Zbigniew Nienacki - Polski Serwis Naukowy

Grób pisarza na cmentarzu w Jerzwałdzie

Zbigniew Nienacki, prawdziwe nazwisko Zbigniew Tomasz Nowicki (ur. 1 stycznia 1929 w Łodzi, zm. 23 września 1994 w Morągu) – polski pisarz i dziennikarz.

Syn Jana i Cecylii z Daneckich. Ojciec był urzędnikiem, a matka nauczycielką. Zadebiutował w wieku 17 lat. Największą sławę przyniosła mu seria powieści dla młodzieży o przygodach Pana Samochodzika, muzealnika-detektywa. Opinię pisarza kontrowersyjnego i niestroniącego od erotyki zawdzięcza powieściom dla dorosłych, między innymi Raz w roku w Skiroławkach oraz powieści historycznej Dagome iudex.

Dagome iudex – powieść historyczna z gatunku fantasy napisana przez Zbigniewa Nienackiego, a wydana w latach 1989-1990. Powieść ukazała się również pod tytułem Historia sekretna.
Pan Samochodzik i testament rycerza Jędrzeja – powieść dla młodzieży autorstwa Zbigniewa Nienackiego, wydana w roku 1997. Utwór wchodzi w skład cyklu Pan Samochodzik, opisującego przygody historyka sztuki - detektywa noszącego to przezwisko. Powstała na podstawie książki Nienackiego z lat 50. XX wieku pt. "Zabójstwo Herakliusza Pronobisa", opracowanej przez Jerzego Ignaciuka, tak aby pasowała do serii.

Życie i twórczość

W 1940 został wraz z rodziną wysiedlony do Słupi Skierniewickiej, pracował fizycznie. Po wojnie powrócił z rodziną do Łodzi i w styczniu 1945 do przedwojennego mieszkania. Niebawem rozpoczął naukę w Liceum Ogólnokształcącym nr 3.

W 1946 napisał pierwszą powieść dla młodzieży Związek poszukiwaczy skarbów, która była drukowana w odcinkach w tygodniku Przyjaciel. Drukował też wiersze w Kuźnicy i w Szpilkach.

W 1948 ukończył szkołę i wyjechał do Szklarskiej Poręby, gdzie krótko pracował jako wychowawca w Domu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. W tym samym roku rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Rok później otrzymał stypendium i zaczął studiować scenopisarstwo w Wszechzwiązkowym Państwowym Instytucie Kinematografii w Moskwie. Z Moskwy cofnięto go do Polski w 1950 z opinią "antystalinowca". Wtedy wstrzymano druk w "Czytelniku" jego pierwszej książki Chłopcy, pisarza usunięto ze studiów, a ojca wyrzucono z pracy.

Płomyk. Tygodnik ilustrowany dla dzieci i młodzieży - czasopismo wydawane od 1917 do 1991 roku. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, a od 1930 r. Związek Nauczycielstwa Polskiego. W ostatnich dziesięcioleciach działalności dwutygodnik; ukazywały się 24 numery w roku, lecz wydania wakacyjne było łączone jako numery 11/12 i 13/14.
Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej (ORMO) – paramilitarna organizacja ochotnicza i społeczna wspierająca MO, powołana w 1946, a rozwiązana w 1989 przez Sejm.

Po pewnym czasie otrzymał etat redaktora w Głosie Robotniczym, gdzie pracował do 1958 (do szkoły filmowej ponownie go nie przyjęto). W tym okresie zaczął się posługiwać pseudonimem Zbigniew Nienacki. W 1952 ożenił się z Heleną Dąbską, a w 1953 urodził się im syn Mariusz (był lekarzem, zmarł w 1999). W 1964 zostawił żonę i syna, by spokojnie realizować karierę pisarza. Przełomem w życiu i twórczości pisarza było w 1967 jego przeprowadzenie się do Jerzwałdu niedaleko Iławy, gdzie związał się z Alicją Janeczek.

Związek Literatów Polskich (ZLP) – związek zrzeszający pisarzy i twórców literackich założony przez Stefana Żeromskiego. Powstał 14 maja 1920 w Warszawie ustanowiony podczas Zjazdu Literatów Polskich.
Iława (niem. Deutsch Eylau ?/i, prus. Īlawa) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim; siedziba władz powiatu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Miasto jest położone nad południowym krańcem jeziora Jeziorak (Pojezierze Iławskie) oraz nad rzeką Iławką. Iława jest również dużym ośrodkiem wypoczynkowym, sportowym i turystycznym. Znajduje się na terenie Zielonych Płuc Polski.

W 1957 wydał powieść Uroczysko, którą uważał za swój właściwy debiut. W latach 1954–1964 pracował w tygodniku "Odgłosy", gdzie kierował działem reportażu, potem działem filmowym, a na koniec działem kobiecym. Owocem tej pracy był tom reportaży Ucieczka z przedmieścia. W 1958 na łamach "Odgłosów" wydał powieść w odcinkach Zabójstwo Herakliusza Pronobisa.

Pan Samochodzik i złota rękawica – tytuł powieści dla młodzieży autorstwa Zbigniewa Nienackiego, opublikowanej w 1979 (początkowo w Świecie Młodych). Powieść wchodzi w skład cyklu Pan Samochodzik, opisującego przygody historyka sztuki - detektywa noszącego to przezwisko.
Pan Samochodzik i praskie tajemnice – film fabularny produkcji polsko-czechosłowackiej dla młodzieży, zrealizowany na podstawie powieści Zbigniewa Nienackiego Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic.

W 1960 wydał Skarb Atanaryka, w 1961 Pozwolenie na przywóz lwa i Worek Judaszów, a w 1962 w Głosie Robotniczym powieść w odcinkach Wąż morski. W 1961 opublikował Laseczkę i tajemnicę, w 1963 Podniesienie, a w 1964 Z głębokości oraz powieść dla młodzieży Wyspa Złoczyńców, która stała się początkiem serii książek o Panu Samochodziku.

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.
Samochodzik i templariusze – polski serial telewizyjny dla młodzieży, zrealizowany w 1971 roku na podstawie powieści Zbigniewa Nienackiego Pan Samochodzik i templariusze.

W latach 1962–1965 pełnił funkcję ławnika sądowego w Wydziale Karnym Sądu Rejonowego w Łodzi. Pokłosiem tej działalności było wydane w 1965 Sumienie. W 1962 został członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1964 otrzymał nagrodę miasta Łodzi za Podniesienie i Worek Judaszów. W 1966 otrzymał kolejną nagrodę za powieść Liście dębu (pierwotny tytuł Święta miłość), której tom I ukazał się drukiem w 1967, a tom II w 1969. W 1966 wydał kolejną książkę młodzieżową Pan Samochodzik i templariusze, a w 1967 Księgę strachów.

Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) - organizacja polityczna utworzona w okresie stanu wojennego przez PZPR i podporządkowane jej stronnictwa polityczne oraz zależne od władz organizacje katolickie w celu propagandowego wykazania poparcia społeczeństwa dla polityki partii, a w szczególności wprowadzenia stanu wojennego. PRON miał nawiązywać do tradycji działalności Frontu Jedności Narodu, jednoczącego "patriotycznie" nastawionych Polaków różnych orientacji politycznych i światopoglądowych (stąd istotny był udział organizacji katolickich).
Język ormiański (Հայերեն) należy do rodziny języków indoeuropejskich z grupy satem, stanowi jednak w niej samodzielną gałąź. Obecnie używany jest w Republice Armenii i Republice Górskiego Karabachu, gdzie jest językiem urzędowym, a także w Gruzji, Iranie, Syrii, Rosji w Libanie i 24 innych państwach przez około 6 milionów ludzi.

W 1969 wydał Niesamowity dwór, w 1970 Nowe przygody Pana Samochodzika, w 1971 powieść dla dorosłych Mężczyzna czterdziestoletni, a w 1975 Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic.

Trzecim, obok książek dla dorosłych i dla młodzieży, nurtem twórczości pisarza były sztuki teatralne. W 1961 napisał "Termitierę", w 1963 "Golem", "Myszy króla Popiela" i "Styks" (druk: 1966), w 1966 "Opowieść o Bielinku", w 1967 "Miejsce dla żywych" (nie wystawiono jej), w 1968 "Nekropolis"; w latach sześćdziesiątych napisał też "Na Kasjopei zaraza".

Pan Samochodzik i zagadki Fromborka – powieść dla młodzieży autorstwa Zbigniewa Nienackiego. Pierwotnie została opublikowana w 1971 roku w Płomyku, a w 1972 roku wydana książkowo. Powieść wchodzi w skład cyklu Pan Samochodzik, opisującego przygody historyka sztuki - detektywa noszącego to przezwisko.
Pan Samochodzik i człowiek z UFO (w późniejszych wydaniach Pan Samochodzik i Nieśmiertelny) – powieść dla młodzieży autorstwa Zbigniewa Nienackiego, wydana po raz pierwszy w roku 1985. Utwór wchodzi w skład cyklu Pan Samochodzik, opisującego przygody historyka sztuki - detektywa noszącego to przezwisko. Opowiada o poszukiwaniach złotych przedmiotów skradzionych z Muzeum Złota w Bogocie. Bohaterowi pomagają w tym przyjaciele, m.in. Ralf Dawson i Teresa van Hagen. Ta książka jest jedyną z serii Pan Samochodzik i... autorstwa Zbigniewa Nienackiego, której akcja toczy się poza Europą.

Przygotował widowiska telewizyjne: "Krwawa ręka" (1967) i "Dziewięć złotych naczyń" (1968). Na podstawie "Podniesienia" opracował słuchowisko radiowe "Bielinek". Ponadto malował i rzeźbił.

Pisarz tworzył kolejne powieści młodzieżowe o Panu Samochodziku, a jednocześnie swoje najbardziej znane książki dla dorosłych: "Uwodziciel" (1979), "Raz w roku w Skiroławkach", tom 1–2 (1983), "Wielki las" (1987) i "Dagome iudex", tom 1–3 (1989–1990). Tę ostatnią, napisaną w gatunku fantasy powieść uważał za najlepszą w swoim dorobku literackim.

Latające machiny kontra Pan Samochodzik – polski film fabularny dla młodzieży, zrealizowany na podstawie powieści Zbigniewa Nienackiego Pan Samochodzik i złota rękawica.
Wyspa Złoczyńców – polski film fabularny dla młodzieży zrealizowany w 1965 przez Stanisława Jędrykę, w oparciu o scenariusz Zbigniewa Nienackiego. Scenariusz powstał na podstawie książki Nienackiego "Wyspa Złoczyńców", pierwszej z serii powieści o przygodach Pana Samochodzika.

W 1977 w plebiscycie czytelników Płomyka otrzymał "Orle Pióro". W 1988 roku "Wielki las" wyróżniono nagrodą Stowarzyszenia Księgarzy Polskich, a w 1991 pisarza uhonorowano nagrodą za twórczość dla dzieci i młodzieży. Kilka powieści Zbigniewa Nienackiego doczekało się adaptacji filmowej. Stanisław Jędryka w 1965 nakręcił "Wyspę Złoczyńców", Jerzy Passendorfer "Akcję Brutus" według "Worka Judaszów", a w telewizji pojawił się serial "Samochodzik i templariusze" ze Stanisławem Mikulskim w roli głównej. Z kolei Janusz Kidawa nakręcił film "Pan Samochodzik i niesamowity dwór", Kazimierz Tarnas "Pan Samochodzik i praskie tajemnice" (filmowa wersja "Tajemnicy tajemnic"), a w 1991 roku Janusz Kidawa "Latające machiny kontra Pan Samochodzik" (filmowa wersja "Złotej rękawicy").

Uroczysko (w późniejszych wydaniach Pan Samochodzik i święty relikwiarz) – powieść dla młodzieży autorstwa Zbigniewa Nienackiego, wydana po raz pierwszy w roku 1957. Wraz z powieściami Skarb Atanaryka i Pozwolenie na przywóz lwa została przez autora zaliczona jako prequel do cyklu Pan Samochodzik opisującego przygody Tomasza, detektywa-amatora noszącego to przezwisko.
Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Jego książki tłumaczono na wiele języków: niemiecki, rosyjski, ukraiński, czeski, słowacki, bułgarski, węgierski, gruziński, ormiański, baszkirski i kirgiski.

Zbigniew Nienacki był aktywnym członkiem PZPR (od 1962), ORMO (od 1963), PRON (od 1982) i ZLP. W latach 50. wspierał działalność UB, 80. w lokalnej prasie pisał artykuły krytykujące "Solidarność". W latach 60. zasiadał w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Łodzi.

Szpilki – ilustrowany tygodnik satyryczny założony w 1935 roku przez Zbigniewa Mitznera i Eryka Lipińskiego, który był również jego pierwszym redaktorem naczelnym.
Język gruziński (gruz. ქართული ენა, kartuli ena) – język południowokaukaski, używany przez ok. 4,2 mln osób głównie w Gruzji, gdzie jest językiem urzędowym, oraz przez dalsze 2,5 mln w Turcji, Rosji, USA i Europie, jak też przez niewielkie grupy w Iranie (tj. Gruzini ferejdańscy) i Azerbejdżanie (Ingilojcy). Jest też używany jako język literacki przez zamieszkujące Gruzję niewielkie wspólnoty etniczne, nie posiadające piśmiennictwa we własnych językach: przez Swanów, Megrelów i Lazów.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)