Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zapoznaj się również z: województwo lubuskie.

Ziemie przekazane książętom śląskim przez wielkopolskich wg Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski z zaznaczoną diecezją lubuską

Termin Ziemia Lubuska ewentualnie ziemia lubuska (łac. terra Lubus, niem. Land Lebus, Lebuser Land) ma szerokie i często odmienne znaczenie, rozróżniane także względem okresów historycznych. Poniżej przedstawione są główne znaczenia, które będą szczegółowo rozwinięte w odpowiednich sekcjach:

1. Ziemia Lubuska (ziemia lubuska) – zdaniem części badaczy odrębne terytorium w okresie państwa pierwszych Piastów. Identyfikowane także jako terytorium plemienne Lubuszan. Jej obszar może dotyczyć obu brzegów rzeki Odry wokół dawnego grodu Lubusza.
2. Ziemia Lubuska (ziemia lubuska) – pojęcie pochodne obszaru definicji 1. w odniesieniu do późniejszego okresu – obszar włączony ponownie do państwa polskiego ok. 1120 r., tożsamy z pojęciem kasztelanii lubuskiej, do której zalicza się także ziemię kiniecką i ziemię kostrzyńską
3. ziemia lubuska – główna jednostka osadniczo-administracyjna kasztelanii lubuskiej, powstała na skutek podziałów politycznych w końcu XII wieku i 1. ćwierci XIII wieku, kiedy wydzielono ziemię kiniecką i ziemię kostrzyńską.
4. Ziemia Lubuska – pojęcie dotyczące części obszaru tzw. Ziem Odzyskanych, która w 1945 r. została wcielona do województwa poznańskiego, a w 1950 r. prawie w całości należała do pierwszego województwa zielonogórskiego. Nazwę Ziemi Lubuskiej w tym znaczeniu wprowadzili w 1946 r. Bogumił Krygowski i Stanisława Zajchowska.
5. Ziemia Lubuska – synonim województwa lubuskiego stosowany przez władze wojewódzkie. Termin w tym znaczeniu został rozpromowany w 1998 r., z początku przez Stowarzyszenie na Recz Promocji i Powołania Województwa Lubuskiego i innych zwolenników powołania woj. lubuskiego.

Toponimia i pisownia

Swoją nazwę Ziemia Lubuska wzięła od położonego na lewym brzegu Odry – Lubusza, głównego ośrodka kasztelańskiego i dawnej siedziby biskupów lubuskich.

W literaturze funkcjonują zapisy wielkimi literami i małymi (Ziemia Lubuska i ziemia lubuska). Pisownia tego terminu uzależniona jest od znaczenia jakim posługuje się autor, tj. gdy chce wziąć się pod uwagę krainę historyczną w znaczeniu podobnym do Śląska, Pomorza i Wielkopolski zgodnie z regułą ortograficzną języka polskiego powinno się ją zapisać wielkimi literami – Ziemia Lubuska. Natomiast gdy chce się posługiwać terminem w znaczeniu średniowiecznej jednostki terytorialnej jak np. ziemia poznańska zgodnie z regułą ortograficzną powinno się zapisywać je małymi literami – ziemia lubuska.

Terytorium Lubuszan i jego udział w państwie Piastów

Na mapach osadniczych dość wyraźnie zaznacza się terytorium plemienne Lubuszan w rejonie środkowego Nadodrza i w strefie pogranicza lubusko-pomorskiego, które charakteryzują się jednością osadniczą. Największym czynnikiem integrującym tego obszaru była rzeka Odra wraz z dopływami tworzące oś hydrograficzną i na wielu odcinakach osadniczą. Ponadto lądowe szlaki komunikacyjne przebiegające równoleżnikowo oraz dwa szlaki lądowe biegnące po obu biegach Odry.

W połowie X wieku do wczesnofeudalnego państwa polskiego włączono obszary nad środkową Odrą i dolną Wartą. Zdaniem części badaczy obszar ten stanowił wtedy odrębną jednostkę terytorialną w stosunku do krain plemiennych Pomorza, Wielkopolski i Śląska.

Badania wykazują, że w wyniku ekspansji Piastów sieć starszych grodów lubuskich została całkowicie zniszczona, a w jej miejsce powstała sieć z innego rodzaju grodami o nowym rozmieszczeniu.

Należy także przedstawić, że inni badacze negują istnienie plemienia Lubuszan i Ziemi Lubuskiej w tym okresie. Np. Edward Rymar stwierdził, że losy Ziemi Lubuskiej w czasach Mieszka I nie są nam znane z powodu brak źródeł pisanych, a w świetle dokumentu Dagome iudex z ok. 991 r. Odra na lubuskim odcinku jego państwa wydaje się być rzeką graniczną.