Zgierz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: Zgierz – wieś w woj. pomorskim.

Zgierz – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie zgierskim, nad Bzurą, graniczące od południa z Łodzią, wchodzące w skład aglomeracji łódzkiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do ówczesnego województwa miejskiego łódzkiego. Zgierz uzyskał prawa miejskie przed rokiem 1318 i jest jednym z najstarszych miast w regionie.

Karol Artur Serini (ur. 21 marca 1875 w Tomaszowie Rawskim (Mazowieckim); zm. 21 października 1931 w Warszawie) - duchowny kościoła ewangelicko-ausburskiego, profesor na wydziale Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego i wolnomularz. Autor prac "Masoneria" oraz "Symbol w wolnomularstwie".
Droga krajowa nr 71 – droga krajowa o długości ok. 53 km, leżąca na obszarze województwa łódzkiego. Trasa jest północną, zachodnią oraz południową obwodnicą Łodzi.

Tablica miejscowości od strony Łodzi

Według ostatniego corocznego zestawienia GUS-u z 1 stycznia 2007 r., Zgierz jest siedemdziesiątym siódmym miastem w kraju pod względem liczby ludności (58 164 osób) i dziewięćdziesiątym ósmym pod względem powierzchni (42,33 km²).

Geografia

Położenie i obszar

Według danych z roku 2007 Zgierz ma obszar 42,33 km², w tym:

Dokument lokacyjny – dokument nadania praw lokacji - miastu lub wsi. Pierwsze miasta na terenach polskich otrzymywały prawa miejskie na podstawie zbioru przepisów prawa niemieckiego. Były spisywane na nim prawa i obowiązki mieszkańców miasta lub wsi. Każda rodzina dostawała 1 łan (ok.17ha). Taką powierzchnię mogła uprawiać i się z niego utrzymywać. Osadnikom przysługiwała także wolnizna, czyli zwolnienie z płacenia czynszu.
Okupacja niemiecka w Polsce 1939–1945 – system policyjno-wojskowej administracji niemieckiej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, zajętym w wyniku agresji zbrojnej przeciwko Polsce podjętej przez III Rzeszę w dniu 1 września 1939 oraz po podziale terytorium RP w wyniku niemiecko-sowieckiego układu o przyjaźni i granicy z dnia 28 września 1939 (będącego nawiązaniem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939).

użytki rolne: 42%

użytki leśne: 17%

Miasto stanowi 4,95% powierzchni powiatu.

Zgierz pod względem administracyjnym jest jednolitą gminą miejską. Obecnie na obszarze Zgierza istnieje 11 osiedli administracyjnych stanowiących jednostki pomocnicze gminy, nieposiadające osobowości prawnej. W przyszłości ma wejść w skład Metropolii Łódzkiej wraz z Pabianicami jako jedna z gmin.

Demografia

Dane o ludności z dnia 31 grudnia 2007:

Prawo i Sprawiedliwość (PiS) – polska partia polityczna zarejestrowana sądownie 13 czerwca 2001 (pierwszy komitet lokalny PiS powstał już 22 marca 2001), założona na fali popularności uzyskanej przez Lecha Kaczyńskiego podczas pełnienia przez niego funkcji ministra sprawiedliwości (od czerwca 2000 do lipca 2001). Działacze PiS starszej generacji wywodzą się w większości ze środowisk dawnej AWS (PC, SKL i ZChN) oraz ROP.
Lućmierz-Las – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie zgierskim, w gminie Zgierz. Wraz z sąsiednią wsią Lućmierz tworzy sołectwo Lućmierz.

Zobacz wykaz

Historia

Nazwa miasta

Nie wiadomo, skąd pochodzi nazwa miasta. Przypuszcza się, że nazwa Zgierz pochodzi od miejsca zgorzałego, miejsca wypalania ogni ofiarnych lub od miejsca po wypalonym lesie. W starych dokumentach miasto nazywane jest Zguyr, Sguir, Segey i Shegrz.

Kalendarium

Położenie miasta na mapie powiatu

Podział na jednostki pomocnicze gminy (osiedla)

Okolice Zgierza na tzw. mapie Kwatermistrzostwa WP z lat 1822-1843

1231: pierwsze pisane wzmianki o Zgierzu.

przed 1318 (prawdopodobnie 1288): prawa miejskie.

1420: potwierdzenie przez króla Władysława Jagiełłę praw miejskich.

1504: nadanie praw cotygodniowych targów w poniedziałki i jarmarków w dzień św. Katarzyny, Zielone Świątki oraz Niedzielę Palmową.

XVII w.: utworzenie starostwa zgierskiego.

1643: zostaje wzniesiony przez księdza Wawrzyńca Kowalika kościółek drewniany pod wezwaniem św. Wawrzyńca, pierwotnie usytuowany między obecnymi ulicami Aleksandrowską i 3 Maja. Odbudowany po pożarze w 1780 r., niewiele później przeniesiony na cmentarz katolicki.

1659: król Jan Kazimierz obdarzył rotmistrza pancernego Stanisława Wężyka dzierżawą zgierską zwaną także starostwem niegrodowym, w skład którego wchodziły: miasto Zgierz, miasteczko Dąbie i wsie: Zegrzany, Kargolec (Krogulec), Szczawiny (Szczawin) i Szeligi oraz później część Dąbrówek.

1792: przeniesienie do Zgierza sejmików poselskich powiatu brzezińsko-inowłodzkiego.

1793: po drugim rozbiorze miasto znalazło się pod zaborem pruskim, w prowincji nazwanej Prusy Południowe.

1807: przyłączenie Zgierza do Księstwa Warszawskiego utworzonego z ziem drugiego, trzeciego i części pierwszego zaboru pruskiego.

1815: przyłączenie Zgierza do Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim.

30 marca 1821: zawarcie tzw. „umowy zgierskiej” – stanowiącej prawa i obowiązki osiedlenia się na terenie miasta 300 zagranicznych sukienników (zachęcała do osiedlania się i dawała liczne przywileje imigrantom).

1822: Jan Fryderyk Zachert zakłada pierwszą manufakturę tkacką w Zgierzu.

1829: Zgierz otrzymał prawa i przywileje przysługujące miastom wojewódzkim, odtąd urząd municypalny składał się z prezydenta i radnych, którzy przejęli obowiązki burmistrza i ławników.

I połowa XIX w.: powstanie przemysłu włókienniczego – rozwój miasta.

1830: w czasie powstania powstaje Straż Bezpieczeństwa w liczbie 903 obywateli, na jej czele stanął były kapitan Antoni Dąbrowski.

1831: Zgierz staje sie głównym ośrodkiem produkcji sukienniczej w kraju.

19 stycznia 1901: uruchomienie połączenia tramwajowego z Łodzią.

15 listopada 1902: uruchomienie połączenia kolejowego w ramach Kolei Warszawsko-Kaliskiej.

Zgierz w 1889 roku

Widok na miasto z fabryki Kürzela

9 kwietnia 1922: uruchomienie komunikacji z trakcją parową na trasie Zgierz-Ozorków (późniejsza linia tramwajowa).

1926: uruchomienie połączeń kolejowych do Kutna.

1926: komunikacja tramwajowa z Ozorkowem (zelektryfikowanie trakcji parowej).

1931: otwarcie linii kolejowej do stacji Łódź Widzew.

1933: Zgierz został wydzielony z powiatu łódzkiego i utworzył samodzielny powiat grodzki.

3-5 września 1939: naloty bombowe niemieckiej Luftwaffe (m.in. doszczętnie zbombardowany został kościół ewangelicki).

6 września 1939: ewakuacja polskich władz: policja, straż pożarna i urzędnicy magistratu w pośpiechu opuścili miasto.

7 września 1939: wkroczenie wojsk niemieckich do miasta.

10 września 1939: podpalenie synagogi przez Niemców.

26 grudnia 1939: rozpoczęcie likwidacji społeczności żydowskiej Zgierza – wysiedlenie do Łodzi.

1940: miasto zostało włączone do Kraju Warty.

20 marca 1942: publiczna egzekucja 100 Polaków.

1943: władze niemieckie zmieniły nazwę miasta na Görnau.

17 stycznia 1945: zajęcie miasta przez Armię Czerwoną, koniec okupacji niemieckiej.

15 marca 1965: otwarcie szpitala wojewódzkiego, jednego z największych w województwie łódzkim.

1 czerwca 1975: w wyniku reformy administracyjnej miasto straciło status powiatu miejskiego.

1988: przyłączono okoliczne wsie (Piaskowice, Aniołów, Krogulec, Kontrewers, Lućmierz i Proboszczewice) zwiększając znacznie powierzchnię miasta.

1 stycznia 1999: kolejna reforma administracyjna – Zgierz staje się siedzibą powiatu zgierskiego.

Historyczne wzmianki związane ze Zgierzem

W 1255 Kazimierz Kondratowic, książę łęczycki i kujawski wydaje we wsi Męka (sieradzkie) dokument lokacyjny dla Warty, w którym pośród świadków jest wymieniony Aleksy kapelan ze Zgierza,

8 lipca 1295 w dokumencie Władysława Łokietka księcia kujawskiego, łęczyckiego i sieradzkiego jest wymieniony pośród świadków „Jaschon" pisarz i pleban kościoła w Zgierzu,

24 czerwca 1345 Władysław, książę dobrzyński nadaje wójtostwo w Zgierzu komesowi Samborowi, skarbnikowi łęczyckiemu,

w 1430 studiuje na Akademii Krakowskiej dwóch studentów pochodzących ze Zgierza — Mikołaj syn Świętosława i Stanisław syn Macieja,

8 sierpnia 1447 Kazimierz Jagiellończyk odnawia na prośbę wójta Helmana przywilej z 1345 r. na wójtostwo w Zgierzu

między 1817-1820 przybywa do Zgierza 23 majstrów sukienniczych, wśród nich najzamożniejszymi byli Jan Fryderyk Zachert, Karol August Meisner, Karol Gottlieb Saenger, Jan Henryk Teske i Jan Georg Yiertes,

w latach 1863—1864 stu siedmiu zgierzan bierze udział w powstaniu styczniowym, głównie walcząc z bronią w ręku w partiach powstańczych Oksińskiego i Sawickiego-Dworzaczka,

Zgierz w „Encyklopedii Powszechnej” Orgelbranda (Warszawa 1884)

Zgierz – miasto nad rzeką Bzurą w Guberni Piotrkowskiej, w powiecie łódzkim. Osadnictwo od czasów przedhistorycznych, prawa miejskie według Karty Magdeburskiej od roku 1420. Całkowicie zniszczone podczas pierwszej wojny szwedzkiej, następnie odbudowane. Szczególny wzrost miasta od momentu założenia pierwszych fabryk. Obecna populacja wynosi 11 tys. osób.

28 stycznia 1886 został stracony na stokach Cytadeli w Warszawie Jan Pietrusiński, tkacz ze Zgierza, członek partii Proletariat.

Zmiany nazw ulic w Zgierzu

Uchwałą Nr VII/49/90 Rady Miejskiej w Zgierzu z dnia 13 grudnia 1990 roku zmieniono nazwy następujących ulic:

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Cmentarz baptystów w Zgierzu - został założony prawdopodobnie w końcu XIX wieku i zajmuje powierzchnię 1500 m². Przylega od strony wschodniej do cmentarza ewangelicko-augsburskiego przy ulicy Spacerowej. Nekropolia jest admininstrowana przez zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Łodzi. Obecnie są na nim grzebani także katolicy i świadkowie Jehowy.

Pod koniec XX wieku nastąpiły także zmiany nazw innych ulic i placów w wyniku uchwał Rady Miasta:

Zabytki

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej

Domy tkaczy

Łaźnia miejska z 1926 roku

Kolegium nauczycielskie

Na liście zabytków są:

unikalny układ urbanistyczny dzielnicy Nowe Miasto z XIX w.,

drewniane domy tkaczy z XIX w.,

fabryka sukna Adolfa Gustawa Borsta przy ul. 3 Maja 6

fabryka bawełniana Lorentz & Krusche przy ul. Dąbrowskiego 19

fabryka włókiennicza Meyera przy ul. Barlickiego 1

neogotycki kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej,

neogotycki kościół Chrystusa Króla przy ul. Słowackiego 10, dawna świątynia mariawicka

dworzec kolejowy,

budynek Kolegium Nauczycielskiego przy ul. 3 Maja 46,

budynek dawnej szkoły ewangelickiej przy ul. Długiej 33 (wzniesiony w latach 1820–1830, piętrowy, o dachu naczółkowym, dwutraktowy z sienią na osi, wnęki okien udekorowano stylizowanymi rzeźbami głów kobiecych),

budynek dawnej remizy ochotniczej straży pożarnej (d. Rekwizytornia straży ogniowej ochotniczej – z II poł. XIX w.) przy ul. 1 Maja 19,

budynek miejskiego muzeum przy ul. Dąbrowskiego 21 z 1828 r. – klasycystyczny murowany, otynkowany budynek, parterowy z ryzalitem na osi. Ryzalit zwieńczony jest attyką ozdobioną sztukateriami i postaciami kamiennych lwów. Jego właścicielami od lat 40. XIX w. aż do stycznia 1945 była rodzina Cyplów (Zippel),

Łaźnia Miejska przy ul. Łęczyckiej 24 – budynek zaprojektowany w 1926 przez W. Horodeckiego i F.Michalskiego; oddany do użytku 5 lutego 1929 był obiektem na wskroś nowoczesnym i wielofunkcyjnym. Posiadał pływalnie krytą, druga z kolei w Polsce, o rozmiarach 10x17 m, która do dzisiaj jest czynna. Znajdowało się tu również 16 wanien, łaźnia parowa – rosyjska, łaźnia sucha – rzymska, gabinety do masażu, 11 kabin natryskowych, sala natryskowa dla dzieci szkolnych, urządzenia do kąpieli słonecznych oraz pralnia mechaniczna,

Plac Stu Straconych – pomnik ku czci ofiar zbiorowej egzekucji z 1942 roku,

historyczne cmentarze: rzymskokatolicki, protestanckie, mariawicki i żydowski,

wojenne cmentarze: w Lesie Krogulec i przy ul. Parzęczewskiej.

Symbole miasta

Herb – herbem miasta jest mur forteczny z trzema spiczasto zakończonymi basztami. W murze widnieje otwarta brama z koronowanym orłem pośrodku.

Flaga – flagą miasta jest prostokątny płat tkaniny o stosunku szerokości do długości 1:2 o następującej kolorystyce: kolor żółty rozmieszczony jest w kształcie rzymskiej cyfry VII o wymiarach: skrajny lewy pionowy pas o szerokości 1/10 całej długości flagi oraz trzy pasy ukośne o tej szerokości mierzonej wzdłuż boku flagi, przy czym pierwszy lewy ukośny pas ma skrajną krawędź przebiegającą wzdłuż linii poprowadzonej przez dolny lewy róg flagi i punkt na górnej krawędzi flagi oddalony o 32/100 długości flagi od jej lewej krawędzi. Pozostałe pasy są równoległe do pierwszego ukośnego.

Pieczęć – pieczęć miasta jest okrągła o średnicy 36 mm; w otoku pieczęci o szerokości 6 mm znajduje się napis: Miasto Zgierz, o wysokości liter 3 mm, rozmieszczony symetrycznie; w środku pieczęci jest umieszczony herb miasta, którego podstawa znajduje się w odległości 1 mm od wewnętrznej krawędzi otoku pieczęci. Odciski z najstarszej pieczęci miejskiej znajdują się na dokumentach z 1534 i 1535 roku.

Hejnał – hejnałem miasta jest motyw muzyczny – melodia piosenki "Stary młynarz ze Zgierza" autorstwa Adama Kowalskiego w opracowaniu muzycznym Ireneusza Gusta – wykonywany codziennie w południe, tuż po godzinie 12, z balkonu budynku Urzędu Miasta Zgierza bądź innego miejsca wskazanego przez Prezydenta, na trąbkach bądź odtwarzany z nagrania elektronicznego. Hejnał odtwarzany (wykonywany) jest dwukrotnie.

Święto – świętem miasta jest corocznie pierwsza niedziela czerwca.

Symbol – symbolem promocyjnym miasta jest "Jeż ze Zgierza".

Transport i komunikacja

Transport drogowy

Miasto przecinają dwie drogi krajowe:

Kościół Starokatolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół chrześcijański nurtu katolickiego prawnie działający na terenie Polski i Francji. Obecnie liczy około 30 tysięcy wyznawców, głównie na Mazowszu. Siedzibą władz Kościoła jest miasto Płock gdzie rezyduje biskup naczelny ojciec Michał Maria Ludwik Jabłoński. Organem prasowym wspólnoty jest kwartalnik Mariawita.
Pabianice – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie pabianickim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa łódzkiego. Są drugim co do liczby mieszkańców miastem aglomeracji łódzkiej. Pabianice należą do Związku Miast Polskich. Pod względem liczby ludności są trzecim (po Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim) miastem w województwie łódzkim a 59. w Polsce. Pod względem wielkości powierzchni miasto znajduje się na 9. pozycji w województwie łódzkim a 150. w Polsce.

droga krajowa nr 1: Gdańsk – Zgierz – Cieszyn (granica państwa)

droga krajowa nr 71: Stryków – Zgierz – Rzgów

oraz ma początek droga wojewódzka nr 702 łącząca Zgierz z Kutnem.

Na północ od miasta przebiega autostrada A2, z którą Zgierz jest skomunikowany poprzez węzły drogowe w

Emilii drogą krajową nr 1 (ok. 8 km od Zgierza)

Piątku drogą wojewódzką nr 702 (ok. 6,5 km od Zgierza)

Strykowie drogą krajową nr 71 (ok. 14 km od Zgierza).

W fazie projektów łódzkiego oddziału Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad jest budowa obwodnicy Zgierza, która będzie stanowiła fragment obwodnicy Łodzi w części drogi szybkiego ruchu nr 14. Przejmie ona niemal w całości ruch tranzytowy, co znacznie odciąży krajową "jedynkę" biegnącą przez miasto. Obwodnica ma rozpoczynać się w okolicach Lućmierza, później biec będzie w okolicach osiedla 650-lecia w Zgierzu, w stronę Aleksandrowa, stamtąd zaś południowo-zachodnim fragmentem Łodzi do Pabianic, gdzie łączyć się będzie z drogą ekspresową nr 8. Realizacja budowy ma rozpocząć się w 2012 roku.

Osadnictwo - całokształt działalności grup ludzkich wywołujący zmiany w środowisku geograficznym. Obejmuje ono proces zajmowania, podziału i użytkowania terenu wraz ze wszystkimi wytworami powstałymi w ramach tej działalności i służącymi jej. (wg Z. Woźniaka)
Władysław[1] I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261 [2], zm. 2 marca 1333, Kraków) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/9 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 1320 król Polski, od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.

Transport kolejowy

Nieczynna stacja kolejowa w Zgierzu

Przez Zgierz przechodzą dwa szlaki kolejowe:

linia kolejowa nr 15: Bednary – Zgierz – Łódź Kaliska

linia kolejowa nr 16: Łódź Widzew – Zgierz – Kutno

Miasto posiada stację kolejową Zgierz oraz dwa przystanki kolejowe: Zgierz Północ i Jedlicze Łódzkie.

Przez miasto przebiegać będzie budowana od 2011 Łódzka Kolej Aglomeracyjna.

Jerzy Dzik (ur. 25 lutego 1950 w Jedliczach) – paleontolog polski, ewolucjonista, profesor Instytutu Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu Warszawskiego, członek korespondent Polskiej Akademii Nauk.
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

Powstanie również intermodalny przystanek kolejowy Zgierz Jaracza przy ul. Jaracza.

Komunikacja miejska

Osobny artykuł: Komunikacja miejska w Zgierzu

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)