Ziemia poznańska - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy obszaru średniowiecznego. Zapoznaj się również z: województwo poznańskie lub region Poznańskie.

Ziemia poznańska (łac. Terra Poznaniensis) – jednostka terytorialna średniowiecznego państwa polskiego, będąca od 1138 r. główną częścią dzielnicy Piastów wielkopolskich i później stanowiła de facto niezależne księstwo – sama lub z ziemią kaliską. W 1. połowie XIV wieku ziemia poznańska została przekształcona w województwo poznańskie.

Zygmunt Gloger herbu Prus II, pseud. Pruski (ur. 3 listopada 1845 w Tyborach-Kamiance, zm. 16 sierpnia 1910 w Warszawie) – polski historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, krajoznawca.

Poznańskie – kraina historyczna i region etnograficzny w zachodniej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, w dorzeczu środkowej i dolnej Warty, ze stolicą w Poznaniu; zachodnia część Wielkopolski, na wschodzie granicząca z Kaliskiem, w praktyce utożsamiana z tą częścią regionu, która w latach 1815–1918 była pod zaborem pruskim[potrzebne źródło].

Historia

Podział księstwa polskiego na dzielnice w 1138 r. wg ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego

Ziemia poznańska miewała oddzielnych wojewodów już za czasów Bolesława I Chrobrego. Pierwszym potwierdzonym w 1020 r. był Dzierżykraj z Człopy, herbu Nałęcz. Michał Baliński przedstawił, że już w 1009 r. ziemia poznańska zaczęła mieć swoich wojewodów.

Województwo poznańskie (Wielkopolska Zachodnia) wraz z województwem kaliskim (Wielkopolska Wschodnia) i Kujawami stanowiło pierwotną ziemię Polan. Ziemia poznańska miewała oddzielnych wojewodów za czasów Bolesława Chrobrego. Po założeniu biskupstwa poznańskiego, w 968 r., Poznań stał się siedzibą biskupów Polski.

Ziemia kaliska (łac. Terra Calisiensis) – jednostka terytorialna średniowiecznego państwa polskiego, w dorzeczu górnej i środkowej Warty. W czasach nowożytnych wschodnia część Wielkopolski właściwej, współcześnie synonim Kaliskiego.

W 1138 r. na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego ziemia poznańska weszła w skład dzielnicy Mieszka III Starego.

Po śmierci Przemysła II (1295) i ugodzie 10 marca 1296 r. pod Krzywiniem obszar na południe od rzeki Obry, łącznie z kasztelaniami wschowską i zbąszyńską objął Henryk III głogowski. Na zjeździe w Kłęce Wacław II upomniał się od Władysława I Łokietka o złożenie hołdu lennego z nabytków uzyskanych po śmierci Przemysła II i w wyniku odmowy ją przejął.

Henryk III głogowski, także Henryk III Głogowczyk (ur. 1251/1260, zm. 9 grudnia 1309) – książę głogowski (1273/1274-1309), książę wielkopolski (1306-1309).

Henryk IV (II) Wierny (Żagański) (ur. w 1291 lub 1292, zm. 22 stycznia 1342) – książę żagański 1309-1342, 1309-1312 współrządy z braćmi z Konradem i Bolesławem nad całością (z wyjątkiem Głogowa), 1312-1317 z Janem i Przemkiem w wyniku podziału nad Żaganiem i Ścinawą, 1312-1314 z Janem i Przemkiem współrządy w księstwie poznańskim, 1317-1321 w wyniku podziału rządy nad Żaganiem i 1318-1321 nad Głogowem, wraz z bratem Przemkiem, 1321 ostateczny podział w wyniku którego książę żagański, od 1329 dziedziczny lennik czeski.

Wiosną 1306 r. Henryk III głogowski władał już całą ziemią poznańską. Jego dziedzic Henryk IV Wierny utracił ją w 1314 r. w wyniku konfliktu na rzecz Władysława I Łokietka, jednakże bez kasztelani wschowskiej. W 1343 r. Kazimierz III Wielki uderzył na Śląsk i wydzielona ziemia wschowska została włączona do Królestwa Polskiego na mocy ugody z Henrykiem V Żelaznym. Tak więc w wyniku tych konfliktów z ziemi poznańskiej wydzieliła się ziemia wschowska, którą następnie włączono już do województwa poznańskiego.

Człopa (niem. Schloppe) – miasto w północno-zachodniej Polsce, w woj. zachodniopomorskim, w powiecie wałeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Człopa. Położone na Pojezierzu Południowopomorskim, nad rzeką Cieszynką, na terenie Puszczy Drawskiej.

Wacław II, czes. Václav, niem. Wenzel, polska wersja imienia: Więcław (ur. 27 września 1271 [1][2] w Pradze, zm. 21 czerwca 1305 tamże) – z dynastii Przemyślidów, książę czeski w latach 1278-1297 (do 1285 regencja), król czeski od 1297, władca ziemi kłodzkiej od 1290, książę krakowski od 1291, sandomierski od 1292, brzesko-kujawski, sieradzko-łęczycki, wielkopolski i pomorski od 1299, król polski od 1300, władca zwierzchni nad księstwami: bytomskim (od 1289), opolskim, cieszyńskim (od 1291), raciborskim (od 1292), sieradzkim, łęczyckim i brzesko-kujawskim (w latach 1292-1299), inowrocławskim, dobrzyńskim (od 1299) oraz wrocławsko-legnickim i świdnicko-jaworskim (od 1301).

Lucjan Tatomir i Zygmunt Gloger przedstawiali, że w ok. 1308 r. ziemia poznańska została przekształcona w województwo poznańskie, jednakże dopiero po śmierci Henryka III głogowskiego (1309 r.) i jej przejęciu przez Władysława I Łokietka (1314 r.) dzięki buntowi rycerstwa przeciw następcom Henryka – mogła być przekształcona w województwo.

Michał Baliński (ur. 14 sierpnia 1794 w Terespolu koło Połocka, zm. 3 stycznia 1864 w Wilnie), polski historyk, pisarz, publicysta, działacz oświatowy, brat Stanisława Balińskiego. Ożenił się z Zofią Śniadecką, córką Jędrzeja Śniadeckiego. Miał z nią syna Jana Balińskiego, który był wybitnym polskim lekarzem psychiatrą.

Mieszko III Stary (wielkopolski) (ur. między 1122 a 1125, zm. 13 lub 14 marca 1202 w Kaliszu) – książę wielkopolski (część zachodnia z Poznaniem) w latach 1138-1177/9,1182-1202, książę senior w latach 1173-1177, książę zwierzchni Polski 1198-1199, 1199-1202, we wschodniej Wielkopolsce z Gnieznem w latach 1173-1177/9, 1182-1202, w księstwie kaliskim w latach 1173-1177/9, 1182-1191,1194-1202, w południowej Wielkopolsce (nad Obrą) w latach 1138-1177/9, książę zwierzchni Pomorza Gdańskiego w latach 1173-1177/9, 1198-1199, 1199-1202, książę krakowski w latach 1173-1177, 1191, 1198-1199, 1199-1202, książę kujawski w latach 1195-1198.

Herb

Herbu tego następnie używało późniejsze województwo poznańskie. Obecnie do herbu nawiązuje herb woj. wielkopolskiego.

Zobacz też

diecezja poznańska

Przypisy

↑ Lucjan Tatomir: Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski. Kraków: Drukarnia "Czasu" W. Kirchmayera, 1868, s. 148.
↑ Część II: Podział na prowincje i województwa, Województwo Poznańskie z ziemią Wschowską. W: Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: 1903.
Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J.. T. I. Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1846, s. 131.
Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński: Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym, i statystycznym opisana. Warszawa: Wyd. S.Orgelbranda, 1843, s. 53.
Insigniorum clenodiorum Regis et Regni Polonie descriptio. W: Jan Długosz: Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego wydał dr. Z. Celichowski. Poznań: 1885, s. 15. Cytat: Poznaniensis terra secunda est in ordine, que etiam aquilam in campo rubeo, simplicem tamen et incoronatam et cum simplicibus alis non inauratis, portat.