Zdzisław Broński - Polski Serwis Naukowy

Galeria miejsc pamięci

Pomnik poświęcony Hieronimowi Dekutowskiemu, Zdzisławowi Brońskiemu i ich podkomendnym znajdujący się przed Zamkiem Lubelskim w Lublinie

Zdzisław Broński ps. Uskok. (ur. 24 grudnia 1912 r. w Radzicu Starym w gminie Ludwin, zm. 21 maja 1949 r. w Dąbrówce (obecnie Nowogród w gminie Łęczna – podoficer rezerwy Wojska Polskiego, członek Polskiej Organizacji Zbrojnej i Armii Krajowej, dowódca oddziału partyzanckiego AK, a następnie Zrzeszenia WIN na Lubelszczyźnie.

Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (pełna nazwa: Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji "Wolność i Niezawisłość") - polska cywilno-wojskowa organizacja antykomunistyczna założona 2 września 1945 w Warszawie. Jej trzon stanowiły pozostałości rozwiązanej w 1945 roku Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj. WiN przejęła jej strukturę organizacyjną, kadry, majątek a także częściowo oddziały leśne. Dowódcy obszarów DSZ zostali prezesami obszarów WiN.
Związek Walki Młodych (ZWM) – polska komunistyczna, podziemna organizacja młodzieżowa, utworzona pomiędzy styczniem a sierpniem 1943 roku przez byłych członków Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, OMS "Życie" oraz Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej "Spartakus". ZWM stanowił młodzieżową przybudówkę Polskiej Partii Robotniczej, realizującą priorytety sowieckiej racji stanu - jej podporządkował swoją taktykę propagandową i realizowane akcje, w tym akcje zbrojne. We wrześniu 1943 roku Zarząd Główny ZWM wydał swoją Deklarację programową, w której określił podstawowe cele działalności Związku. Związek Walki Młodych rozwiązany został 21 lipca 1948 roku, wchodząc w skład nowo założonego Związku Młodzieży Polskiej.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodził się w rodzinie chłopskiej jako syn Franciszka Brońskiego i Apolonii z domu Warchulskiej. Uczęszczał do gimnazjum w Lublinie, którego nie ukończył. W 1934 został powołany do obowiązkowej służby wojskowej, którą pełnił w 23. Pułku Piechoty we Włodzimierzu Wołyńskim, podczas której przeszedł szkołę podoficerską i uzyskał stopień plutonowego. Następnie pracował w gospodarstwie rolnym rodziców. Należał wówczas do Związku Młodzieży Wiejskiej "Siew".

Gmina Ludwin (hist. gmina Łęczna) – gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie łęczyńskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie lubelskim.
Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (pełna nazwa: Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji "Wolność i Niezawisłość") - polska cywilno-wojskowa organizacja antykomunistyczna założona 2 września 1945 w Warszawie. Jej trzon stanowiły pozostałości rozwiązanej w 1945 roku Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj. WiN przejęła jej strukturę organizacyjną, kadry, majątek a także częściowo oddziały leśne. Dowódcy obszarów DSZ zostali prezesami obszarów WiN.

II wojna światowa

Brał udział w wojnie obronnej 1939 i dostał się do niewoli. Prawdopodobnie w listopadzie 1940 uciekł z niemieckiego obozu jenieckiego. Po powrocie w rodzinne strony, wstąpił do POZ, a po jej scaleniu z AK został dowódcą 35-osobowego plutonu terytorialnego (placówki) w Radzicu Starym w I Rejonie Obwodu AK "Lubartów", który wchodził w skład Inspektoratu "Lublin".

Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) – specjalna formacja wojskowa, podporządkowana z uwagi na cele działań ministrowi bezpieczeństwa publicznego (1945-1954) a następnie ministrowi spraw wewnętrznych, powołana uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 25 maja 1945 roku dla walki z podziemiem niepodległościowym oraz zbrojnymi organizacjami ukraińskimi (UPA) i niemieckimi (Werwolf).
27 Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej – polska jednostka wojskowa utworzona z sił Okręgu Wołyń Armii Krajowej w ramach Akcji "Burza". W marcu 1944 liczyła około 6000 żołnierzy.

Działalność partyzancka

Na przełomie lat 1943 i 1944, po serii aresztowań lokalnych działaczy konspiracyjnych przez Niemców, zorganizował grupę partyzancką, która 16 maja 1944 stała się formalnie oddziałem lotnym zgrupowania OP 8. Pułku Piechoty Legionów AK. Liczył on początkowo ok. 40 partyzantów, rozrastając się w poł. 1944 r. do ok. 60 ludzi. Stacjonował w lesie zawieprzyckim, a następnie w lasach kozłowieckich i parczewskich. 3 maja 1944 Broński otrzymał awans do stopnia podporucznika rezerwy. W czerwcu tego roku jego oddział został przydzielony do 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK.

Leon Taraszkiewicz „Jastrząb” (ur. 13 maja 1925 w Duisburgu, w Niemczech, zm. 3 stycznia 1947 w Siemieniu) - dowódca oddziału Wolność i Niezawisłość na Polesiu Zachodnim.
Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

16 lipca liczące ok. 6 tys. partyzantów zgrupowanie, przy którym przebywał oddział ppor. Brońskiego w roli pododdziału zwiadu, stało się celem obławy niemieckiej. W rezultacie 18 lipca partyzanci byli zmuszeni przejść w rejon lasów czemiernickich.

W ramach akcji "Burza" Inspektorat AK "Lublin" odtwarzał 8 pp Leg. Oddział ppor. Brońskiego wchodził w jego skład jako 3. kompania IV batalionu tego Pułku.

Powrót do podziemia

Po wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemie polskie Zdzisław Broński uniknął aresztowania. Rozwiązał swój oddział i początkowo deklarował chęć wstąpienia do LWP. Jednak kiedy dowiedział się, że jest poszukiwany przez komunistyczne władze, powrócił do konspiracji. Od sierpnia 1944 pełnił funkcję zastępcy, a następnie komendanta I Rejonu Obwodu AK "Lubartów". Wiosną 1945 na bazie oddziału partyzanckiego z czasów okupacji niemieckiej odtworzył kilkudziesięcioosobowy lotny oddział bojowy, który wszedł w skład struktur Zrzeszenia WiN. 1 czerwca 1945 został awansowany do stopnia porucznika czasu wojny.

Dąbrówka Barcińska, Dąbrówka D, Dąbrówka Dolna, Dąbrówka Drygalska, Dąbrówka Duża, Dąbrówka Gorzycka, Dąbrówka Górna, Dąbrówka Kościelna, Dąbrówka Królewska, Dąbrówka Kujawska, Dąbrówka Leśna, Dąbrówka Ludomska, Dąbrówka Malborska, Dąbrówka Mała, Dąbrówka Morska, Dąbrówka Nadolna, Dąbrówka Nagórna-Wieś, Dąbrówka Nowa, Dąbrówka Ostrowska, Dąbrówka Osuchowska, Dąbrówka Pniowska, Dąbrówka Podłężna, Dąbrówka Polska, Dąbrówka Pruska, Dąbrówka Stara, Dąbrówka Starzeńska, Dąbrówka Szczepanowska, Dąbrówka Słupska, Dąbrówka Tczewska, Dąbrówka Tuchowska, Dąbrówka Warszawska, Dąbrówka Wielka, Dąbrówka Wielka (województwo pomorskie), Dąbrówka Wielkopolska, Dąbrówka Wisłocka, Dąbrówka Woźnicka, Dąbrówka Zabłotnia, Dąbrówka Łubniańska, Dąbrówka-Malice, Dąbrówka-Marianka, Dąbrówka-Niwka, Dąbrówka-Stany, Dąbrówka-Sowice, Dąbrówka-Strumiany, Dąbrówka-Wyłazy, Dąbrówka-Ług
Order Odrodzenia Polski, Polonia Restituta - drugie najwyższe polskie państwowe odznaczenie cywilne, nadawane za wybitne osiągnięcia na polu oświaty, nauki, sportu, kultury, sztuki, gospodarki, obronności kraju, działalności społecznej, służby państwowej oraz rozwijania dobrych stosunków z innymi krajami. Ustanowione ustawą z 4 lutego 1921.

Rozkazem z 25 maja 1946 nowy inspektor Inspektoratu WiN "Lublin" Franciszek Abraszewski ps. "Boruta" mianował go komendantem OP II w Obwodzie Lubartów. Tym samym zostały mu podporządkowane wszystkie grupy partyzanckie i drużyny dywersyjne działające na terenie Obwodu, a on sam podlegał bezpośrednio komendantowi OP w Inspektoracie mjr. Hieronimowi Dekutowskiemu ps. "Zapora". W październiku 1946 r. oddział por. Z. Brońskiego opanował Łęczną, rozbijając miejscowy posterunek MO, a w grudniu tego roku wraz z oddziałem Leona Taraszkiewicza ps. "Jastrząb" w akcji odwetowej spacyfikował wieś Rozkopaczew, w której podpalono kilka zabudowań.

Armia Krajowa (AK) – zakonspirowana siła zbrojna polskiego podziemia w czasach II wojny światowej, działająca pod okupacją niemiecką państwa polskiego i sowiecką w granicach sprzed 1 września 1939 oraz poza nimi. Była najsilniejszą i najlepiej zorganizowaną armią podziemną z działających w tamtym czasie w Europie.
Order Virtuti Militari (łac. Cnocie wojskowej - (męstwu) dzielności żołnierskiej) – najwyższe polskie odznaczenie wojskowe (order), nadawane za wybitne zasługi bojowe. Jest najstarszym orderem wojskowym na świecie, spośród nadawanych do chwili obecnej. Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami, po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko konfederacji targowickiej, w obronie Konstytucji 3 Maja.

Samodzielna walka

Zdzisław Broński w zasadzie respektował podległość komendzie Zrzeszenia WiN, ale z drugiej strony radykalizował swoją postawę przeciwko komunistycznym władzom, co było niezgodne z przyjętą polityką kierownictwa okręgowego WiN. Z upływem czasu jego stosunki z mjr. H. Dekutowskim zmieniły się w luźną podległość. Zmienił też swoją taktykę walki. Podzielił oddział na kilka patroli, które operowały w powiecie lubartowskim.

Polska Organizacja Zbrojna (następnie Polska Organizacja Zbrojna "Znak") – organizacja konspiracyjna działająca od października 1939. Początkowo założona w Łowiczu, następnie objęła działaniem większość województw centralnej Polski. W 1942 została scalona z Armią Krajową.
Lech Aleksander Kaczyński (ur. 18 czerwca 1949 w Warszawie, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polski polityk, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2005–2010, prezes Najwyższej Izby Kontroli w latach 1992–1995, minister sprawiedliwości i prokurator generalny w rządzie Jerzego Buzka w latach 2000–2001, prezydent Warszawy w latach 2002–2005.

Po ogłoszeniu 22 lutego 1947 ustawy o amnestii, był gotów ujawnić się, pozostawiał też wolną rękę swoim żołnierzom. Namawiali go do tego też kolejni komendanci Okręgu WiN "Lublin" płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. "Drugak" i Franciszek Żak ps. "Wir". Ostatecznie jednak z niej nie skorzystał i postanowił dalej prowadzić walkę zbrojną z komunistami. 1 maja 1947 grupa "Uskoka" rozstrzelała członków Związku Walki Młodych, wracających z pochodu 1-majowego. Zginęli wtedy Paweł Budka (lat 20), Zdzisław Czubacki (lat 19), Zygmunt Duda (lat 18), Mieczysław Jesionek (lat 15), Bolesław Lipta (lat 22), Bolesława Skrzypaczka (lat 27) oraz Zygmunt Żembski (lat 23). 2 lipca tego roku, przez będące pod komendą "Uskoka" oddziały: "Wiktora", "Żelaznego" i Józefa Struga "Ordona", spacyfikowały wieś Puchaczów i rozstrzelały 21 jej mieszkańców (wcześniej sporządzono listę przyszłych ofiar) w odwecie za wydanie 3 jego partyzantów.

Obóz jeniecki - miejsce przetrzymywania wziętych do niewoli żołnierzy przeciwnika po zakończeniu bezpośrednich działań wojennych. Jeniec wojenny, to osoba, która zgodnie z artykułem 4 i 5 Konwencji Genewskiej o traktowaniu jeńców wojennych przyjętej 12 sierpnia 1949, była zaangażowana w działania bojowe pod rozkazami swojego rządu i została zatrzymana przez siły zbrojne strony przeciwnej.
Akcja "Burza" – akcja wojskowa zorganizowana i podjęta przez oddziały Armii Krajowej przeciw wojskom niemieckim, w końcowej fazie okupacji niemieckiej, bezpośrednio przed wkroczeniem Armii Czerwonej, prowadzona w granicach II Rzeczypospolitej. Trwała od 4 stycznia 1944, kiedy wojska radzieckie przekroczyły na Wołyniu granicę polsko-radziecką z 1939, do stycznia 1945.

Kiedy mjr H. Dekutowski postanowił przedostać się na Zachód, rozkazem z 12 września 1947 mianował por. Z. Brońskiego swoim następcą. W tym okresie oddział por. Z. Brońskiego podzielony był na trzy patrole dowodzone przez Walentego Waśkiewicza ps. "Strzała", Stanisława Kuchcewicza ps. "Wiktor" i Zygmunta Liberę ps. "Babinicz". W ostatnim okresie swojej działalności ukrywał się on w bunkrze pod stodołą w miejscowości Dąbrówka.

Ludowe Wojsko Polskie (LWP) – nieoficjalna nazwa używana dla określenia części Wojska Polskiego utworzonej podczas II wojny światowej w latach 1943–1944 na terytorium ZSRR, a następnie wywodzących się z niej sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w okresie 1944–1952 i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1952–1989.
Łęczna – miasto w woj. lubelskim, w powiecie łęczyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Łęczna. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do starego woj. lubelskiego.

Okoliczności śmierci

20 maja 1949 dzięki agentowi funkcjonariusze Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Państwa aresztowali Z. Liberę, który był zastępcą por. Brońskiego. W wyniku tortur wydał on miejsce ukrycia swojego dowódcy. 21 maja 1949 r. grupa operacyjna MO, UB i KBW otoczyła kryjówkę por. Z. Brońskiego. Zginął od wybuchu granatu. Nie wiadomo, gdzie został pochowany.

Żołnierze wyklęci – określenie żołnierzy podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, stawiających opór zbrojny próbie sowietyzacji Polski i podporządkowania jej ZSRR w latach 1944-1963.
Rozkopaczew – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie lubartowskim, w gminie Ostrów Lubelski, przy drodze wojewódzkiej nr 813 z Międzyrzeca Podlaskiego do Łęcznej, nieopodal Jeziora Mytyczego, po którym pływają wyspy przemieszczające się w miarę kierunku i siły wiatru po tafli wody[potrzebne źródło].

W 2004 Instytut Pamięci Narodowej opublikował jego pamiętnik, który został znaleziony przez funkcjonariuszy UB w jego kryjówce. 21 maja 2006 w Nowogrodzie odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika w miejscu śmierci kpt. Brońskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)