Zator - województwo małopolskie - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta w woj. małopolskim. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Zator (wil. Naojśtaod, austr. niem. hist. Neuenstadt an der Schaue) – miasto w woj. małopolskim, w powiecie oświęcimskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zator.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 3718 mieszkańców.

Skawina - miasto w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Skawina. Miasto jest położone nad rzeką Skawinką kilkanaście kilometrów na południowy zachód od centrum Krakowa.
Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.

Położenie

Miasto położone nad Skawą, w Kotlinie Oświęcimskiej. Znane z hodowli ryb – zwłaszcza karpia królewskiego – i cyklicznej imprezy, Zatorskie Dni Karpia. Stolica Doliny Karpia.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,52 km².

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego.

Kodeks (z łac. codex: księga, spis) – akt normatywny zawierający logicznie usystematyzowany zbiór przepisów regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych. Obecnie kodeksy są wydawane w formie ustaw; w II RP kilka kodeksów wydano w formie rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks może mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak jest obecnie polskim prawie), ale w niektórych systemach prawnych jego pozycja może być wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw sprzeczne z kodeksem podlegają uchyleniu. Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym ustawom, mają jednak szczególne znaczenie ze względu na kompleksowość normowanych spraw i proces interpretacji przepisów.
Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.

Toponimia

Po raz pierwszy Zator wspomniany jest w 1228 roku w dokumencie wystawionym rzekomo przez księcia Kazimierza I opolskiego jako darowizna dla Komesa Klemensa z rodu Świebodziców: Contuli etiam prefate comiti Zator villam cum hominibus super Scauam et omni iure eorum (dokument uchodzi za sfałszowany). Kasztelan Klemens zaś fundując klasztor Benedyktynek w Staniątkach obdarzył go Zatorem, co potwierdzał Konrad I mazowiecki w 1242 r. wymieniając Zator cum castoribus (z regale bobrowym, a więc prawem do łowienia bobrów). W 1243 r. mamy Zathor. Książę Bolesław V Wstydliwy w dokumencie wystawionym w Sandomierzu 23 II 1254 r. kilkukrotnie wymienia Zator.

Regalia to dziedziny gospodarki zastrzeżone wyłącznie dla panującego. Te specjalne uprawnienia króla wynikały z patrymonialnego założenia, iż monarcha jest właścicielem państwa. Choć charakterystyczne dla średniowiecza, niektóre z regaliów utrzymały się przez kilka następnych stuleci.
Dolina Karpia obejmuje obszar historycznego zagłębia hodowli karpia na Ziemi Oświęcimsko-Zatorskiej znanego już w średniowieczu. Stawy hodowlane zajmują obszary setek hektarów rozciągając się w dolinie Wisły, Skawy i Wieprzówki. "Dolina Karpia" to również program, który obejmuje kilka połączonych ze sobą działań, mających na celu stworzenie spójnej oferty turystycznej opartej na dostępnych zasobach środowiska naturalnego.

Zator to nazwa kulturowa od wyrazu zator = "zaparcie toru", czyli drogi lub nurtu rzeki, zobacz też: Zatory, porównaj Zawada. Sebastian Fabian Klonowic pisał w roku 1595 w poemacie krajobrazowo-obyczajowym pt. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi:

gdy coraz dawny zamula a torem mknie Wisła nowym, zowią to zatorem.
Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 108 km² i jest jednym z mniejszych regionów Polski (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 287 tys. osób) województwo znajduje się na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).
Wiesław Müldner-Nieckowski (ur. 20 sierpnia 1915 w Zatorze - zm. 2 września 1982 w Warszawie), właśc. Emil Wiesław Müldner-Nieckowski, polski rzeźbiarz, malarz, rysownik, architekt wnętrz.

Osada powstała więc w miejscu gdzie prosty bieg rzeki został przez wzniesienie zahamowany a rzeka zmuszona do obejścia przeszkody. Taki naturalny zator jest widoczny na północ od Zatora, a na południe od wsi Palczowice, gdzie Skawa ostro skręca na zachód. Oprócz naturalnej przeszkody nie brakowało też usypanych ręką człowieka gdyż miejscowość od dawna słynęła z hodowli ryb, a konkretnie karpia.

Cmentarz żydowski w Zatorze – został założony najprawdopodobniej w drugiej połowie XIX wieku i zajmuje powierzchnię 0,5 ha. Zachowało się około pięćdziesięciu nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1864 roku. Większość z nich posiada inskrypcje w języku hebrajskim, nieliczne w języku niemieckim (także w alfabecie hebrajskim), tylko jeden natomiast w języku polskim.
Bolesław V Wstydliwy (ur. 21 czerwca 1226 w Starym Korczynie, zm. 7 grudnia 1279) – książę krakowski (od 1243) i sandomierski (od 1232), ostatni przedstawiciel małopolskiej linii Piastów.

Lustracja z 1564 roku wyliczała w Zatorze 9 stawów; tj. 6 stawów w Łęgu (tzn. na przekopie od Skawy): Niżny, Bonar, Dąbrowny, Olszowy, Trzciany, Podwiesny (dodatkowo 5 odroślisk - gdzie odrastał narybek i 5 tarlisk) i 3 stawy w górnicy (tzn. na przekopie Wieprzówki): Borowy, Szydłowiecki, Staw Nowy.

Historia

1179 – prawdopodobnie powstanie gródka granicznego mającego strzec szlaku handlowego prowadzącego z Krakowa na Śląsk

1228 – pierwsze zapiski o wsi Zator

1292 – prawa miejskie z nadania księcia cieszyńskiego Mieszka

1445 – 1564 stolica księstwa zatorskiego powstałego z podziału księstwa oświęcimskiego

1513 – włączenie do Korony, siedziba starostwa niegrodowego

XVI i XVII wiek – centrum reformacji

1772–1918 pod zaborem austriackim. Cesarze austriaccy tytułowali się jako książę Zatora (Herzog von Zator).

Od XIX wieku rozwój drobnego przemysłu

Od 1815 do 1866 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Zator był włączony do Związku Niemieckiego.

1896–1934 – pozbawienie praw miejskich

Podczas II wojny światowej wcielony do Rzeszy Niemieckiej. Wyzwolony 26 stycznia 1945

Kościół w Zatorze

Kotlina Oświęcimska (512.2) – makroregion geograficzny w południowej Polsce, stanowiący część Północnego Podkarpacia, o powierzchni ok. 1236 km².
Skawa (w górnym biegu Wsiowy Potok) – rzeka, prawy dopływ Wisły. Płynie na obszarze Beskidów Zachodnich: przez Beskid Żywiecki, dalej przez Beskid Makowski, między pogórzami Śląskim i Wielickim oraz Doliną Wisły. Jej bieg w całości znajduje się na terytorium województwa małopolskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)