Zatrucie toksynami morskimi mięczaków

Zatrucie toksynami morskimi (ang. shellfish poisoning) – grupa zatruć wywołana przez mikroskopijne glony planktonowe głównie z rodzaju Dinoflagellates, będące następnie akumulowane przez mięczaki (małże omułki, ostrygi), które się nimi odżywiają.

Kliniczne znaczenie tych zatruć wzrasta, gdyż mięczaki morskie są coraz częściej konsumowane, a zanieczyszczenie wód sprzyja nadmiernemu rozwojowi alg (zakwity wody). Spożycie skażonych mięczaków wywołuje następnie szereg objawów, zależnych od rodzaju toksyny, jej stężenia i wielkości spożycia.

Zakwit – w środowisku lądowym powierzchniowa, natomiast w środowisku wodnym objętościowa zmiana zabarwienia spowodowana masowym rozwojem mikroskopijnych, nierozpoznawalnych gołym okiem organizmów żywych.

Agencja ds. Żywności i Leków FDA (ang. Food and Drug Administration, w skrócie FDA) – amerykańska agencja rządowa utworzona w 1906. Wchodzi w skład departamentu zdrowia i usług społecznych i jest odpowiedzialna za kontrolę żywności (dla ludzi i zwierząt), suplementów diety, leków (dla ludzi i weterynaryjnych), kosmetyków, urządzeń medycznych i urządzeń emitujących promieniowanie (w tym także tych niemedycznych), materiałów biologicznych i preparatów krwiopochodnych w USA.

W zależności od rodzaju toksyny, zatrucie toksynami mięczaków może przyjmować następujące formy:

Paralityczne zatrucie mięczakami

Paralityczne zatrucia mięczakami (ang. paralytic shellfish poisonings, PSP) najczęściej wywołane jest działaniem saksytoksyny. Objawia się drętwieniem języka, brakiem czucia, porażeniem mięśni oddechowych i układu ruchu, porażeniem układu sercowo-naczyniowego z uwagi na hipotensyjne działanie toksyny, drżenie rąk i palców u nóg, bełkotliwa mowa, nadmierne ślinienie. Objawy występują szybko, 0,5 do 2 godzin od spożycia mięczaków, niekiedy wymagają intubacji i stosowania oddechu wspomaganego. Śmiertelność przy tym typie zatrucia wynosi około 10%.

Glony, algi (łac. Algae, gr. Phykos) nie są taksonem, a grupą organizmów wydzieloną na podstawie kryteriów morfologicznych i ekologicznych. Mianem tym tradycyjnie określa się kilka niespokrewnionych linii ewolucyjnych organizmów plechowych, tj. beztkankowych.

Kwas domoikowy – organiczny związek chemiczny, aminokwas produkowany przez morskie mięczaki i okrzemki. Jest neurotoksyną odpowiedzialną za występowanie objawów amnezyjnego zatrucia mięczakami, będącego formą zatrucia toksynami morskimi mięczaków.

Biegunkowe zatrucie mięczakami

Biegunkowe zatrucie mięczakami (ang. diarrheic shellfish poisoning, DSP) – zatrucie jest spowodowane przez kwas okadaikowy, toksyny fitoplanktonu rodzaju Dinophysis, pektenotoksyny i jessotoksyny oraz przez kwas azaspirowy. Objawy pojawiają się po 30 minutach od spożycia toksyn i utrzymują się do 4 dni. Występują uporczywe biegunki, wymioty, nudności i kurczowe żołądka, którym towarzyszy gorączka, bóle głowy i dreszcze. Dolegliwości ustępują samoistnie.

Małże (Bivalvia, Lamellibranchia, z gr. bi – dwa + łac. valva – skorupka) – takson w randze gromady obejmujący morskie i słodkowodne mięczaki (Mollusca) o dwubocznie spłaszczonym ciele, składającym się z tułowia zwanego workiem trzewiowym i nogi, pozbawione głowy. Worek trzewiowy okryty jest dwoma bocznymi płatami płaszcza wytwarzającymi dwuklapową muszlę. Obie połówki muszli połączone są więzadłem i u niektórych gatunków zamkiem. Więzadło rozchyla połówki muszli zaś zamykają je mięśnie zwieracze. Wielkość muszli małży jest bardzo zróżnicowana, od kilku milimetrów aż po ponad metr u Tridacna gigas. Woda wpływa do jamy płaszcza przez otwór zwany syfonem wlotowym (wpustowym), a wypływa syfonem odpływowym (wyrzutowym, wypustowym). Zanikła u nich charakterystyczna dla mięczaków tarka w gardzieli. Na nodze umieszczony jest gruczoł bisiorowy, produkujący krzepnące nici zwane bisiorem, służące do przymocowania małża do podłoża. W rozwoju małży występują larwy trochofora, weliger i u niektórych pasożytnicza – glochidium.

Aminokwasy – organiczne związki chemiczne zawierające zasadową grupę aminową -NH2 oraz kwasową grupę karboksylową -COOH lub – w ujęciu ogólniejszym – dowolną grupę kwasową, np. sulfonową -SO3H. Aminokwasy są tzw. solami wewnętrznymi (amfolitami).

Neurotoksyczne zatrucie mięczakami

Neurotoksyczne zatrucie mięczakami (ang. neurotoxic shellfish poisoning, NSP) – zatrucie spowodowane przez brewetoksynę. Objawy zatrucia pojawiają się nawet kilka minut po spożyciu skażonego pokarmu, ale mogą również wystąpić przy wdychaniu aerozolu morskiego. Mogą wystąpić podwójne widzenie, trudności w przełykaniu, dreszcze, mdłości, biegunka, drętwienie, suchość w ustach. W przypadku zatrucia inhalacyjnego pojawia się uporczywy kaszel. Objawy ustępują zwykle po kilku godzinach, rzadziej po kilku dniach. zatrucie nie pozostawia trwałych konsekwencji.

Aerozol – odmiana gazozolu, układ koloidalny, w którym ośrodkiem rozpraszającym jest powietrze, a cząstkami koloidalnymi są substancje ciekłe lub stałe. Aerozole są najpowszechniejszą odmianą gazozoli. Aerozole dzieli się na mgły (cząstki ciekłe) i dymy (cząstki stałe).

Mięczaki (Mollusca, od łac. molluscus – miękki) – typ zwierząt, najliczniejszy po stawonogach. Liczbę żyjących gatunków szacuje się na ok. 130 tysięcy. Odznaczają się olbrzymią różnorodnością morfologiczną i zróżnicowaniem rozmiarów. Typ ten bada malakologia.

Amnezyjne zatrucie mięczakami

Amnezyjne zatrucie mięczakami (ang. amnesic shellfish poisoning', ASP) – zatrucie wywołuje kwas domoikowy, nietypowy aminokwas. Zatrucie charakteryzuje się pojawieniem się pierwszych objawów żołądkowo-jelitowych po 24 godzinach, a objawów neurologicznych po 48 godzinach. Objawy neurologiczne przypominają chorobę Alzheimera – występuje mylenie się, dezorientacja, utrata pamięci, napady, śpiączka. W przypadku tego zatrucia opisywane zostały przypadki śmiertelne, zwłaszcza u osób starszych.

Intubacją nazywamy umieszczenie plastikowej rurki długości ok. 25 - 28 cm, zwanej rurką intubacyjną, w tchawicy pacjenta. Rurka jest wprowadzona z pomocą laryngoskopu.

Epidemiologia i profilaktyka

Na zatrucie toksynami morskimi mięczaków są narażeni wszyscy. Jedynym sposobem zapobiegania jest niespożywanie mięczaków, a zwłaszcza w momencie zakwitów wody. Większość krajów, w których opisano wystąpienie zatruć, posiada specjalne procedury badania mięczaków i dopuszczania ich do handlu. W Unii Europejskim reguluje to Decyzja Komisji z dnia 15 marca 2002 (2002/225). Nie wolno spożywać mięczaków własnoręcznie zebranych, gdyż nie podlegają one kontroli skażenia i najwięcej wypadków zatruć zostało opisane właśnie w tej sytuacji.

Bibliografia

Various Shellfish-Associated Toxins Strona FDA

Biotoksyny morskie - występowanie i metody analizy.Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2006, 3 (48), 16 - 22 (pdf)

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.