sprawy porządku publicznego i zarządzenia rządu centralnego odnoszące się do rolnictwa, handlu, finansów i przemysłu, jako że są to sprawy będące w zakresie prerogatyw demokratycznie i wolnie wybranych władz". Zapatyści ogłosili także komunikat, w którym twierdzili że: "ludzie mają prawo do posiadania broni w celu obrony własnej osoby, rodziny i własności przed armią rządową ale i także przed EZLN".

Po zaledwie kilku dniach lokalnych walk w dżungli, prezydent Carlos Salinas de Gortari – sprawujący swój urząd podczas ostatniego roku kadencji, zaoferował zawarcie porozumienia o zawieszeniu broni o otwarty dialog z rebeliantami, których reprezentował Subcomandante Marcos. Po 12 dniach walki wygasły.

Rozmowy pomiędzy stroną rządową a powstańcami rozciągnęły się na okres trzech lat i zakończyły się podpisaniem umowy w San Andrés. Na mocy jej postanowień miała zostać zmieniona konstytucja w celu przyznania specjalnych uprawnień (łącznie z autonomią) dla Indian. Komisja złożona z przedstawicieli partii politycznych (tzw. COCOPA) zmieniła nieznacznie wcześniej ustalone uzgodnienia uzyskując na to zgodę EZLN. Nowy prezydent Ernesto Zedillo zdecydował jednak że o tym czy porozumienie ma wejść w życie musi zadecydować Kongres. Zapatyści uznali to za niedotrzymanie obietnic i odstąpili od stołu negocjacyjnego i wrócili do dżungli. Zedillo w odpowiedzi na to wysłał dodatkowe oddziały wojska w rejon konfliktu aby zapobiec rozprzestrzenianiu się wpływów powstańczych. Nieoficjalnie jednak pomiędzy przeciwnymi stronami panował przez trzy lata niepisany rozejm.

Po zakończeniu negocjacji swoją działalność rozpoczęły grupy paramilitarne (korzystające także z wsparcia armii rządowej) oskarżane później o prześladowania, nielegalne zatrzymania oraz zabójstwa członków EZLN oraz ich zwolenników. Najbardziej znana jest ich akcja pod nazwą "Masakra w Acetal" gdzie 45 uczestników mszy zostało z zimną krwią zamordowanych przez nieznanych sprawców. Motywy oraz tożsamość napastników nie są jasne, niekoniecznie mogły to być prześladowania zapatystów (jednak ocaleli z pogromu twierdzili że zostali zaatakowani przez członków grupy paramilitarnej).

W 2000 r. nowy prezydent Vicente Fox – pierwszy w historii Meksyku od 72 lat wybrany spoza PRI, postanowił przesłać do parlamentu do uchwalenia tzw. "Prawa COCOPA", tak jak wcześniej obiecywał w kampanii wyborczej. Po serii krytyki i proponowanych zmianach do założeń projektu noweli konstytucyjnej, Subcomandante Marcos oraz część jego towarzyszy postanowili się udać nieuzbrojeni do stolicy po to aby wspierać w Kongresie pierwotną wersję COCOPA. Po marszu przez siedem meksykańskich stanów i po nagłośnieniu sprawy przez media (przy równoczesnej ochronie policyjnej uczestników pochodu), członkowie EZLN (bez Marcosa) zabrali głos w Kongresie w marcu 2001 r. Całą tę kampanię zapatystów nazwano "Zapatour", w trakcie jej trwania odbył się także koncert poświęcony pokojowi, rebelianci odwiedzili także szkoły i uniwersytety.

Niedługo potem EZLN powróciła do Chiapas. Kongres przyjął natomiast odmienną wersję "Prawa COCOPA", która nie zawierała klauzuli o autonomii, uzasadniano to sprzecznością z niektórymi innymi prawami konstytucyjnymi (takimi jak prawo do prywatnej własności czy tajność głosowania). Zapatyści uznali to za zdradę. Niemniej jednak zmiany musiały być jeszcze zatwierdzone przez większość legislatur stanowych. Przy czym istniały liczne głosy poparcia jak i przeciw noweli konstytucyjnej, która ostatecznie została uchwalona i weszła w życie 14 sierpnia 2001 r. Te wydarzenia spowodowały osłabnięcie wpływów powstańców z Chiapas, którzy od tamtej pory nie byli już tak powszechnie obecni w mediach.

Ostatnią próbą przeciwstawienia się poprawkom w akcie zasadniczym była skarga konstytucyjna, która miała być rozpatrzona przez Sąd Najwyższy. Orzeczenie trybunału nie pozostawiło jednak żadnych złudzeń oponentom zmian, mianowicie sąd orzekł, że nie jest władny rozstrzygać tej sprawy ponieważ byłby to zamach na suwerenność Kongresu.

Do 2004 r. panowało powszechne przekonanie że Marcos nie przebywa już w Chiapas. Wszelkie próby kontaktu z nim kończyły się niepowodzeniem bądź, znajdowały odpowiedź jedynie poprzez e-maile lub publikacje internetowe. Mimo że Marcos zaprzeczał, że jest przywódcą EZLN a jedynie jej publicznym głosem i przedstawicielem, to do tej pory pozostaje najbardziej znanym z jej członków. Strukturę organizacyjną zapatystów tworzy 23 dowódców i jeden ich przełożony, co łącznie daje liczbę 24 członków ścisłego kierownictwa grupy. Jedynym z jej znanych organów jest Comite Clandestino Revolucionario Indígena (CCRI, Tajny Rewolucyjny Komitet na rzecz Ludności Miejscowej).

Komunikaty z 2004 r. podają listę ich niepowodzeń i sukcesów. Według członków ruchu tzw. "Rada Dobrego Rządu" (Juntas de Buen Gobierno) przynosi dobre efekty, za swój sukces zapatyści poczytują sobie także ograniczenie walk z armią rządową do minimum. Ich wysiłki zmierzające do zwiększenia roli kobiet w sprawach politycznych i obyczajowych nie były już tak udane.

Z komunikatów wynika także że Marcos stara się rozbudowywać organizację gdzie tylko może. Ujawnił także od dłuższego czasu wiadomą opozycję wobec neoliberalizmu i globalizacji, twierdząc przy okazji że rząd odbiera ludziom faktyczny wpływ na sprawy kraju a oddaje go międzynarodowym koncernom. Negatywnie postrzega także amerykańskie zaangażowanie w wojnę z terroryzmem i wsparcie Banku Światowego dla meksykańskiej polityki gospodarczej, które są według niego narzędziem rządu we wdrażaniu liberalnych pomysłów gospodarczych.

W październiku 2004 r. Subcomandante Marcos wydał komunikaty wyjaśniające podłoże konfliktu z rządem federalnym. Niektóre społeczności zapatystów zostały wyrzucone ze swojej ziemi. Co według EZLN jest próbą uzyskania kontroli nad obszarami bogatymi w surowce naturalne (m.in. ropa naftowa). Ludność ta została przesiedlona z dużymi trudnościami, głównie ze względu na brak środków, czemu rebelianci starali się zaradzić poprzez apelowanie o pomoc zagraniczną. Rząd meksykański zajmuje niewyraźne stanowisko w tej sprawie, twierdząc że Indianie zostali stamtąd usunięci dla własnego dobra.

Jednak wpływ EZLN na sprawy polityczne kraju powoli się zmniejsza. Zapatyści twierdzą, że na razie się organizują i jest to tylko "cichy okres powstania" a ich główne wysiłki są skierowane na utworzenie własnego "dobrego i sprawnego rządu" i zapewnienie autonomii ludności tubylczej. Żądania odnoszące się do zorganizowania odpowiadającego potrzebom lokalnych społeczności systemu edukacji, opieki zdrowotnej z własnymi szkołami, szpitalami i aptekami są przez rząd lekceważone. Ostatnio wszystko wskazuje na to że wraz z ogłoszeniem "Szóstej deklaracji z dżungli Lakandońskiej" zapatyści postanowili aktywniej włączyć się w życie polityczne.

Obecnie w Chiapas istnieją 32 "powstańcze-zapatystowskie regiony autonomiczne" (niezależne społeczności zapatystowskie tzw. MAREZ-y z hiszpańskiego).

czytaj dalej: [2], [3]