Zdrobnienie - Polski Serwis Naukowy

Zdrobnienie (deminutivum) – wyraz utworzony za pomocą odpowiedniego formantu oznaczający rzecz albo osobę mniejszą od nazywanej wyrazem podstawowym. Zdrobnienie oznaczać może też pozytywny (lub pogardliwy) stosunek do omawianego obiektu.

Zdrobnienia są także środkiem stylistycznym i mają często mocne zabarwienie emocjonalne (przeważnie pozytywne, czasem ironiczne):

wielkość: kot → kotek,

stosunek pozytywny: usta → usteczka,

stosunek pogardliwy: bunt → buncik,

stosunek pozytywny: Karolina → Karolinka.

Zdrobnienia w języku polskim

Polszczyzna jest językiem bardzo bogatym pod względem ilości form zdrobniałych i możliwości ich tworzenia.
W języku polskim występują 2 grupy form deminutywnych:

Języki ałtajskie – grupa języków, tradycyjnie uznawanych za rodzinę językową, pochodząca od wspólnego prajęzyka. Obecnie często uważa się języki ałtajskie raczej za ligę językową - zespół języków, których podobieństwa wynikają ze wzajemnych interakcji[1]. Grupa języków ałtajskich dzieli się trzy rodziny:
Adam Bernard Mickiewicz , zm. , a nawet za jednego z największych na skalę . Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek , zarówno w ojczyźnie jak i w Europie zachodniej porównywany do . W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

deminutiva sensu stricto (czyli zdrobnienia właściwe),

hipokoristika (czyli spieszczenia, grupa wtórna w stosunku do grupy powyższej).

Zdrobnieniom ulegają następujące części mowy:

rzeczownik (najczęściej), przykłady: domek, bucik;

przymiotnik, np. malutki, miluśki, bielusieńki;

zaimek:

wskazujący, np. samiutki,

nieokreślony, np. każdziutki, wszyściutki,

przysłowny, np. wszędziutko,

w dawnej polszczyźnie także liczebny, np. niewieluczko;

przysłówek - w podobnym stopniu co przymiotnik, np. malutko, bielusieńko (nie ma zdrobnień przysłówków zakończonych na -nie);

czasownik - bardzo rzadko, zazwyczaj są to formy używane w stosunku do dzieci, np. płakuniać, płakusiać.

Istnieją też zdrobnienia syntaktyczne, np. półbutek.

Formant to pasmo częstotliwości, uwypuklone w barwie dźwięku. Analiza rozkładu formantów i identyfikacja położenia formantu głównego w sygnale cyfrowym przy zadanych częstotliwościach próbkowania stosowana jest np. w oprogramowaniu do rozpoznawania mowy, w analizach zjawisk fizycznych, które można przeprowadzać w dziedzinach czasu i częstotliwości.
Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Formanty deminutywne

Formanty o podstawie -k-

1. Sufiksy (przyrostki): -ek (kotek, Janek, dyrektorek), -ka (rączka, Franka, kolumienka), -ko (uszko); w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwiska Marcinek (od imienia Marcin), Pisarek (od nazwy zawodu pisarz), a także nazwy geograficzne Lwówek (od Lwów), Wólka (od Wola).

Może też wystąpić kumulacja 2 takich samych sufiksów:

-ek + -ek = -eczek (koteczek),

-ka + -ka = -eczka (Aneczka),

-ko + -ko = -eczko (kółeczko).

2. Sufiks -ik (-yk), np. pistolecik, szewczyk;

Część mowy to specyficzna dla danego języka, wyróżniona głównie na podstawie kryteriów składniowych i fleksyjnych klasa wyrazów (zobacz też klasyfikacja części mowy).
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwiska Michalik (od imienia Michał), Kowalik (od nazwy zawodu kowal).

3. Sufiks -czyk (powstały z przyrostka -ik poprzez absorpcję z formacji zakończonych na -ec), np. chłopczyk, kopczyk; w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwiska Młynarczyk, Kowalczyk (od nazw zawodów).

Może też wystąpić dalsza derywacja:

-ik (lub -yk) + -ek = -iczek (-yczek),

np. stoliczek, koszyczek;

Nazwy własne, imiona własne (łac. nomina propria) - nazwy przysługujące jednostkom, w odróżnieniu od nazw pospolitych mogących się odnosić do dowolnych egzemplarzy desygnatów określonej klasy przedmiotów. Nazwy własne nie są definiowalne przez określenie znaczenia: np. słowo krzesło można zdefiniować przez wymienienie cech typowych dla wszystkich krzeseł, słowa Karol nie można zdefiniować w ten sposób. Nauka o nazwach własnych to onomastyka.
Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwisko Janiczek (od imienia Jan).

4. Sufiks -ak (występuje zwłaszcza w północnej części Polski), np. psiak, kociak, szczeniak (dla określania istot młodych, niedorosłych), także przedszkolak, uczniak; w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwiska Majchrzak, Antoniak, Baraniak.

Może też nastąpić dalsze spieszczanie:

Rzeszów (łac. Resovia, czes. Řešov, jid. רײַשע, ros. Жешув, ukr. Ряшiв, niem. Reichshof) – miasto w południowo-wschodniej Polsce, stolica województwa podkarpackiego oraz diecezji rzeszowskiej. Rzeszów stanowi powiat grodzki, a także jest siedzibą ziemskiego powiatu rzeszowskiego.
Utwór literacki, dzieło literackie – tekst słowny, pisany (najczęściej) lub ustny (np. eposy Homera, utwory z kręgu folkloru), ukształtowany za pomocą środków, jakimi dysponuje język, na sposób artystyczny. Jego szczególny charakter polega na tym, że odpowiada on na estetyczne oczekiwania odbiorców.

-ak + -ek = -aczek,

-ak + -ik = -aczyk,

np. przedszkolaczek; w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwisko Antkowiaczyk.

5. Sufiks -uk (występuje rzadko, ma pochodzenie kresowe), np. psiuk (to samo, co psiak); w ten sposób powstały też niektóre nazwy własne, np. nazwiska Franczuk, Teodorczuk, lub imiona chrzestne Kaziuk, Ziuk.

6. W przeszłości używano też nieproduktywnych dziś formantów:

-ec (i tak powstały wyrazy: kawalec, dębiec, a także nazwiska Kawalec, Michalec);

-ica (dziewica, kaplica, Wiślica);

-ic (dziedzic, rodzic, imiona własne Maciejowic, Kmicic); pod wpływem ruskim (tzn. ukraińskim) -ic i -owic zmieniły się na -icz, -owicz (Marianowicz);

w takiej formie formant jest produktywny i dzisiaj, ale powstałe wyrazy nie mają znaczenia deminutywnego (por. dorobkiewicz, karierowicz).

Obecnie w wyrazach utworzonych za pomocą tych formantów nie odczuwamy już form zdrobniałych.

Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, rośliny, zwierzęta, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim prymarnie pełni funkcję podmiotu w zdaniu, sekundarnie dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikadze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).
Języki salisz (ang. salish) to grupa języków używanych przez Indian w zachodniej Kanadzie i północno-zachodnich Stanach Zjednoczonych. Większość języków z tej grupy jest zagrożona przez ekspansję języka angielskiego. Posługują się nimi głównie starsi ludzie, niektóre języki zna tylko kilka osób.

Formanty o podstawie -ch-

1. Sufiks -ch, -cha (Stach, Kacha).

2. Sufiksy: -isz, -osz, -usz (formant wyabstrahowany; przykładowe formy spieszczonych imion: Bronisz, Miłosz, Matusz). Od formantów tych wywodzą się bardzo często używane sufiksy:

-iszek (braciszek),

-aszek (Łukaszek),

-uszek (kwiatuszek, kaczuszka, serduszko),

oraz mniej popularne:

-oszek (chleboszek),

-uszczek,

-yszek (kamyszek).

Inne formanty

W języku polskim występują także inne formanty, poprzez które utworzono bądź tworzy się zdrobnienia. Są to:

Środki stylistyczne – środki używane w literaturze (czasem również w filmie), mające na celu wywołanie u czytelnika (lub u widza) określonych emocji, pobudzenie jego wyobraźni.
Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

-ę (gramat. cielę, dziewczę), w dalszym stadium spieszczenia -ko (cielątko, dziewczątko), a następnie -czko (dziewcząteczko, paniąteczko);

-ączko (ączko),

-eńko (serdeńko),

-etko (poletko),

-ułka (deszczułka),

-yczka (twarzyczka),

-iczko (weseliczko),

-ina (chłopina),

-uchna (morduchna),

-uś, -usia (Maciuś, mamusia),

-o (Stasio),

-a (ciocia),

-iś, -yś (Gabryś),

-ś, -sia (byś (od byk), Marysia),

-osia (gosposia),

-ul, -ula, -ulo (tatul, matula, tatulo),

-oś (Miłoś),

-aś (chłoptaś),

-uń (tatuń),

-unia, -unio (mamunia, tatunio),

-as (poufale Juras od Jurek).

Sufiksy przymiotnikowe i przysłówkowe

Do tworzenia zdrobnień od przymiotników i przysłówków służą następujące sufiksy:

Alternacja - w dziedzinie fonetyki oznacza oboczność, wymianę głosek fonetycznie różnych, lecz pokrewnych pod względem etymologicznym, występującą w tematach i rdzeniach wyrazów np: stół - stole; dwór - dworze; grób - grobie.
Język arabski – język należący do południowej grupy języków semickich, zapisywany alfabetycznym pismem arabskim od strony prawej do lewej. Kod ISO 639-3: ar/ara

-eńki (maleńki),

-enieńki (malenieńki),

-uni (maluni),

-usi (milusi),

-utki (milutki),

-uteczki (maluteczki),

-utuchny (malutuchny),

-uty (miluty),

-utenieczki (starutenieczki),

-ućki (milućki),

-uczki (maluczki),

-uśki (miluśki),

-ylki,

-uchny (bieluchny).

Kategorie zdrobnień

Zdrobnieniom podlegają:

wyrazy pospolite (domek),

imiona własne (Kasia, Staś, Pawełek, Urszulka).

W zdrobnieniach imion zazwyczaj końcówka dodawana jest do pierwszej sylaby: Katarzyna → Kasia, Józef → Józek, Roman → Romek.

Funkcje zdrobnień

Zdrobnienia mogą pełnić w mowie bardzo różne funkcje:

Zaimek – część mowy zastępująca rzeczownik (np. ja), przymiotnik (np. mój), przysłówek (np. tam) lub liczebnik (np. tyle) i pełniąca ich funkcje w zdaniu.
Zgrubienie (augmentativum) – wyraz utworzony za pomocą odpowiedniego formantu oznaczającego rzecz albo osobę większą od nazywanej wyrazem podstawowym. Zgrubienie może oznaczać pogardliwy stosunek do omawianego obiektu, szczególnie, kiedy wiąże się ze zmianą rodzaju, np. baba → babsko. Augmentativum niekiedy posiada funkcję hipokorystyczną (pieszczotliwą), np. dobre psisko.

wskazanie na niewielki rozmiar danego obiektu (dziewczynka, domek),

wskazanie na nikłe znaczenie danego obiektu (warszawka, pistolecik),

pieszczotliwa forma:

ze względu na pozytywny stosunek do danego obiektu,

ze względu na pozytywny stosunek do osoby, do której mówiący się zwraca (np. matka mówi do dziecka: Zobacz, jaki ładny kotek.);

wyrażanie negatywnego: pogardliwego, lekceważącego bądź ironicznego, a także z odcieniem politowania w stosunku do danego obiektu (dyrektorek, komendancik, warszawka, babina).

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.
Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy – w okresie , podobnie jak obecnie. We wrześniu 1939 (patrz Dzikie Pola). Następnie, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)