Zdradnicowate - Polski Serwis Naukowy

Zdradnicowate (Elapidae) – rodzina gadów z podrzędu węży (Serpentes).

Liczba rodzajów i gatunków tej rodziny jest różna w zależności od autora (Klemmer (1963) podaje 41 rodzajów i ok. 190 gatunków). Jest najliczniejszą rodziną węży jadowitych.

Do zdradnicowatych należą następujące rodzaje:

Kobra królewska (Ophiophagus hannah) – gatunek jadowitego węża z rodziny zdradnicowatych. Jest największym z jadowitych węży, osiąga do 5,7 m długości i waży do 9 kg. Stosownie do rozmiarów wytwarza dużą ilość silnego jadu, typowego dla kobr. Świetnie pływa i wspina się po drzewach.

Neurotoksyny - związki chemiczne działające toksycznie (czasem również paraliżująco) na układ nerwowy. Przykładem bardzo silnej neurotoksyny jest botulina.

Acalyptophis

Astrotia

Boulengerina

Enhydrina

Ephalophis

Furina

Hemachatus

Hemiaspis

Hemibungarus

Homoroselaps

Hoplocephalus

Hydrelaps

Hydrophis

Kerilia

Kolpophis

Lapemis

Laticauda

Leptomicrurus

Loveridgelaps

Micropechis

Micruroides

Micrurus

Naja

Notechis

Ogmodon

Ophiophagus

Oxyuranus

Parahydrophis

Paranaja

Parapistoclamus

Pelamis

Praescutata

Pseudechis

Pseudohaje

Pseudonaja

Rhinoplocephalus

Salomonelaps

Simoselaps

Sinomicrurus

Suta

Thalassophis

Toxicocalamus

Tropidechis

Vermicella

Walterinnesia

Do zdradnicowatych często zaliczane są również węże morskie; niektóre analizy sugerują nawet, że bez węży morskich zdradnicowate nie byłyby monofiletyczne.

Acanthophis – rodzaj jadowitych węży z rodziny zdradnicowatych (Elapidae), obejmujący gatunki występujące w Australii, Papui Nowej Gwinei i Indonezji. Samice z tego rodzaju są jajożyworodne. Gady te polują na jaszczurki, inne węże i małe ssaki. Jad tych węży jest bardzo niebezpieczny, zawiera dużo neurotoksyn.

Węże morskie (Hydrophiidae) - wyróżniana przez część autorów rodzina węży z kladu Caenophidia obejmująca gatunki wtórnie przystosowane do życia w wodzie. Niekiedy dzielona na dwie podrodziny: Hydrophiinae i Laticaudinae. Analizy filogenetyczne wykorzystujące dane molekularne sugerują, że węże morskie nie powinny być uznawane za odrębną rodzinę, lecz należy je zaliczyć do rodziny zdradnicowatych, bowiem bez węży morskich rodzina Elapidae jest parafiletyczna. Wg tych analiz węże morskie (wszystkie lub tylko podrodzina Hydrophiinae) są szczególnie blisko spokrewnione ze zdradnicowatymi zasiedlającymi obszar Australazji (m.in. rodzaje Notechis, Austrelaps, Tropidechis, Hemiaspis, Micropechis). Lawson i współpracownicy (2005) zaliczyli nawet do Hydrophiinae szereg rodzajów zdradnicowatych z Australazji, m.in. Acanthophis, Aspidomorphus, Austrelaps, Demansia, Denisonia, Drysdalia, Elapognathus, Hemiaspis, Micropechis, Notechis, Oxyuranus, Toxicocalamus, Tropidechis. Część analiz kladystycznych sugeruje, że Hydrophiidae w tradycyjnym rozumieniu są difiletyczne, gdyż rodzaje zaliczane do Hydrophiinae nie są bliżej spokrewnione z rodzajem Laticauda niż innymi przedstawicielami Elapidae.

Dodatkowo niektóre podrodziny węży tradycyjnie zaliczane do połozowatych w rzeczywistości mogą być co najmniej bliskimi krewnymi zdradnicowatych. Lawson i in. (2005) zaliczyli nawet do Elapidae podrodziny Xenodermatinae, Psammophiinae, Pseudoxyrhophiinae i większość rodzajów z podrodziny Boodontinae, a także rodzinę Atractaspididae. Vidal i in. (2007) zaliczyli dawne podrodziny Pseudoxyrhophiinae i Psammophiinae, część podrodziny Boodontinae (m.in. rodzaje Lamprophis i Mehelya) oraz dawną rodzinę Atractaspididae do nowej rodziny Lamprophiidae, siostrzanej do zdradnicowatych i tworzącej z nimi nadrodzinę Elapoidea.

Mehelya – rodzaj węży z kladu Caenophidia zaliczany w zależności od przyjmowanej klasyfikacji do podrodziny Boodontinae wchodzącej w skład rodziny połozowatych (Colubridae) lub do odrębnej rodziny Lamprophiidae, obejmujący gatunki występujące w Afryce.

Boodontinae - podrodzina węży z kladu Caenophidia o niepewnej pozycji systematycznej. Tradycyjnie zaliczane do rodziny Colubridae (połozowatych); niektóre analizy sugerują jednak, że podrodzina ta jest bliżej spokrewniona ze zdradnicowatymi niż z większością węży tradycyjnie zaliczanych do połozowatych. Lawson i in. (2005) zaliczyli nawet Boodontinae do zdradnicowatych; natomiast Vidal i in. (2007) w swojej analizie zaliczyli część rodzajów wchodzących w skład tej podrodziny - w tym rodzaje Lamprophis i Mehelya - do rodziny Lamprophiidae, siostrzanej do zdradnicowatych.

Występowanie

Zdradnicowate zamieszkują tropikalne i subtropikalne rejony Afryki, Ameryki, Azji i Australii oraz okolicznych wysp. Zupełny brak przedstawicieli tej rodziny w Europie (jednak postulowane przez część naukowców włączenie do Elapidae kilku dawnych podrodzin Colubridae rozszerzyłoby zasięg występowania zdradnicowatych także na Europę). Żyją w różnorodnych środowiskach od pustyń, półpustyń, stepów, sawann po lasy deszczowe. Prowadzą z reguły naziemny tryb życia, ale są gatunki zarówno nadrzewne, jak i ryjące pod ziemią, a nawet żyjące w środowisku wodnym. Zwierzęta te przejawiają aktywność głównie nocą, ale występują gatunki aktywne za dnia.

Węże (Serpentes) – podrząd gadów z rzędu łuskonośnych. Charakteryzują się wydłużonym, beznogim ciałem i aparatem szczękowym umożliwiającym niezwykle szerokie rozwarcie szczęk, a co za tym idzie połykanie ofiar w całości, brakiem błony bębenkowej i ucha środkowego. Liczba kręgów, które mają (podobnie jak warany) dodatkowe powierzchnie stawowe, może sięgać 400. Węże mają tylko jedno (prawe) płuco, wydłużoną wątrobę, nerki ułożone jedna za drugą. Mają dobrze rozwinięty narząd Jacobsona. Węże są grupą monofiletyczną. Rozmnażają się płciowo.

Mamba (Dendroaspis) – rodzaj jadowitych węży z rodziny zdradnicowatych zamieszkujący niemal cały kontynent afrykański poza jej północnymi krańcami.

Charakterystyka

Szkielet zdradnicowatych jest pozbawiony szczątków miednicy i kończyn. Są to w większości jaskrawo ubarwione węże. Większość przedstawicieli to węże małe i średnie. Długość ich waha się od 0,4 m do ok. 2 m – przeciętna długość do 1 m. Jeden gatunek (Ophiophagus) dorasta do ok. 5,4 m.

Mamba (Dendroaspis) – rodzaj jadowitych węży z rodziny zdradnicowatych zamieszkujący niemal cały kontynent afrykański poza jej północnymi krańcami.

Micrurus, koralówka – rodzaj jadowitych węży z rodziny zdradnicowatych (Elapidae), obejmujący gatunki występujące w obu Amerykach. Węże te są bardzo jaskrawo ubarwione (kombinacja kolorów czarnego, żółtego i czerwonego), sygnalizując potencjalnym wrogom, że są bardzo jadowite. Niektóre niejadowite węże np. Simophis rhinostoma naśladują ubarwienie koralówek (mimikra), chroniąc się tym samym przed atakami drapieżników.

Uzębienie typu Proteroglypha (z greckiego:proteros = przedni, glyphe = zagłębienie, jama). Posiadają parzyste zęby jadowe z podłużnie przebiegającą głęboką rynienką lub częściowo kanalikiem, osadzone nieruchomo w przedniej części szczęki górnej. Do przekazania trucizny wystarczy płytkie uderzenie pyskiem. Często występuje brak zębów chwytnych za zębami jadowymi. Trzy gatunki wytworzyły zdolność wystrzykiwania jadu na znaczną odległość. Właściwość ta, zwana potocznie "pluciem", następuje na skutek skurczu mięśni otaczających gruczoły jadowe i skierowanym ku przodowi otworom kanalików w zębach jadowych. Wąż rozpyla jad silnym wydechem powietrza i nadaje dodatkową szybkość poprzez gwałtowny wyrzut głowy ku przodowi. Rozpylony jad zostaje wyrzucony na odległość ok. 3 m i zajmuje ok. kilkudziesięciu centymetrów kwadratowych. Z reguły zawsze dosięga przeciwnika.

Większość gatunków nie należy do węży agresywnych, nieniepokojone nie starają się kąsać. Zaniepokojone starają się uciec prześladowcy. U większości przedstawicieli występuje bardzo silny jad zawierający neurotoksyny. Jest to jad drobnocząsteczkowy, ubogi w enzymy, poraża głównie układ nerwowy. Ani jad, ani zęby jadowe nie są używane niemal nigdy w stosunku do przedstawicieli własnego gatunku.

Zdradnicowate rozmnażają się głównie składając jaja, nieliczne gatunki opiekują się gniazdem. Jajożyworodne są tylko przedstawiciele z rodzajów: Acanthophis, Notechis, Hemachatus.

Odżywiają się głównie kręgowcami tj. małymi ssakami, płazami, gadami (jaszczurkami i innymi wężami). Rzadko pożerają ptaki. Formy zdradnicowatych prowadzące podziemny tryb życia również bezkręgowcami.

Przypisy

↑ Elapidae w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
↑ R. Lawson, J. B. Slowinski, B. I. Crother, F. T. Burbrink. Phylogeny of the Colubroidea (Serpentes): New evidence from mitochondrial and nuclear genes. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 37 (2), s. 581–601, 2005. doi:10.1016/j.ympev.2005.07.016 (ang.).
↑ Nicolas Vidal, Anne-Sophie Delmas, Patrick David, Corinne Cruaud, Arnaud Couloux, S. Blair Hedges. The phylogeny and classification of caenophidian snakes inferred from seven nuclear protein-coding genes. „Comptes Rendus Biologies”. 330 (2), s. 182–187, 2007. doi:10.1016/j.crvi.2006.10.001 (ang.).

Bibliografia

Wacław Jaroniewski, Jadowite węże świata, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne 1988.

Włodzimierz Juszczyk, Mały Słownik Zoologiczny. Gady i Płazy, Wiedza Powszechna 1986.