Zapożyczenia językowe - Polski Serwis Naukowy

Zapożyczenia językowe inaczej pożyczki, wyrazy obce – zjawisko przechodzenia pewnych cech jednego języka do innego. Pojęcia tego używa się w odróżnieniu od słownictwa rodzimego. To wszystkie obce w strukturze danego języka wyrazy, zwroty, typy derywatów, formy fleksyjne, konstrukcje składniowe, związki frazeologiczne. Artykuł traktuje o zapożyczeniach w języku polskim.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Klasyfikacja

Klasyfikacja zapożyczeń jest oparta na różnych kryteriach: przedmiotu zapożyczenia, pochodzenia, stopnia przyswojenia, drogi dostania się do języka i funkcji. Wyróżnia się także specjalną grupę: internacjonalizmy.

Kryterium przedmiotu zapożyczenia

Bierze pod uwagę co zostało zapożyczone z języka obcego:

Zapożyczenia właściwe

Zapożyczone zostają słowa wraz ze swoimi znaczeniami z języka żywego. W przeciwieństwie do zapożyczeń sztucznych, które pochodzą z języka martwego, np. starożytnej greki, łaciny. Najczęściej pierwotne formy ulegają spolszczeniu. Przykłady:

Atrament (łac. atramentum) – środek barwiący w postaci roztworu barwnika w rozpuszczalniku z ewentualnym dodatkiem substancji zagęszczających (np. żelujących). Wykorzystywany jest w szeregu przyborów pisarskich (długopisy, flamastry, markery, pisaki, pióra, pióra wieczne itp.) oraz w druku atramentowym (drukarki atramentowe, plotery).

Związek frazeologiczny, frazeologizm – utrwalone w użyciu połączenie dwóch lub więcej wyrazów, które ma znaczenie symboliczne, np. biała flaga, marzenie ściętej głowy, wypić duszkiem albo pójść po rozum do głowy.

burmistrz – niem. Burgmeister – przejęcie słowa i znaczenia (przewodniczący miasta), spolszczenie pisowni.;

mecz – ang. match – przejęcie słowa i znaczenia (starcie sportowe), spolszczenie pisowni.

Inne przykłady: atłas (tur.), atrament (łac.), biennale (wł.), baca (węg.), bestseller (ang.), bryndza (rum.), brydż (ang), butik (fr.), czerep (białor.), czyhać (czes.), dumping (ang.), embargo (hiszp.), hultaj (ukr.), juhas (węg.), kalafior (wł.), kołchoz (ros.), kolumna (łac.), kombi (niem.), komputer (ang.), loggia (wł.), serial (ang.), torba (tur.), watra (rum.), wagon (ang.), werbunek (niem.), wiedźma (ukr.), zsyłka (ros.), żakard (fr.), żulik (ros.) itd.

Hungaryzm (od łac. Hungaria - Węgry) to wyrazy zapożyczone z języka węgierskiego. W języku polskim stanowią one niewielką, dość ograniczoną grupę.

Kakao (nah. cacauatl – ziarno kakaowe) – nasiona z owoców kakaowca, z których proszek stosowany jest jako składnik wielu wyrobów cukierniczych: tabliczek czekolady, napojów, polew, wiórków czekoladowych, mas czekoladowych, cukierków.

Strukturalne – „kalki”

Wierne odwzorowania obcych konstrukcji językowych, tłumaczenia ich na język polski. Wyróżniamy dwa typy kalek:

Słowotwórcze

Odwzorowania pojedynczych obcych słów. Np. przedstawienie to kalka niem. Vorstellung (vor-przed; stellung-stawianie), rozpracować – od ros. razrabotac', przysłówek od łac. adverbium, brakoróbstwo od ros. brakodielstwo, nastolatek od ang. teenager, rzeczoznawca od niem. Sachverständiger, światopogląd od niem. Weltanschauung, zaimek od łac. pronomen, itd.

Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Sari (także pisane saree) jest tradycyjną częścią garderoby zakładaną przez kobiety na subkontynencie indyjskim. Ta część garderoby jest znana pod różnymi nazwami w rozmaitych językach indyjskich: w hindi, gujarati i marathi znane jest jako sari, w kannada jako seere, telugu jako cheera i w tamil jako podavai.

Frazeologiczne

Odwzorowania obcych zwrotów. Np. wziąć się za coś od ros. wzjat'sja za czto nibut', punkt widzenia od fr. point de vue, nie ma sprawy od ang no matter, otwarty na coś od fr. ouvert sur..., szukać za czymś od niem. nach etwas suchen, rozumieć pod czymś od. niem. unter etwas verstehen, rzecz w tym od ros. dieło w tom, wydawać się być jakimś od ang. seem to be, polityczna poprawność od ang. political correctness, itd.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Biennale (z wł. "dwuletni") – wydarzenie, najczęściej impreza artystyczna, mające miejsce co dwa lata lub trwająca dwa lata. Biennale mają zazwyczaj charakter międzynarodowy.

Semantyczne (znaczeniowe)

Do istniejącej już w systemie leksykalnym konstrukcji zapożyczane jest nowe znaczenie. Zwane są także pożyczkami ukrytymi. Przykłady:

wyraz mysz oznaczał tylko gatunek zwierzęcia, a pod wpływem angielskiego mouse zaczął oznaczać także „mysz komputerową”;

dokładnie – dawniej używane tylko jako przysłówek wraz z czasownikiem, dzisiaj - choć niepoprawnie - jest też wykrzyknikiem oznaczającym: oczywiście!, pewnie, że tak!; (zobacz: Kryterium funkcji → Zap. urozmaicające);

projektem określamy teraz, pod wpływem ang. project, przedsięwzięcie czy zamierzenie;

„adresować problem” (address a problem) w znaczeniu „zrobić coś w związku z problemem”. Nie licząc informatyków, takie użycie słowa „adresować” w języku polskim jest właściwie niespotykane i może być niezrozumiałe.

definiować: trudno mi zdefiniować swoje uczucia – definiować w znaczeniu „nazywać, określać” jest tłumaczeniem ang. to define;

obraz: obraz amerykańskiego reżysera – obraz w znaczeniu „film” jest odwzorowaniem ang. picture;

produkcja: produkcja nominowana do „Oskara” – produkcja w znaczeniu „film” jest odwzorowaniem ang production;

Zapożyczenia sztuczne

Tworzone z obcych cząstek składowych.

Komputer (z ang. computer od łac. computare – obliczać, dawne nazwy używane w Polsce: mózg elektronowy, elektroniczna maszyna cyfrowa, maszyna matematyczna) – urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego.

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Grupa, w której cząstki pochodzą z jednego języka.

Np. telefon – gr. tele-daleko i gr.phone czyli dźwięk; Hybrydy – grupa, w której cząstki pochodzą z różnych języków.

Np. ciucholand – pol. ciuch i ang. land (przykład z cząstką polską); telewizja – gr. tele i łac. visio (widzenie);

Zapożyczenia fonetyczne

Przejmowanie fonetyki obcych języków. Przykłady:

Kolumna – element architektoniczny pełniący rolę konstrukcyjną, dekoracyjną i symboliczną. Jej dolną część tworzy baza, środkową trzon, a wieńczy głowica. Wspiera się na niej belkowanie, a od czasów rzymskich także łuk.

Embargo – zakaz przywozu lub wywozu określonych towarów do lub z danego państwa, czyli ograniczenie handlu i innych stosunków z określonym państwem i jego bojkot na arenie międzynarodowej. Embargo jest instrumentem prawa administracyjnego. Nakładane przez rząd lub międzynarodowe organizacje, traktowane jako szczególny środek odwetowy.

pol. wiesiele pod wpływem języka czeskiego przybrało postać wesele;

Zapożyczenia gramatyczne

Słabiej są zbadane wpływy gramatyki jednego języka na drugi, choć wiele wskazuje na to, że i one odgrywają znaczącą rolę.

Kryterium pochodzenia

Mówi o tym skąd pochodzą pożyczki. Ten podział mówi o kontaktach z innymi językami:

anglicyzm – język angielski,

arabizm – język arabski,

bohemizm – język czeski,

galicyzm – język francuski,

germanizm – język niemiecki,

hebraizm – język hebrajski,

hellenizm – greka,

hungaryzm – język węgierski,

italianizm – język włoski,

japonizm – język japoński,

jidyszyzm – jidysz,

latynizm/makaronizm – łacina,

lituanizm – język litewski,

polonizm – język polski,

pomeranizm (kaszubizm) - dialekt kaszubski,

rusycyzm – język rosyjski,

rutenizm – języki ruskie, języki wschodniosłowiańskie (np. język białoruski, język ukraiński),

sinicyzm – języki chińskie

slawizm – języki słowiańskie,

turcyzm – język turecki,

Kryterium stopnia przyswojenia

Mówi o tym, w jak dużym stopniu słownictwo obce zadomowiło się w naszym systemie leksykalnym.

Tabu – w najogólniejszym sensie terminu głęboki i fundamentalny zakaz kulturowy, którego złamanie powoduje spontaniczną i niejednokrotnie gwałtowną reakcję ze strony ogółu przedstawicieli tej kultury, gdyż jest przez nich odbierane jako zamach na całą strukturę tej kultury i jej integralność, a więc jako zagrożenie dla dalszego istnienia danego społeczeństwa. Tabu może obejmować czynności, miejsca, przedmioty lub osoby. W najczystszym i najpierwotniejszym znaczeniu terminu czynności te, miejsca, osoby i przedmioty są zarazem zakazane i święte.

Turcyzm – zapożyczenie językowe z języka tureckiego lub któregokolwiek z języków tureckich. Większość zapożyczeń takich w języku polskim pojawiła się w okresie ożywionych kontaktów Rzeczypospolitej z Turcją, czyli w XVI i XVII w. Wiele z tureckich wyrazów przyswojonych przez polszczyznę dotyczy ówczesnych realiów, zwłaszcza militarnych. Przykłady turcyzmów w języku polskim:

Cytaty

Wyrazy i zwroty przeniesione z innego języka w niezmienionej postaci graficznej i fonetycznej. Przykłady: fr. à propos, à la carte; ang. bye bye; wł. allegro; łac. incognito itd.

Wyrazy częściowo przyswojone

Odczuwane jako obce ze względu np. na wymowę, pisownię, nieodmienność, ale mocno tkwiące w naszym systemie leksykalnym. Przykłady: sinus (wymowa), apartheid (pisownia), dżudo (brak odmiany);
Inne: bantu, bikini, guru, kakao, konfetti, martini, sake, sari, sati, tabu itd.

Apartheid (z języka afrikaans od apart = osobno i sufiksu -heid) – teoria głosząca konieczność osobnego rozwoju społeczności różnych ras, a także bazujący na tej teorii system polityczny panujący w Republice Południowej Afryki do połowy lat 90. XX wieku, oparty na segregacji rasowej.

Czerep - skorupa ceramiczna, stanowiąca właściwą ściankę przedmiotu; wypalona, lecz nie szkliwiona i nie malowana. Goły czerep będący gotowym produktem charakterystyczny jest dla naczyń ceramicznych ludów pierwotnych (np. ceramika siwa) oraz niektórych kultur wiejskich Polski (np. ceramika iłżecka).

Wyrazy całkowicie przyswojone

Odczuwane jako rodzime ze względu na spolszczoną formę i odmienność. Są to np. burmistrz, brokuły, chleb, cegła, fontanna, szkoła itd.

Kryterium drogi dostania się do języka

Określa rodzaj drogi jaką zapożyczenia dostały się do naszego języka:

Zapożyczenia pośrednie

Dostały się z jakiegoś języka poprzez inny. Wpłynęło to na formę słowa. Przykłady:

Guru (dewanagari गुरु) - w religiach dharmicznych przywódca wspólnoty, przewodnik duchowy i nauczyciel, szanowany, a czasem nawet czczony jako wcielenie bóstwa.

Martini - drink zrobiony z wytrawnego wermutu i ginu. Proporcje jak i autorstwo przepisu są tematem ciągłych dyskusji. Podobno autorem jest barman z Nowego Jorku o nazwisku Martini pracujący w klubie Knickerbocker. Miało to miejsce podobno w 1915 roku. Inni uważają, że martini powstało za sprawą koncernu Martini and Rossi produkującej wermut Martini.

łac. castellum → czes. kostel → do pol. kościół;

łac. paganus → czes. pohan → pol. poganin;

Zapożyczenia bezpośrednie

Dostały się do naszego języka bez pośrednika. Przykład: niem. Bürgermeister → pol. burmistrz itd.

Internacjonalizmy

Specjalna grupa wyrazów międzynarodowych. Posługuje się nimi wiele nacji. Słowa takie mają identyczne znaczenie w wielu językach. Różnią się tylko formą. Przykład:

pol. totalitaryzm;

ang. totalitarism;

fr. le totalitarisme;

wł. il totalitarismo;

niem. der Totalitarismus;

ros. тоталитаризм;

fin. totalitarismi;

czes. totalita;

ukr. тоталітаризм;

tur. totalitarizm.

Ocena celowości zapożyczeń

Kryterium funkcjonalne

Zapożyczeń używamy w celu wzbogacenia języka o nowe nieistniejące konstrukcje oraz urozmaicenia go nowymi wariantami konstrukcji już istniejących. Przy ich stosowaniu należy pamiętać o tym czy odbiorcy języka mają szansę je zrozumieć.

Serial (ang. serial = seryjny) – periodyczna publikacja (np. komiks w odcinkach), program telewizyjny, audycja radiowa (np. słuchowisko). Istotą serialu jest udostępnianie go odbiorcom w odcinkach, w regularnych odstępach czasu. Termin ten najczęściej odnosi się do seriali telewizyjnych.

Poprawność polityczna – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego głównym celem jest zachowanie szacunku oraz tolerancji wobec przeciwnika w dyskusji.

Zapożyczenia wzbogacające język

Bardzo ważna grupa. To wszystkie wyrazy, na które nie było odpowiedników w słownictwie rodzimym. Przykłady: mysz (zap. semantyczne), joystick (ang.), telefon (zap. sztuczne z gr.tele (daleko) + gr.phone (dźwięk)), telewidz (hybryda gr. tele (daleko) + pol.widz), cheeseburger (ang.), nastolatek (ang.), laser (ang.), puzle itd.;

Światopogląd – względnie stały zespół sądów (często wartościujących), przekonań i opinii na temat otaczającego świata czerpanych z rozmaitych dziedzin kultury, głównie z nauki, sztuki, religii i filozofii.

Język japoński (日本語 nihongo lub nippongo) – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Zapożyczenia urozmaicające

Nowe warianty już istniejących słów. Grupa ta obejmuje przede wszystkim wyrazy z języka angielskiego. Przykłady: dokładnie (zap. semantyczne z ang. exactly), sorry, OK, super itd. O takim typie zapożyczeń wypowiada się prof. Jan Miodek w wywiadzie dla "Słowa polskiego":

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Kalafior (Brassica cretica subsp. botrytis (L.) O. Schwartz.) – podgatunek kapusty kreteńskiej. Jest to roślina jednoroczna należąca do rodziny kapustowatych. Jest najprawdopodobniej mutantem kapusty głowiastej lub brokułu[potrzebne źródło]. Pochodzi z Cypru, dlatego początkowo nazywano go kapustą cypryjską.

Nie ma słów niepotrzebnych językowi. W tym sensie jestem i za "wow", i za "super", i za "ekstra", czy za "odjazdem", "odlotem", "cool" i "jazzy". Całe zło zaczyna się w momencie, gdy ktoś, uczepiwszy się takiego modnego słowa, rezygnuje z całego wachlarza konstrukcji wariantywnych. (Jestem za "ekstraodlotem" – wywiad z prof. Janem Miodkiem. „Słowo Polskie; Gazeta Wrocławska”. Sobota, 24 lutego, 2007. Anna Fluder (Radio RAM) i Jacek Antczak. Wrocław. )
Bibliografia

Jestem za "ekstraodlotem" – wywiad z prof. Janem Miodkiem. „Słowo Polskie; Gazeta Wrocławska”. Sobota, 24 lutego, 2007. Anna Fluder (Radio RAM) i Jacek Antczak. Wrocław. ; (Klasyfikacja → Kryterium funkcjonalne);

Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, pod redakcją Andrzeja Markowskiego, hasło: Zapożyczenia;

L. Kosmal, Nauka o języku (rozdz. 7, str. 79-83, rozdz. 8, str. 110 – 113);

W. Kochański, O dobrej i złej polszczyźnie (str. 271 – 295);

E. Kacperski: Zapożyczenia (artykuł); [1]