Zawadzki - herb szlachecki - Polski Serwis Naukowy

Herb Zawadzki i jego odmiany

Herb Zawadzki według przekazów rodzinnych

Zawadzki (Ostoja odmienny) – polski herb szlachecki, używany na Kaszubach. Według opinii Alfreda Znamierowskiego jest to odmiana herbu Ostoja. Przemysław Pragert skłonny jest uważać za Ostoję odmienną tylko jeden wariant tego herbu (Zawadzki II), do reszty odnosząc się niepewnie.

Teodor Chrząński (ur. 23 października 1821 w Warszawie, zm. 16 lutego 1887 w Warszawie) herbu własnego (Trzy Tarcze odmienny) − polski malarz i heraldyk.

Herb szlachecki - charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych. W założeniu jest znakiem niepowtarzalnym, jednak może się nim posługiwać - w heraldyce polskiej - wiele rodów tzw. herbownych, tworzących w konsekwencji charakterystyczny dla polskiej heraldyki ród herbowy, grupujący rodziny czasem ze sobą wcale niespokrewnione. Wynika to m.in. z historii kształtowania się w Polsce stanu szlacheckiego, zachowującego tradycję przynależności do dawnych wielkich rodów lub klanów, także z praktyki przyjmowania jednego herbu przez rodziny niespokrewnione, ale służące w jednej chorągwi, a także w pewnym stopniu z prawnej możliwości tzw. adopcji herbowej osoby nobilitowanej przez jej szlacheckiego patrona należącego do genealogicznej linii danego rodu herbowego. Tylko polskim zwyczajem jest fakt, że różne rodziny szlacheckie mogą pieczętować się takim samym herbem. Rodziny te nawet nie są lub nie muszą być ze sobą skoligacone. Gdzie indziej herb jest własnością tylko jednej rodziny i tylko dla niej jest jej godłem, pieczęcią i znakiem. Dlatego zmiana koloru tła lub inności tego samego wizerunku powoduje powstanie innego herbu, jednak w Polsce jest to tylko inna odmiana herbu już istniejącego. Wywodzi się to z polskiego średniowiecznego systemu prowadzenia wojen i bitew, zwanego systemem chorągwi. Tym samym rycerze jednej chorągwi zwykle używali jej godła i nosili takie same herby. Stąd wiele rodzin szlacheckich w Polsce ma podobne lub identyczne herby. Często towarzyszyła temu formalna odmiana herbu. Praktyka ta została z czasem zakazana. W innych krajach europejskich dany herb przysługuje tylko jednej rodzinie. Choć znane są też sytuacje, gdy grupa rodzin noszących różne nazwiska odmiejscowe od różnych włości, ale wspólnego pochodzenia, nosi herby identyczne lub podobne, jak w Polsce. W średniowieczu wymagane było nawet wyróżnianie herbów poszczególnych członków rodziny, przez dodawanie specjalnych oznaczeń, bordiur itp. Ten zwyczaj przetrwał w heraldyce brytyjskiej. Charakterystycznym przykładem jest tu herb Księcia Walii, różniący się od herbu królewskiego nałożonym na tarczę kołnierzem turniejowym. W Polsce takie odróżnianie herbów osobistych było stosowane u zarania naszej heraldyki, przyczyniając się m.in. do powstawania odmian herbowych.

Opis herbu

Zachowały się przekazy o przynajmniej czterech wariantach tego herbu. Opisy z wykorzystaniem zasad blazonowania, zaproponowanych przez Alfreda Znamierowskiego. Zestawienia trzech wariantów dokonał Przemysław Pragert:

Zawadzki I (Ostoja odmienny, Sas pruski odmienny): W polu czerwonym półksiężyc złoty, nad nim miecz srebrny na opak; nad nim i po bokach po jednej gwieździe złotej. Klejnot: Półksiężyc złoty. Labry: czerwone podbite złotem.

Zawadzki I odmienny (Ostoja odmienny): Miecz jest w pozycji właściwej, wbity w półksiężyc. Półksiężyc srebrny, z twarzą. Labry podbite srebrem.

Johann Ambrosius Siebmacher (także: Sibmacher), (ur. 1561 w Norymberdze, zm. 23 marca 1611 tamże) autor i założyciel wielokrotnie publikowanego herbarza, ważnego źródła heraldyki dla niemieckiego obszaru językowego.

Jan Karol Dachnowski, pseud. Perypetasmatowicz od Constantynowa, Perypetasmatowicz (ur. ok. 1590 w Sokalu, zm. po 1654) - polski heraldyk, panegirysta, poeta okolicznościowy i religijny.

Zawadzki II (Ostoja odmienny): W polu czerwonym miecz srebrny, z prawej półksiężyc złoty w prawo, z lewej dwie takież gwiazdy w słup. W klejnocie pięć piór strusich srebrnych. Labry czerwone, podbite złotem.

Istnieje pewna niekonsekwencja co do ułożenia miecza w źródłach współczesnych. Zarówno Tadeusz Gajl jak i Przemysław Pragert korzystali przy rekonstrukcji z tych samych źródeł, ale u jednego miecz jest na opak, u drugiego w pozycji właściwej. Wynika to z tego, że obaj heraldycy korzystali wyłącznie z przekazów pisanych, gdzie nie sprecyzowano tej kwestii. Formalnie, z punktu widzenia blazonowania, gdy nie podano położenia miecza, powinien on być w pozycji domyślnej (czyli jak u Pragerta). Jednakże oryginalna pieczęć z tym herbem (szczegóły poniżej), podaje to w wątpliwość.

Kaszuby (kasz. Kaszëbë lub Kaszëbskô) – kraina historyczna w Polsce, będąca częścią Pomorza, którą zamieszkują Kaszubi (autochtoniczni Pomorzanie) – zachodniosłowiańska grupa etniczna, którą cechuje specyficzny język kaszubski i wyraźnie zaznaczone poczucie odrębności.

Tadeusz Gajl (ur. 1940 r. w Wilnie) - artysta grafik, twórca światowej sławy przedstawień historycznych herbów szlachty polskiej. Herby jego autorstwa zyskały powszechną akceptację heraldyków, nazywane w nomenklaturze herbami gajlowskimi (ang. Gajlesque Coat of Arms).

Najwcześniejsze wzmianki

Herb znany ze źródeł polskich i niemieckich. Wariant I wymieniany przez Dachnowskiego (Herbarz szlachty Prus Królewskich), Niesieckiego i Chrząński (Tablice odmian herbowych), przy czym obaj późniejsi autorzy opierali się na przekazie Dachnowskiego. Wariant I odm. przytoczył Nowy Siebmacher. Wariant II wymieniają Niesiecki, Piotr Nałęcz-Małachowski (Zbiór nazwisk szlachty) i Emilian Szeliga-Żernicki (Der polnische Adel). Herb Zawadzkich zachował się też na odcisku pieczęci Konstantego von Zawadzkiego z 1798 i na elementach zastawy stołowej należącej do rodziny.

Labry – niem. labwerk (ornament roślinny), łac. lista, lusca, fascia – części zewnętrzne tarczy herbowej, mające kształt wielkich liści wyszczerbionych, wyrastających z boków hełmu, zwykle symetrycznie po obu stronach, często obejmujące jako ornament również całą tarczę herbową.

Alfred Znamierowski (ur. 21 czerwca 1940 w Warszawie), wnuk Czesława Znamierowskiego, polski dziennikarz, heraldyk i weksylolog. Studiował geografię na Uniwersytecie Warszawskim.

Herbowni

Zawadzki (Zawacki) także z przydomkami Rusken, Budner (Butner, Büthner), Wengrowo, Broda.

Wariantu I miała używać według Dachnowskiego rodzina Zawackich z Zawdy koło Łasina.

Rodziny tego samego nazwiska miały używać szeregu innych herbów. Tadeusz Gajl wymienia ich 24 (łącznie z omawianymi tutaj). Na Kaszubach byli jeszcze Zawadzcy herbu Rogala (według Pragerta najznaczniejsi) oraz Ostoja.

Przypisy

Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 142. ISBN 83-7391-166-9.
↑ Przemysław Pragert: Herbarz rodzin kaszubskich. T. 1. BiT, 2001, s. 114-116,189. ISBN 8391985261 (9788391985267).
Alfred Znamierowski, Paweł Dudziński: Wielka księga heraldyki. Warszawa: Świat Książki, 2008, s. 104–108. ISBN 978-83-247-0100-1.
Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 396. ISBN 978-83-60597-10-1.
Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007. ISBN 978-83-60597-10-1.

Linki zewnętrzne

Zawadzki według przekazów rodzinnych w elektronicznej wyszukiwarce herbów Tadeusza Gajla

Zawadzki I w elektronicznej wyszukiwarce herbów Tadeusza Gajla

Zawadzki II w elektronicznej wyszukiwarce herbów Tadeusza Gajla