Zbroja kirasjerska - Polski Serwis Naukowy

Zbroja kirasjerska (staropol. zbroja rajtarska) – ukształtowana w końcu XVI i używana do połowy XVII wieku zbroja płytowa zakrywająca ciało od dłoni do kolan.

Składała się z kirysu z folgowanymi osłona lędźwi na napleczniku, folgowych naramienników zachodzącymi głęboko na napierśnik, opach, nałokietników, pary zarękawi, rękawic, oraz osłon nóg w postaci folgowych nabiodrków i nakolanków, stanowiących najbardziej charakterystyczny element tej zbroi (nawiązywało to do modnych wówczas bufiastych spodni). Głowę ochraniał hełm kirasjerski lub pappenheimer. Jeśli używano tego drugiego to dla ochrony szyi zakładano dodatkowo obojczyk. Jedyną dekorację tej zbroi stanowiły złocone główki nitów, układane nieraz we wzory.

Kirys – zbroja ochraniająca korpus składająca się z dwóch części: ochraniającego pierś napierśnika i osłaniającego plecy naplecznika, połączonych za pomocą rzemieni w pasie i na ramionach. Do jego dolnej części, tzw. fartucha, można było przymocować nabiodrniki lub taszki osłaniające uda.

Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

Z zbiegiem czasu poszczególne jej elementy zostały zarzucone; uproszczona wersja używana przez arkebuzerów zwana jest zbroją arkebuzerską. Na przełomie XVII i XVIII wieku. ostał się tylko kirys nabijany po bokach mosiężnymi gwoździami, z zapinkami łączącymi napierśnik z naplecznikiem z mosiądzu w karpią łuskę oraz obszyty po bokach pąsowym kaszmirem i złotym galonkiem. W okresie wojen napoleońskich doszedł do tego nowy hełm żelazny w formie antycznej á la Minerwa, z meduzą lub orłem z przodu, z grzebieniem i podpinkami, z mosiężnym okuciem daszka, z otokiem z czarnego niedźwiedziego futra, z piórem pąsowym na lewym boku i podgrzebieniem z czarnego włosia.

Obojczyk – część płytowej zbroi rycerskiej, ochraniająca górną części ramion, szyi oraz piersi. Miewał różną budowę – od pojedynczej płyty po folgowe konstrukcje z zawiasami. Początkowo był częścią hełmu – "wielkiego basinetu" oraz armeta. Używany jako samodzielna część zbroi od połowy XV wieku, najczęściej jako uzupełnienie łebki lub kapalinu w formie podbródka osłaniającego również dolną część twarzy. W miarę zaniku zbroi przekształcił się w ryngraf.

Wazowie (szw. Vasaätten) – dynastia szwedzka panująca w Królestwie Szwecji w latach 1523-1654, w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1587-1668 oraz na Śląsku w Księstwie Opolsko-Raciborskim w latach 1645-1666 i w Księstwie Nysko-Otmuchowskim w latach 1625-1655.

W Polsce zbroje takie noszone były początkowo przez rajtarię (stąd staropolskie określenie zbroja rajtarska), a w epoce saskiej nawet przez husarię. Polscy Wazowie w nich się portretowali; obecnie znajdują się one w Livrustkammaren w Sztokholmie jako trofea wojenne z czasu tzw. potopu szwedzkiego.

Arkebuzer (fr. arquebusier) – jeździec uzbrojony w broń palną – arkebuz. Formacje arkebuzerów występowały w wojskach XVI i XVII-wiecznych. Arkebuzerami są także nazywani muszkieterzy uzbrojeni w arkebuzy.

W mitologii rzymskiej Minerwa (łac. Minerva) była pierwotnie boginią sztuki i rzemiosła, czczoną przez wszystkich rzemieślników. Ale także bogini mądrości, nauki, sztuki i literatury. Jest to prawdopodobnie bóstwo pochodzenia etruskiego (znamy etruską boginię Menfra). Razem z Jowiszem i Junoną tworzyła Trójcę Kapitolińską. Utożsamiano ją z grecką Ateną, którą również często przedstawiano w zbroi i hełmie.

Zbroja kirasjerska z końca XVI w.

Zbroja kirasjerska z wczesnego wieku XVII w.

Zbroja kirasjerska z połowy XVII w.

Portugalska półzbroja z przełomu XVII-XVIII w.

Francuski kirys z XIX wieku.

Hiszpański kirys z XX wieku.

Bibliografia

Włodzimierz Kwaśniewicz: Leksykon dawnego uzbrojenia ochronnego. Warszawa: Dom Wydawniczy BELLONA, 2005. ISBN 978-83-11-10063-3.

Zdzisław Żygulski: Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8.

Zdzisław Żygulski: Broń wodzów i żołnierzy. Kraków: Kluszczyński, 2004. ISBN 83-89550-02-4.