Zgorzelec - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne miejsca o tej nazwie.

Zgorzelec (łac. Gorlicium, niem. Görlitz , grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc cz. Zhořelec) – miasto i gmina przygraniczna w województwie dolnośląskim, w polskiej części Łużyc Górnych, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Teologia (gr. θεος, theos, "Bóg", + λογος, logos, "nauka") dyscyplina zajmująca się badaniem natury boskiej oraz stosunkami, jakie zachodzą pomiędzy istotą boską a światem, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między istotą boską a ludźmi. Etymologicznie teologia oznacza naukę (racjonalny dyskurs) dotyczącą Boga.

Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 31 551 mieszkańców. Wspólnie Zgorzelec i Görlitz liczą 87 508 mieszkańców.

Położenie

Według danych z roku 2002 Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym:

użytki rolne: 40%

użytki leśne: 3%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km². Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.

785 r. - Król Franków Karol Wielki podbija i chrystianizuje Saksonię, w 787 roku anektuje Bawarię. Niemcy pod panowaniem Karolingów. 800 r. - Karol Wielki zostaje w Rzymie koronowany na cesarza. 843 r. - Traktat w Verdun i rozpad Cesarstwa Karolingów. Ziemie niemieckie w obrębie Królestwa Wschodniofrankijskiego.
Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967 w Poznaniu, zm. 17 czerwca 1025) – książę Polski od 992 roku, pierwszy koronowany władca Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 był także księciem Czech jako Bolesław IV.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Demografia

Osobny artykuł: Ludność Zgorzelca.

Dane z 30 czerwca 2010:

Toponimia

Nazwę miasta utworzono najprawdopodobniej od czasownika "gořeti" tj. gorzeć, palić, płonąć – pierwotnie osadnictwo wiązało się z wypaleniem lasu.

Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach

Gazeta Powiatowa. Dolny Śląsk - regionalny dwutygodnik społeczno-polityczny wydawany od 1999 w południowo-zachodniej części województwa dolnośląskiego. Ukazuje się w następujących miastach: Zgorzelec, Bolesławiec, Jelenia Góra, Lubań Śląski.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

Villa Goreliz – (1071) najstarsza pisemna wzmianka o Zgorzelcu w dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem "łanów królewskich" w "Villa Goreliz" (Gorelic) (ok. 192÷432 ha)

Widok miasta "Gorlitz" od wschodu, 1575

Mapa miasta "Goerlitz" i jego przedmieścia z 1750

Yzcorelik, Yzcorzelik – (1126) - Bitwa pod Chlumcem

Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – (1131)

Gorliz, Gorlic – (1238)

Zgorliz – (1241)

Goerlitcz, Goerlitz – (1266)

Gorlicz – (1301)

Gorlitz – (1322) - (Askańczycy ?)

Gerlicz – (1378) - (Luksemburgowie ?)

Gurlicz – (1384, 1456) - ziemie Korony czeskiej (Wacław IV Luksemburski, Zygmunt Luksemburski, Albrecht II Habsburg , Władysław Pogrobowiec)

Garlicz – (1429)

Gorlicze – (1430)

Gorlitcz – (1434, 1475)

Ghorlitz – (1443)

Gorlitzsch – (1488 - Węgry - Maciej Korwin, Władysław II Jagiellończyk)

Gorlytz (1511 - Ludwik II Jagiellończyk)

Gorlicium, Gorlcia – używane były także formy zlatynizowane

Ost-Görlitz – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta.

Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta.

Zgorzelice - nazwa polskiej części miasta w latach 1945-1946.

Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946

Zgorzelec Ujazd – nazwa południowej dzielnicy miasta obowiązująca od 15 marca 1947 (Obecnie administracyjna nazwa Zgorzelec).

Historia

Osobne artykuły: Obóz jeniecki w Görlitz (1914-1919), Stalag VIII A i Układ zgorzelecki.

Zapoznaj się również z: Związek Sześciu Miast, Miejski Dom Kultury w Zgorzelcu, Tramwaje w Zgorzelcu i Most staromiejski Zgorzelec-Görlitz.

Kalendarium

okolice obecnego Zgorzelca początkowo zamieszkiwali Bieżuńczanie (Besunzane civitates II), oraz Milczanie (Milzane civitates XXX) wymienieni w połowie IX wieku w nocie "Geograf Bawarski" sporządzonej dla Ludwika Niemca.

871 - 894 - Teren państwa wielkomorawskiego (mapa).

na przełomie X i XI w. gród Serbołużyczan zajęty i włączony do Polski wraz z Łużycami przez Bolesława I Chrobrego; po jego śmierci przejściowo pod panowaniem margrabiów brandenburskich, następnie Czech

1071 – Pojawia się najstarsza pisemna wzmianka o Zgorzelcu w dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem "łanów królewskich" w "Villa Goreliz" (Gorelic)

1076 – osada wraz ze wschodnią częścią Łużyc Górnych przyłączona do Czech

Zgorzelec – ul. Warszawska

1131 – powstał gród nad Nysą Łużycką z polecenia czeskiego księcia Sobiesława

1303 – prawa miejskie

1319-1329 – miasto pod panowaniem Henryka I Jaworskiego (mapa)

1346-1815 – miasto-członek górnołużyckiego Związku Sześciu Miast

1377 – powstało oddzielne księstwo Görlitz utworzone przez króla czeskiego i cesarza niemieckiego Karola IV, z Janem Zgorzeleckim jako księciem

1466 – pod panowaniem króla węgierskiego Macieja Korwina (mapa .)

1561 - (mapa).

1618-1648 – zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej

1635-1815 – z Łużycami Górnymi we władaniu książąt saskich (mapa . . .)

1815 – po kongresie wiedeńskim włączony został do Prus i stał się częścią prowincji Śląsk (Schlesien),

od 1848 połączenie kolejowe z Węglińcem, od 1865 z Lubaniem i Jelenią Górą

w czasie II wojny światowej 1939–45 obóz dla jeńców – podoficerów i szeregowych różnej narodowości (Stalag VIII A), przez który wg szacunków przeszło ponad 100 tysięcy więźniów, a zginęło kilka tysięcy jeńców – głównie radzieckich i włoskich;

kwiecień 1945 – zacięte walki o sforsowanie Nysy Łużyckiej na północ od Zgorzelca w okolicach wsi Prędocice (Toporów), miasto nie zostało dotknięte bezpośrednimi działaniami wojennymi. Wysadzenie wszystkich mostów na Nysie Łużyckiej przez oddziały SS

1945 – ustalenie granicy na Nysie Łużyckiej w wyniku czego prawobrzeżna część miasta zostaje włączona do Polski; wysiedlenie dotychczasowej ludności do Niemiec

1948 – data powstania obowiązującej nazwy miasta (zamiast Zgorzelice)

6 lipca 1950 podpisano tu układ zgorzelecki między PRL a NRD uznający formalnie granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej

Po II wojnie światowej osiedlono tu (oraz w Policach w woj. zachodniopomorskim) dużą kolonię greckich i macedońskich uchodźców (głównie komunistycznych partyzantów), którzy szukali schronienia w Polsce po greckiej wojnie domowej 1946-1948. Łącznie ich liczba sięgała 14 tysięcy osób. Wielu z nich wróciło do Grecji po upadku dyktatury wojskowej i amnestii dla uczestników wojny.
Dziś w mieście odbywa się festiwal piosenki greckiej (→ Eleni) pod patronatem ambasady greckiej organizowany przez Nikosa (Nikolaosa) Rusketosa.

1959-1965 – niedaleko Zgorzelca zlokalizowano odkrywkową Kopalnię Węgla Brunatnego Turów oraz Elektrownię Turów.

1998 – 5 maja proklamowano powołanie wraz z Görlitz Europamiasta Zgorzelec/Görlitz (Europastadt Görlitz/Zgorzelec)

2004 – miasta Görlitz i Zgorzelec ubiegały się wspólnie o przyznanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury (w 2006 roku przegrały z miastem Essen)

2010 - 7 sierpnia na skutek katastrofalnej powodzi, której skutkiem było również przerwanie zapory wodnej na rzece Witka i zniszczenie miejscowości Bogatynia zostały zalane nadrzeczne ulice miasta.

Ciekawostki

Barwy herbu i flagi Zgorzelca (niebiesko-żółte) są identyczne jak we fladze Górnych Łużyc, na terenie których Zgorzelec leży.

Światową sławę zdobył Jakub Böhme (1575-1624), mieszkaniec Zgorzelca, mistyk, myśliciel i teolog, który zapoczątkował nowożytną filozofię niemiecką. Jego pierwsze dzieło jest znane pod tytułami Morgen Rothe im Auffgang lub Aurora, czyli Jutrzenka o poranku. 7 stycznia 2006 roku, z powodu zainteresowania Jakubem Böhme miasto, jak i sąsiednie Görlitz, odwiedził Nicolas Cage.

Przez Zgorzelec prowadzą szlak Via Regia oraz dwa szlaki pątnicze: Wielkopolska i Dolnośląska Droga św. Jakuba, które przez Most staromiejski łączą się z europejską siecią dróg św. Jakuba (his. Camino de Santiago).

W 1945 roku, w wyniku ustalenia granicy na Nysie Łużyckiej stał się niezależną jednostką administracyjną. Wcześniej był wschodnim przedmieściem Görlitz.

Według Marcina Kromera małopolskie miasto Gorlice zostało założone w XIV wieku przez osadników z Görlitz, chociaż istnieje wiele innych hipotez dotyczących etymologii nazwy tego miasta.

Gospodarka i infrastruktura

Komunikacja

Widok z południa. Fragment miasta z mostem kolejowym na Nysie Łużyckiej (Linia kolejowa E 30).

Zgorzelec leży na trasie europejskiej E40, która łączy francuskie Calais z kazachskim Ridder. Jej elementem jest biegnąca od byłego przejścia granicznego w Jędrzychowicach autostrada A4. Połączona ona jest węzłem autostradowym z drogą krajową nr 94. Ważnym traktem komunikacyjnym jest również droga krajowa nr 30 łącząca Zgorzelec z Jelenią Górą. Ponadto przez samo miasto przebiega droga wojewódzka nr 317 oraz prowadząca do przejścia granicznego Bogatynia-Kunratice droga wojewódzka nr 352. Miasto posiada jedną linię autobusową nr 50, obsługiwaną przez PPKS sp. z o.o. w Zgorzelcu. Dawniej miasto posiadało sieć tramwajową, planowana jest reaktywacja tej formy transportu miejskiego.

Województwo jeleniogórskie - województwo w latach 1975-1998. Powstało na podstawie reformy podziału administracyjnego Polski dokonanego przez władze PRL. Stolicą województwa była Jelenia Góra.
Ludwik II Jagiellończyk (ur. 1 lipca 1506 w Budzie, zm. 29 sierpnia 1526 pod Mohaczem) – król Czech i Węgier panujący samodzielnie w latach 1516-1526.

Przez Zgorzelec przebiegają dwie linie kolejowe: Linia kolejowa E 30 (stanowiąca część III Paneuropejskiego Korytarza Transportowego z Drezna do Lwowa) oraz linia kolejowa nr 274 (Wrocław Świebodzki - Jelenia Góra - Görlitz). Na terenie miasta znajdują się dwie stacje kolejowe: Zgorzelec Miasto oraz Zgorzelec. Na terenie miasta znajdują się 3 wiadukty kolejowe oraz jeden drogowy.

Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) - jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.
Osadnictwo - całokształt działalności grup ludzkich wywołujący zmiany w środowisku geograficznym. Obejmuje ono proces zajmowania, podziału i użytkowania terenu wraz ze wszystkimi wytworami powstałymi w ramach tej działalności i służącymi jej. (wg Z. Woźniaka)

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)