Mogiła w Mniszku – widok ogólny

Zbrodnia w Mniszku – zbiorowe egzekucje przeprowadzane przez Niemców w kompleksie lasów na północny wschód od Świecia, w pobliżu miejscowości Mniszek i Grupa. Oblicza się, że w latach okupacji niemieckiej zamordowano tam blisko 10 000 osób – przedstawicieli polskiej elity politycznej, gospodarczej i intelektualnej; pacjentów szpitala psychiatrycznego w Świeciu; Żydów; jeńców wojennych różnych narodowości oraz członków ruchu oporu. Większość ofiar zbrodni w Mniszku zginęła podczas masowych egzekucji dokonywanych przez niemiecki Selbstschutz w pierwszych miesiącach wojny (październik 1939 – kwiecień 1940). Mniszek jest drugim, po Piaśnicy, największym cmentarzem ofiar nazistowskiego ludobójstwa na Pomorzu.

Przejęcie władzy przez Selbstschutz

 Osobny artykuł: Intelligenzaktion na Pomorzu.

Świecie zostało zajęte przez Wehrmacht już 3 września 1939. W okupowanym mieście szybko zainstalowały się organy niemieckich władz policyjnych, państwowych i partyjnych. Początkowo władzę w Świeciu sprawowała wojskowa komendantura, którą kierował porucznik Niggemann. Wkrótce jednak funkcję landrata powiatu świeckiego i kierownika powiatowej organizacji partyjnej objął przysłany z Gdańska Max Rampf – protegowany gdańskiego gauleitera NSDAP Forstera – podczas gdy stanowisko burmistrza przypadło miejscowemu Niemcowi, Fritzowi Kuchenbeckerowi. Jednocześnie SS-Sturmbannführer Teetzmann przystąpił do tworzenia pierwszych struktur Selbstschutzu – paramilitarnej formacji złożonej z przedstawicieli niemieckiej mniejszości narodowej, zamieszkującej przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej. Wkrótce na stanowisku dowódcy Selbstschutzu w powiecie świeckim (Bezirkselbstschutzführer) zastąpił go jednak Hans Joachim Modrow, właściciel majątku ziemskiego Jastrzębie. Z kolei Herbert Sattelmeyer (z zawodu dentysta) objął funkcję dowódcy placówki Selbstschutzu w Świeciu.

Niezwłocznie rozpoczęły się aresztowania Polaków, których ofiarą padli przede wszystkim przedstawiciele lokalnych elit politycznych, intelektualnych i ekonomicznych, lecz również osoby do których członkowie Selbstschutzu żywili po prostu osobiste urazy bądź pretensje. Był to zresztą jedynie element szeroko zakrojonych działań eksterminacyjnych, realizowanych przez Niemców na całym Pomorzu w ramach tzw. akcji „Inteligencja”. 9 września na wezwanie władz niemieckich około 200 Polaków stawiło się na świeckim rynku – rzekomo celem rejestracji i skierowania do pracy. Wszyscy zostali aresztowani i zamknięci w więzieniu sądowym. Taki sam los zgotowano wszystkim uciekinierom, powracającym z tułaczki wojennej. Ponadto przeprowadzano kolejne aresztowania w na terenie miasta i powiatu. Polacy aresztowani w ramach Intelligenzaktion byli osadzani w: celach więzienia sądowego w Świeciu, pustych pawilonach świeckiego szpitala psychiatrycznego, budynkach gorzelni w Luszkówku, celach więzienia w Nowem nad Wisłą oraz w budynkach zakładu misyjnego księży werbistów w Górnej Grupie. W każdym z tych miejsc aresztanci byli przetrzymywani w fatalnych warunkach oraz poddawani rozmaitym torturom i szykanom.

Więzienie w Świeciu szybko zostało zapełnione. W celach mogących pomieścić najwyżej 120 osób już we wrześniu 1939 znalazło się 339 więźniów. W tej sytuacji Niemcy zwolnili niektórych aresztowanych, większość zaś przeznaczyli do rozstrzelania. O losie uwięzionych Polaków decydował niemiecki Volksgericht (sąd ludowy) pod przewodnictwem nieznanego sędziego z Gdańska, w którego skład wchodziło kilkudziesięciu miejscowych volksdeutschów.

Pierwsze zbiorowe egzekucje w Świeciu Selbstschutz przeprowadził w dniach 7 – 8 października 1939. Na cmentarzu żydowskim przy ulicy Polnej 3 rozstrzelano wówczas od 60 do 95 Polaków i Żydów, w tym kobiety i dzieci w wieku 3-8 lat. Zgodnie z zeznaniami złożonymi przez świadków zbrodni (żołnierzy Wehrmachtu) skazańcom rozkazywano kłaść się we wnętrzu przygotowanych uprzednio mogił, po czym mordowano ich strzałem tył głowy. Egzekucją kierował osobiście szef bydgoskiego Selbstschutzu Josef Meier („krwawy Meier”). Na dzień przed pierwszą egzekucją Świecie było wizytowane przez gdańskiego gauleitera NSDAP, Alberta Forstera, który podczas wiecu dla volksdeutschów wezwał wszystkich miejscowych Niemców do bezwzględnego wykonywania zarządzeń – „choćby się musieli po szyje kąpać we krwi”.